«… Besik pen kórdiń arasy —
Esik pen tórdei jaqynyn…»
Saǵi.
Saǵi aqyn tiri bolsa, qazir jetpiske keler edi. Múmkin, ózi sanaly ómirin ótkizgen, al birde… týra alpysqa tolǵan kúni tańǵy uiqydan oianbai, máńgi uiqyǵa kete barǵan Almatysynda, móp-móldir, meilinshe shynaiy, sodan da syrshyl óleńinde tunyp qalǵan balalyq-jastyq dáýrenin ótkizgen Aqtóbesinde toilatyp ta jatar ma edi? Múmkin, óziniń tabiǵi degdarlyǵynan óretin sypaiylyǵyna saiyp, myna dili qataiyńqyrap ketken, baiǵus kónip, betpaq jeńińkirep ketetin zamannyń yńǵaiyna bilei almai, ómiri «men!» dep kórmegen minezimen osy kúnin ózine eń jaqyn, ózimen tabiǵattas adamdarmen sypaiy ǵana atap óter me edi?
Ózin aldarqatý úshin mánissiz oiynshyqty qalap turatyn pendeliktiń salty bolmasa, mereitoidy ataý-atamaýda turǵan ne bar?..
Ol alpys jyl jasap, artyna asyl izin, sáýleli izin qaldyrdy. Qazaq deitin halyqtyń kádesine jararlyq, qasietti iz.
Bir ókinish bar: týasy óleńmen ómir súrip kele jatqan qazaqtyń búgingi kisisi «zaman» dep, «ýaqyt salty» dep syltaýrata júrip, janǵa qajet qazynadan, jannyń tumaý — súzegin emdeitin qazyna — óleńnen, ádebietten aýlaqtap, ózine asa jarasa bermeitin óriske qarai shalyqtap júr. Degenmen, qalybynan asyp kete almai júrgeni me, áiteýir, ázirge qazaq úshin óleńniń, naǵyz aqynnyń qadiri qasha qoiǵan joq. Qazaqtyń izdeitininiń, ózi úshin izdeýge tiisiniń biri — Saǵi. Saǵi Jienbaev deitin ulttyń kórnekti aqyny.
«Aqynnyń bolmysy — Allanyń qazynasy-dúr» depti adamzattyń sońǵy paiǵambary. Bul — bolý men bolǵansýdyń arasyn qyzyl syzyqpen bólip qoiýǵa onsha qulyqty bola bermeitin, sonysynyń kesirinen paiǵambarlyǵynan paiǵambarsyǵanyn aiyrý asa qiynǵa túsetin, tyiýsyz, erke, erkin ósken «qazaqy balanyń dei salǵany» emes, álgi Allahýyńyzdyń ózi adamzattyń aýǵan túiesin túzetý úshin jibergen arabtyń kieli pikiri.
Budan, árine, ádebi «aqsaqaldar men qarasaqaldar parlamentiniń» qararymen aqyndyq sanatyna enip alǵan óleńshiniń bári qoryqqanda ǵana esimizge túsetin Qudiretke jai qazaqtan góri bir taban jaqyn turady degen daraqy túsinik týmasa kerek.
Sebebi, eń uly nemis — Gete: «Alla-taǵala — ózimiz úzdiksiz biiktei alsaq qana sheksiz asqaqtai beretin qudiret, al biz neǵurlym tómendep, tólejigen saiyn, paqyrlyǵymyz súmireie túsken saiyn, ony óz beisharalyǵymyzdyń aiaǵyna bailanǵan súmelek súiretpege ainaldyra túsemiz», — dep eskertipti. Rýhani dúniesi tarynyń qaýyzyndai tar, oi-sanasy qortyq adamsymaqtyń Qudaidy óz boiyna qarai ólshep, beisharalyǵyn odan ári áshkerelei bererin aitqany, qysqartyńqyrasaq, «Qortyqtardyń qudaiy da qortyq bolady» degeni-aý deimin.
Osyny eskere alsaq, Allahýdyń da, Aqynnyń da, Óleńniń de bolmysy asqaqtai túsedi de, «qalam tartqan qazaqtyń bári de — aqyn» emestigine, halyq azamatynyń rólin oinap, paiǵambarsynǵandardyń dúmsheligine, qoldan quiylǵan puttyń Qudai bola almasyna kóziń jete túsedi. Bul — neni bolsa da «qazaqsha variant» boiynsha op-ońai ońailatyp alatyn ózimiz, Biz, qazaq eskere júretin nárse. Aqyn, óleń, ásirese, qazaqy óleń týraly sóileýdiń oisyz kisi úshin ǵana «súikeisaldyń» ońai sharýasy bolatyny sondyqtan. Sebebi, árkimniń óz boiyna sáikes syiynatyn qudireti, tym qurysa… puty bar. Sen aittyń eken dep putyn qirata qoisa jaqsy… Bul — bir. Ekinshiden, báigege at qosyp úirengen halyqpyz, ádebietke de sonyń ólshemimen qarap, daý joqta dabyra kósep, ár aqyn, ár jazýshynyń jeke bir álem ekenin esten shyǵaryp alatynymyz sonsha, bir «ádebi aqsaqalymyz» «ádebileý» jiynda «Abaidan keiingi ekinshi uly aqyn Shákárim dep júr, olai emes, ekinshi oryn Maǵjandiki», — dep keiigen… «Shákárim men Maǵjan arazdasatyn boldy-aý» degen «ýaiymmen» kúlip edik. Úshinshiden, qymbatyńa qiiýǵa da kiesinen qorqatyn nebir úlken uǵymdar aiaqtyǵa jol, aýyzdyǵa sóz bermei ketkenderdiń tapsynyp aitar taqpaǵyna ainalyp, aqjem bolǵanyn eskerseń, «baiǵus kónip, betpaq jeńgen myna zamanda kimge ýáj aityp, neni dáleldeimin?» degenge tirelesiń. Qazaqy sebep — múiizi shańyraqtai qazaǵyńnyń ózin týra joldan taiqaqtatyp, bári ońashada kúbirlegenmen, daýystap aitpaityn sebep taǵy kóp…
Qazaqy óleńdegi úlesin «Allanyń qazynasy» kategoriiasyna daý-damaisyz jatqyzýǵa bolatyn úlken aqynnyń biri — Saǵań, Saǵi Jienbaev týraly bir aýyz pikir aityp, kóńilimizdi bildireiik degen jaýapkershiligi úlken niettiń qiyn kóringeni sondyqtan.
Saǵań jetpiske kelipti.
Bul — úirenshikti terminmen aitsaq, qazaq poeziiasynyń toiy. Úirenshikti dep otyrǵanym — oryndy-orynsyzdyǵyn oilanbastan, «elimiz egemendigin aldy, teńgemiz shyǵyp jatyr, qazaqty álemge tanytady…» degendi ár habar saiyn áldeneshe ret máteldeitin qazaq teledidary siiaqty, kóringen óleńshiniń týǵan kúninde aitatyn áńgimeniń jattandy bolǵany sonsha — jazyp otyrǵan kisiniń ózi de senbeidi. Munsha toishyl, bopsashyl, «at mingizgish» bolsaq ta, uly uǵymdardy da kúni ne kóńili túskenge shapan ornyna jaba salatyn berekesiz bolmasaqshy!..
Saǵań toiy — óleń deitin, patshadan joǵary, paiǵambardan ǵana tómen turatyn rýhani qazynanyń baryna saýda bilgensip, sart bolǵansyp júrgen, «ógiz buzaýlaitynyna» senetin halyqtyń nazaryn bir aýdaryp qoiatyn, sońǵy toilar dáýirine boi úiretip alyp, qarynmen, qaldy… bóksemen oilai bastaǵan jurtyńa jan, júrek azyǵynan bezgenniń aiýanǵa qosylaryn aiqailap bir aitatyn toi. Rýhani dúnie toiy. Mundaida tórt aiaǵy teń jorǵa Ǵafý… nemese arnaý óleńi Alataýdyń muzyn eritip jiberetin Tumanbai kókelerimniń desi basym bolar edi — ondaidy mańdaiymyzǵa jazbapty.
Ózime salsa, óleńge degen eń uly qurmet — ony oqyp, óz dilińe sińirip, nár etý, aqynǵa degen izettiń eń úlkeni — (qolyńnan kelse) onyń bolmysynyń bir bólshegin bolsa da, óz keýdeńe kóshirip alý.
Onyń ústine:
«Óleń — sózdiń patshasy» bolsa, oǵan qara sózben tańdai qaqqannan ózge ne aityp jarytasyń? Óziń oqy.
Biraq… uialmaǵannyń bárin ánshi, utylýdy, ómirdiń, tirshiliktiń — halyqtyń paidasyna utylýdy bilmeitinniń bárin ulyq tutyp otyrǵan, nasihatqa ǵana, tasmańdai bolsa da, tasqa basylǵan sózge ǵana senip úirenip ketken kópshilik bar, «aqyn bolý, azamat bolýdyń» azabyn ainalyp ótip, qýlyǵyn ǵana jattap alǵan taǵy bir aǵaiyn-dar toby bar, …sonyń bárin oilaǵannan ǵana, ár nárseni atymen atap, ornyna qoiǵyń keledi. Qoia almaisyń, ázir qoiyla da qoimas. Qoiǵyzbas ta. Biraq «jaqsy menen jamandy aiyrýdyń» Abai aitqan qyzyl syzyǵyn jurttyń esine salyp qoiǵanǵa, qoldan kelse, ne jetsin…
Bilgen kisige, qazaq Óleńindegi Saǵańnyń baiaǵyda-aq halyq tanyp, tamsanyp, júregine basqan aqyndyq bolmysy, ádebiettegi biregei, eshkim talasa almaityn óz orny, óz óleńiniń sáýleli, nurly joly, arzanǵa aza salmaityn, biraq, «Men — barmyn!» dep menmensip, ózin mindetsýdi, «men umyt qaldym!» dep túlkijylaýǵa salýdy, «meni eskermeidi!» dep dúnieniń bárine qara jaǵýdy bilmeitin, óleń, halyq, adaldyq, adamgershilik aldyndaǵy aqyn jaýapkershiligin bildiretin tabiǵi, sodan da sypaiy, tekti beinesi baiaǵydan belgili. Sol beine, sol bolmysty ómirimen, isimen, tipti, kúndelikti tirligindegi minezimen, dúniege, tirshilikke kózqarasymen somdap, dáleldegen Aqyn ómiriniń mazmundylyǵy, maǵynalylyǵy, ózgege shýaq bere alar sáýleliginiń dáleli — Óleń.
«Óleń, shirkin, ósekshi…» depti Abai kókem. Óleń — adamnyń ishki áleminiń ainasy ekenin, onyń óziń de bile bermeitin tolyq tulǵańdy syrtqa aina-qatesiz alyp shyǵyp, jariia eterin aitqany. Sondyqtan, «adalmyn!» dep jii aiqailaitynnyń qýlyǵy óleńnen kórinip qalatyny da, biz oilaitynnan myńdaǵan ese kúrdeli ómirdi tereń túisinip, sezingendikten, biz oilaitynnan da biikteý, kieli, qasietti uǵymdar bar ekenin uqqandyqtan, ómirdiń kindigin óziń keskennen beter kergýdiń aty sholaqtyq ekenin bilgendikten, adamshylyqtyń aldy — dúnie, ómir aldyndaǵy kishipeiildik pen jan-tánińmen, izgilikke, jaqsylyqqa tilektestik ekendigin baiqaǵandyqtan, ózi bola tura, «men!» dep nyǵyzsýdy bilmeitin Aqynnyń aqyndyǵy óleńinen báribir kórinis taýyp, sáýleli jolyna menmundalap shaqyryp turatyny da, oilai bilgenge, aian. «Aqymaqtyń aqyly — qýlyq» degendi jii aitatyn meniń eń jaqyn dos-aǵam, qazaqtyń ǵajaiyp aqyny Jumatai Jaqypbaev «árkim basyn kóterip ómirinde, áli jetken jerine aparady» deitin…
Saǵańnyń óleńinde sol «aqymaqtyń aqyly» joq. (Óleńdi jazǵan biledi, sol álimsaqtan bergi qazaq poeziiasyn oqyǵan, kimniń tórkini qaida, naǵashysy qaida, bolmasa, kim kimderge bastaý boldy, sony ańdaǵan biledi — óleńde de paidaly, paidasyz qýlyq bolyp turady. Ózgesin aitpaǵanda, orys tilindegi álemdik ádebietten «ádemi jolmen urlanǵan» jattandy sezim, jattandy minez, úiretindi «myqtylyq» bizdiń saýatty ádebietimizde ǵana emes, kei aqyn-jazýshynyń minez-qulqynan, ortada ózin ustaýynan da kezdesip qala beredi. «Aqyldy qýlyqtyń» aqymaqshylyǵy sonda). Saǵań ne jaily tolǵasa da, adal, aqjeleń, kirshiksiz kóńilmen, sábidiń emotsiiasyndai aiqyn, jasyrary joq tabiǵilyǵymen aǵynan jarylady. Onyń poeziiasyndaǵy boiaý da qanyq, qýlyqsyz tabiǵattyń boiaýy, adam janynyń tabiǵi tebirenisi. Sonysymen de Saǵi ol. Onyń óz tustarynan erekshelenip, derbes bir syrshyl, názik, syńǵyry syrly qupiia jarasym qurap turýynyń sebebi de sol dúnieni Saǵi bolyp qabyldap, Saǵi bop kóre biletindiginde.
Saǵań árqaisysy «bir eldiń murasyndai» Muqaǵali, Jumeken, Tumanbai, Qadyr, Tólegen, Fariza, Aqushtap… siiaqty aitýly ókilderi bar, qazaq óleńiniń qadirli kerýenindei urpaqtyń ókili. Sol daryndy lekti san alýan ún men boiaýdan, syr men symbattan turatyn birtutas poeziia kesheni desek, sol keshenniń ishinde óz kúmbezi men aishyǵy derbes, órnegi bólek, qazynasy biregei Saǵi saraiy da ózgelermen tek ózindik, derbes bolmysy arqyly úndesip tur. Osy turǵydan alǵanda, Saǵi da óziniń qýatty, daryndy tustastary siiaqty keiingige ónege berip, órnek syilaǵan, óz mektebi bar erekshe aqyn, oǵan óz poeziiasy ǵana emes, keiingi poeziiadaǵy aina-qatesiz tanylatyn Saǵiǵa tán názik shýaq pen kesteli kelisimniń ózi dálel. Ol — Saǵi lirikasynan túsken syrly sáýle — úlken aqyn shyǵarmalarynyń óziniń janyndaǵylarǵa, ózinen keiingilerge túsirgen qunarly shýaǵy. Shaǵyn maqalada Saǵi aqynnyń kúmbezi kúmbirlegen Óleń Álemin aitý, taldaý, asyǵys bolsa da, túgendep berý múmkin emes. Ol shart ta emes shyǵar. Saǵi poeziiasynyń erekshe bolmysyn sanaly, sergek kóńildiń tarazysynan ótkizip, tolyqqandy, jan-jaqty kásibi baǵa berý — ǵylymnyń, ásirese, qudai kópsinbesin, kóbeiip kele jatqan jas ǵylym kandidattarynyń, synshylardyń mindeti.
Saǵidyń kitaptary — áldeneshe ret oqylǵan, baǵzy bireýleri bala kezden qulaǵyma sińgen óleńder, balladalar, poemalar. Úlken aqynnyń úlken ómiriniń beineli sóz bolyp qaǵazǵa túsken sáýleleri. Kóz júgirtip kórelik:
Bilmeimin — tanyp daýystan,
Ańsai ma dalam eljirep,
saǵyna kútip… — Alystan
Saǵidyń daýsy keldi, — dep…
Onyń daýsyn Dala baiaǵydan tanidy. Dala ózine uqsas ulyn dańǵazasyz-aq keýdesine basady.
Qara bir jerdiń ózin de
Qattyraq basqym kelmeidi!
Bul — Saǵańnyń ishki dúniesiniń minezi, poeziiasy!
…Kózdegi jas pa, saǵym ba,
áiteýir bireý munartty…
Meniń de kókem siiaqty,
Seniń de kókeń siiaqty.
Aýylǵa bizdiń kún bolyp,
Jaqyndap qalǵan kim mynaý?!
Kózdegi jaspen birge erip,
Tógile jazdap turdyq-aý…
Bul — Saǵań tustastarynyń bári bastan ótkergen aýyr jyldar elesi. Biraq, Saǵańnyń aitysy erekshe!
…Jalǵyz eken demeńder — jebeýshim bar,
Jan-jaǵymnan qorshap tur neler shyńdar,
Meni kórmei tura almas kók ormanym,
Quz basynan quldilap keler sýlar.
Bular barda, kóńildi bult basqan ba,
Bular menen qashpaidy, jurt qashqanda,
Jalǵyzsyrap otyr em, kórdiń be, áne,
Juldyz bitken júgirip shyqty aspanǵa.
…Ushyp kelip taýlardyń baýraiynan,
Kóktemim júr oralyp shalǵaiymnan,
Meniń kóńil-kúiimdi baǵady ylǵi
Saýsaǵymmen sipalap mańdaiymnan…
…Nege jalǵyz bolam men bular barda,
Qýanǵanda birgemin, muńaiǵanda.
Meniń kópshil júregim, endi ajyrap,
Jalǵyz ózi jata almas bir ańǵarda…
Dúniege zili joq, sodan da ómirge keiis kórsetýden aýlaq adamnyń tabiǵatpen, kúlli álemmen birigý sáti bul!
…Bireý jylap jatqan jerde… shydaman,
Kim sorly eken joqtaý-zardy quraǵan,
Talai áýen umyt boldy eskirip,
Eskirmeidi nege osynaý bir-aq án?
Dúniemen birge, dabyra-aiǵaisyz, baibalamsyz, zilsiz muńaiýdyń kórinisi osy.
Jas kettim, Jarqamysym, jalǵyz kettim,
Janyma jaryq bolar tańdy izdeppin,
Qulshynyp, qiia belde qiial qýyp,
Kókeiden qońyr sazdy ándi úzbeppin…
Budan ári aqynnyń týǵan jer topyraǵyna degen saǵynyshyna oraýly syr ketedi:
…Oimaýytym, móp-móldir aspan qusap,
Kúndiz-túni men seni turam kórip!..
Mynany qarańyz:
Quralai kózdi sulýmen,
Qoshtasyp, aq tań atqanda,
Bozbala kúnniń býymen
Alshańdap kele jatqanda,
Ón boiyńdy órtep jalyndai,
Asaý bir jelik qysqanda,
Aspan men jerdi aiyrmai,
Aqboz at minip, ushqanda,
Ash beldi shandyp, shart býyp,
Aisyz bir tunyq túnderde,
Naizany kókke laqtyryp,
Naizaǵai shanshyp júrgende,
Shalǵyndy qiǵan shalǵydai
Jalynǵa súńgip denemmen,
Qairatym, qajyp, dál bulai
Qartaiam degen joq em men.
Kóńilim bulttan ári asyp,
Oilaǵan joq em, batyrym,
Besik pen kórdiń arasy —
Esik pen tórdei jaqynyn…
Adam ómiriniń kúlli stihiiasyn syidyrǵan osy óleńge ne der edińiz?!
…Ózgeshe edi sondaǵy bulbul áni,
Ózgeshe edi baýdaǵy gúldiń ári,
San kóktemdi kórsem de, sodan beri
Sondai kóktem kóre almai júrmin áli.
…Sondaǵydai gúlderdiń ashylǵanyn,
Záńgir kókke juldyzdar shashylǵanyn,
Sondaǵydai ai týyp, aqyryndap
Tań atqansha aspanǵa asylǵanyn…
Kóre almadym sondai bir shalǵyn kópten,
Keler me eken sondai bir balǵyn kóktem,
Dariia muzyn shaiqaltyp, kútirletip,
Quiar ma eken taǵy bir jańbyr kókten?!
Bul — kóktemniń, tabiǵattyń, qustardyń, boztorǵaily bozdalanyń sulý, syrshyl ómirin jyrlap emes, keýdesine kóshirip alyp, ózimen birge alyp júre bilgen Saǵi aǵamnyń bir ǵana sáti! Aqyndarǵa da enshi bólip berýge (privatizatsiia?!) úirengen synshy aǵaiynnyń bireýdi «taýdyń», bireýdi «mahabbattyń», bireýdi «aýyldyń» aqyny dep bólýindegi» topas solaqailyq-ai! «Ulttyq teńgeniń», «Investqordyń»… tipti «syrtqy saiasattyń» aqyny da bolýy bek múmkin. Saǵań — lirik. Saǵań — barlyq úlken aqyndar siiaqty dúnieniń kúlli bolmysyn júreginen ótkize bilgen aqyn. Saǵisha ótkize bilgen…
…Baýyrym, oiǵa alǵannyń,
Barlyǵy qoldan kelse ǵoi…
Basyna adal jandardyń
Baqytty jinap berse ǵoi. —
dep alańdaityn aqyn kóńili, myna bir jerde:
Qolymda eger bolsa meniń qudiret,
Jerdiń ústin tazartar em bir ret,
Betperdesin ashar edim talaidyń,
Patshaǵardyń, mine, naǵyz túri, — dep.
Tars jumylyp talai kózder obaǵan,
Talailarǵa týar edi zobalań…
Alshań basyp júrer edi alańsyz.
Esh pendege zábir-zili joq adam…
…Talai jylǵy keselinen arylyp,
Bir tazaryp qalar edi dúnie… —
dep muńaia armandaidy.
Júrer eń sharlap dúnieni
Asaý bir jeldei at minseń…
Onsyz da — quittai júregim,
Ne kórmei kele jatsyń sen.
…Timei-aq jerge tabanym,
Shyqpai-aq áli besikten,
Qulaǵyn jarǵan dalanyń
Qulyndai daýysyńdy esitkem.
Qanaty kókke dirildep,
Ushqaly júrgen qus pa eken —
Sonaý bir jerdiń túbinde
Juldyzdai aǵyp tústi ákem…
Máńgirip iesiz beleńde
yzyńdap ushqan jelmenen,
Armanyńdy áppaq seniń de
Sonda bir alǵash jerlegem.
…Ótkende bir muń jańbyrdai
jaýyp bir jaýyp toqtaǵan,
Jarq etip kózim aldynda,
Jalynǵa súńgip ketti aǵam.
…Kórýdi qaita jazbaǵan,
Jalǵadym solar armanyn —
kúl bolyp kete jazdaǵan
kóterdim qara shańyraǵyn…
…Keldi me seniń dáýreniń
endi bir muńnan serpilmek —
kórip eń appaq sáýleni
Kózińniń jasy móltildep.
…Ýlanyp zárli qaiǵydan,
Jai oǵy tesip ótkende,
Qushaǵyń sodan airylmai
Qaldyń sen sonaý kók belde…
Kóńil de, kóz de shailyǵyp,
Shyqtym men únsiz san belge,
Qanatyń oqys qairylyp,
Qalmadyń, júrek, qai jerde…
Bul — bárin ózinen ótkergen, biraq báribir tirshilikke, ómirge zilin, kegin saqtamai, sháii oramal kepkenshe umytyp, tazaryp úlgergen, sebebi, dúnieni, ómirdi kirletpeý úshin kúrese, keshire, meiir tóge biletin júrektiń ómirbaiany.
Saǵańnyń árqaisysy bir dastannyń júgin kóterip turǵan, kórkem de kelisti lirikalyq balladalary, árqaisysy bir zertteýge jumys bolarlyq tamasha poemalaryn, «Ertegi elinde» siiaqty tereń syrǵa toly toptamalaryn uǵý, túsinip túisiný, odan soń «qalyń eliń, qazaǵyńa…» sol ulan-ǵaiyr qazynanyń qadir-qunyn jetkizip aitý múmkin emes. Saǵi qazynasy, árine, onsyz da halyqqa der kezinde jetip, sanalynyń, sańylaýy bardyń boiyna, bolmysyna sińgen, qazaq deitin halyqtyń rýhani kókjiegin keńeite, baiyta túsýge sebepker bolǵan. Bola da bermek.
Saǵi aǵamdy jel sózge, jeldirmeniń jeligine, qyzdyrmanyń qyzylynan ózge nári joq arzan bopsasyna qimaimyn. Óleńdi, barlyq ózim ishtei súietin qazaq aqyndarynyń bárin de boilaryna jaraspas usaqtyqqa, pendeshilikke qimaitynym siiaqty…
«Aiqai salyp, alasartpa shyndyqty!..» dep ketip edi Jumeken aǵam. Aiqaidan utamyn degenniń aldynan jarylqasyn. Saǵańnyń óleńiniń sándi saraiyna júrekten shyqqan aqjeleń yqylaspen ǵana engen jarasady. Meniki — yqylas qana.
Meiirhan Aqdáýletuly
14 mamyr 2004 jyl
"Aqtóbe gazeti"
