مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى. دالانىڭ سىرشىل جٷرەگٸ

«… بەسٸك پەن كٶردٸڭ اراسى —

ەسٸك پەن تٶردەي جاقىنىن…»

ساعي.

ساعي اقىن تٸرٸ بولسا, قازٸر جەتپٸسكە كەلەر ەدٸ. مٷمكٸن, ٶزٸ سانالى ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن, ال بٸردە… تۋرا الپىسقا تولعان كٷنٸ تاڭعى ۇيقىدان ويانباي, مەڭگٸ ۇيقىعا كەتە بارعان الماتىسىندا, مٶپ-مٶلدٸر, مەيلٸنشە شىنايى, سودان دا سىرشىل ٶلەڭٸندە تۇنىپ قالعان بالالىق-جاستىق دەۋرەنٸن ٶتكٸزگەن اقتٶبەسٸندە تويلاتىپ تا جاتار ما ەدٸ? مٷمكٸن, ٶزٸنٸڭ تابيعي دەگدارلىعىنان ٶرەتٸن سىپايىلىعىنا سايىپ, مىنا دٸلٸ قاتايىڭقىراپ كەتكەن, بايعۇس كٶنٸپ, بەتپاق جەڭٸڭكٸرەپ كەتەتٸن زاماننىڭ ىڭعايىنا بيلەي الماي, ٶمٸرٸ «مەن!» دەپ كٶرمەگەن مٸنەزٸمەن وسى كٷنٸن ٶزٸنە ەڭ جاقىن, ٶزٸمەن تابيعاتتاس ادامدارمەن سىپايى عانا اتاپ ٶتەر مە ەدٸ?

ٶزٸن الدارقاتۋ ٷشٸن مەنٸسسٸز ويىنشىقتى قالاپ تۇراتىن پەندەلٸكتٸڭ سالتى بولماسا, مەرەيتويدى اتاۋ-اتاماۋدا تۇرعان نە بار?..

ول الپىس جىل جاساپ, ارتىنا اسىل ٸزٸن, سەۋلەلٸ ٸزٸن قالدىردى. قازاق دەيتٸن حالىقتىڭ كەدەسٸنە جارارلىق, قاسيەتتٸ ٸز.

بٸر ٶكٸنٸش بار: تۋاسى ٶلەڭمەن ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ كٸسٸسٸ «زامان» دەپ, «ۋاقىت سالتى» دەپ سىلتاۋراتا جٷرٸپ, جانعا قاجەت قازىنادان, جاننىڭ تۇماۋ — سٷزەگٸن ەمدەيتٸن قازىنا — ٶلەڭنەن, ەدەبيەتتەن اۋلاقتاپ, ٶزٸنە اسا جاراسا بەرمەيتٸن ٶرٸسكە قاراي شالىقتاپ جٷر. دەگەنمەن, قالىبىنان اسىپ كەتە الماي جٷرگەنٸ مە, ەيتەۋٸر, ەزٸرگە قازاق ٷشٸن ٶلەڭنٸڭ, ناعىز اقىننىڭ قادٸرٸ قاشا قويعان جوق. قازاقتىڭ ٸزدەيتٸنٸنٸڭ, ٶزٸ ٷشٸن ٸزدەۋگە تيٸسٸنٸڭ بٸرٸ — ساعي. ساعي جيەنباەۆ دەيتٸن ۇلتتىڭ كٶرنەكتٸ اقىنى.

«اقىننىڭ بولمىسى — اللانىڭ قازىناسى-دٷر» دەپتٸ ادامزاتتىڭ سوڭعى پايعامبارى. بۇل — بولۋ مەن بولعانسۋدىڭ اراسىن قىزىل سىزىقپەن بٶلٸپ قويۋعا ونشا قۇلىقتى بولا بەرمەيتٸن, سونىسىنىڭ كەسٸرٸنەن پايعامبارلىعىنان پايعامبارسىعانىن ايىرۋ اسا قيىنعا تٷسەتٸن, تىيۋسىز, ەركە, ەركٸن ٶسكەن «قازاقى بالانىڭ دەي سالعانى» ەمەس, ەلگٸ اللاحۋىڭىزدىڭ ٶزٸ ادامزاتتىڭ اۋعان تٷيەسٸن تٷزەتۋ ٷشٸن جٸبەرگەن ارابتىڭ كيەلٸ پٸكٸرٸ.

بۇدان, ەرينە, ەدەبي «اقساقالدار مەن قاراساقالدار پارلامەنتٸنٸڭ» قارارىمەن اقىندىق ساناتىنا ەنٸپ العان ٶلەڭشٸنٸڭ بەرٸ قورىققاندا عانا ەسٸمٸزگە تٷسەتٸن قۇدٸرەتكە جاي قازاقتان گٶرٸ بٸر تابان جاقىن تۇرادى دەگەن داراقى تٷسٸنٸك تۋماسا كەرەك.

سەبەبٸ, ەڭ ۇلى نەمٸس — گەتە: «اللا-تاعالا — ٶزٸمٸز ٷزدٸكسٸز بيٸكتەي الساق قانا شەكسٸز اسقاقتاي بەرەتٸن قۇدٸرەت, ال بٸز نەعۇرلىم تٶمەندەپ, تٶلەجٸگەن سايىن, پاقىرلىعىمىز سٷمٸرەيە تٷسكەن سايىن, ونى ٶز بەيشارالىعىمىزدىڭ اياعىنا بايلانعان سٷمەلەك سٷيرەتپەگە اينالدىرا تٷسەمٸز», — دەپ ەسكەرتٸپتٸ. رۋحاني دٷنيەسٸ تارىنىڭ قاۋىزىنداي تار, وي-ساناسى قورتىق ادامسىماقتىڭ قۇدايدى ٶز بويىنا قاراي ٶلشەپ, بەيشارالىعىن ودان ەرٸ ەشكەرەلەي بەرەرٸن ايتقانى, قىسقارتىڭقىراساق, «قورتىقتاردىڭ قۇدايى دا قورتىق بولادى» دەگەنٸ-اۋ دەيمٸن.

وسىنى ەسكەرە الساق, اللاحۋدىڭ دا, اقىننىڭ دا, ٶلەڭنٸڭ دە بولمىسى اسقاقتاي تٷسەدٸ دە, «قالام تارتقان قازاقتىڭ بەرٸ دە — اقىن» ەمەستٸگٸنە, حالىق ازاماتىنىڭ رٶلٸن ويناپ, پايعامبارسىنعانداردىڭ دٷمشەلٸگٸنە, قولدان قۇيىلعان پۇتتىڭ قۇداي بولا الماسىنا كٶزٸڭ جەتە تٷسەدٸ. بۇل — نەنٸ بولسا دا «قازاقشا ۆاريانت» بويىنشا وپ-وڭاي وڭايلاتىپ الاتىن ٶزٸمٸز, بٸز, قازاق ەسكەرە جٷرەتٸن نەرسە. اقىن, ٶلەڭ, ەسٸرەسە, قازاقى ٶلەڭ تۋرالى سٶيلەۋدٸڭ ويسىز كٸسٸ ٷشٸن عانا «سٷيكەيسالدىڭ» وڭاي شارۋاسى بولاتىنى سوندىقتان. سەبەبٸ, ەركٸمنٸڭ ٶز بويىنا سەيكەس سىيىناتىن قۇدٸرەتٸ, تىم قۇرىسا… پۇتى بار. سەن ايتتىڭ ەكەن دەپ پۇتىن قيراتا قويسا جاقسى… بۇل — بٸر. ەكٸنشٸدەن, بەيگەگە ات قوسىپ ٷيرەنگەن حالىقپىز, ەدەبيەتكە دە سونىڭ ٶلشەمٸمەن قاراپ, داۋ جوقتا دابىرا كٶسەپ, ەر اقىن, ەر جازۋشىنىڭ جەكە بٸر ەلەم ەكەنٸن ەستەن شىعارىپ الاتىنىمىز سونشا, بٸر «ەدەبي اقساقالىمىز» «ەدەبيلەۋ» جيىندا «ابايدان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ۇلى اقىن شەكەرٸم دەپ جٷر, ولاي ەمەس, ەكٸنشٸ ورىن ماعجاندٸكٸ», — دەپ كەيٸگەن… «شەكەرٸم مەن ماعجان ارازداساتىن بولدى-اۋ» دەگەن «ۋايىممەن» كٷلٸپ ەدٸك. ٷشٸنشٸدەن, قىمباتىڭا قييۋعا دا كيەسٸنەن قورقاتىن نەبٸر ٷلكەن ۇعىمدار اياقتىعا جول, اۋىزدىعا سٶز بەرمەي كەتكەندەردٸڭ تاپسىنىپ ايتار تاقپاعىنا اينالىپ, اقجەم بولعانىن ەسكەرسەڭ, «بايعۇس كٶنٸپ, بەتپاق جەڭگەن مىنا زاماندا كٸمگە ۋەج ايتىپ, نەنٸ دەلەلدەيمٸن?» دەگەنگە تٸرەلەسٸڭ. قازاقى سەبەپ — مٷيٸزٸ شاڭىراقتاي قازاعىڭنىڭ ٶزٸن تۋرا جولدان تايقاقتاتىپ, بەرٸ وڭاشادا كٷبٸرلەگەنمەن, داۋىستاپ ايتپايتىن سەبەپ تاعى كٶپ…

قازاقى ٶلەڭدەگٸ ٷلەسٸن «اللانىڭ قازىناسى» كاتەگوريياسىنا داۋ-دامايسىز جاتقىزۋعا بولاتىن ٷلكەن اقىننىڭ بٸرٸ — ساعاڭ, ساعي جيەنباەۆ تۋرالى بٸر اۋىز پٸكٸر ايتىپ, كٶڭٸلٸمٸزدٸ بٸلدٸرەيٸك دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ٷلكەن نيەتتٸڭ قيىن كٶرٸنگەنٸ سوندىقتان.

ساعاڭ جەتپٸسكە كەلٸپتٸ.

بۇل — ٷيرەنشٸكتٸ تەرمينمەن ايتساق, قازاق پوەزيياسىنىڭ تويى. ٷيرەنشٸكتٸ دەپ وتىرعانىم — ورىندى-ورىنسىزدىعىن ويلانباستان, «ەلٸمٸز ەگەمەندٸگٸن الدى, تەڭگەمٸز شىعىپ جاتىر, قازاقتى ەلەمگە تانىتادى…» دەگەندٸ ەر حابار سايىن ەلدەنەشە رەت مەتەلدەيتٸن قازاق تەلەديدارى سيياقتى, كٶرٸنگەن ٶلەڭشٸنٸڭ تۋعان كٷنٸندە ايتاتىن ەڭگٸمەنٸڭ جاتتاندى بولعانى سونشا — جازىپ وتىرعان كٸسٸنٸڭ ٶزٸ دە سەنبەيدٸ. مۇنشا تويشىل, بوپساشىل, «ات مٸنگٸزگٸش» بولساق تا, ۇلى ۇعىمداردى دا كٷنٸ نە كٶڭٸلٸ تٷسكەنگە شاپان ورنىنا جابا سالاتىن بەرەكەسٸز بولماساقشى!..

ساعاڭ تويى — ٶلەڭ دەيتٸن, پاتشادان جوعارى, پايعامباردان عانا تٶمەن تۇراتىن رۋحاني قازىنانىڭ بارىنا ساۋدا بٸلگەنسٸپ, سارت بولعانسىپ جٷرگەن, «ٶگٸز بۇزاۋلايتىنىنا» سەنەتٸن حالىقتىڭ نازارىن بٸر اۋدارىپ قوياتىن, سوڭعى تويلار دەۋٸرٸنە بوي ٷيرەتٸپ الىپ, قارىنمەن, قالدى… بٶكسەمەن ويلاي باستاعان جۇرتىڭا جان, جٷرەك ازىعىنان بەزگەننٸڭ ايۋانعا قوسىلارىن ايقايلاپ بٸر ايتاتىن توي. رۋحاني دٷنيە تويى. مۇندايدا تٶرت اياعى تەڭ جورعا عافۋ… نەمەسە ارناۋ ٶلەڭٸ الاتاۋدىڭ مۇزىن ەرٸتٸپ جٸبەرەتٸن تۇمانباي كٶكەلەرٸمنٸڭ دەسٸ باسىم بولار ەدٸ — وندايدى ماڭدايىمىزعا جازباپتى.

ٶزٸمە سالسا, ٶلەڭگە دەگەن ەڭ ۇلى قۇرمەت — ونى وقىپ, ٶز دٸلٸڭە سٸڭٸرٸپ, نەر ەتۋ, اقىنعا دەگەن ٸزەتتٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ — (قولىڭنان كەلسە) ونىڭ بولمىسىنىڭ بٸر بٶلشەگٸن بولسا دا, ٶز كەۋدەڭە كٶشٸرٸپ الۋ.

ونىڭ ٷستٸنە:

«ٶلەڭ — سٶزدٸڭ پاتشاسى» بولسا, وعان قارا سٶزبەن تاڭداي قاققاننان ٶزگە نە ايتىپ جارىتاسىڭ? ٶزٸڭ وقى.

بٸراق… ۇيالماعاننىڭ بەرٸن ەنشٸ, ۇتىلۋدى, ٶمٸردٸڭ, تٸرشٸلٸكتٸڭ — حالىقتىڭ پايداسىنا ۇتىلۋدى بٸلمەيتٸننٸڭ بەرٸن ۇلىق تۇتىپ وتىرعان, ناسيحاتقا عانا, تاسماڭداي بولسا دا, تاسقا باسىلعان سٶزگە عانا سەنٸپ ٷيرەنٸپ كەتكەن كٶپشٸلٸك بار, «اقىن بولۋ, ازامات بولۋدىڭ» ازابىن اينالىپ ٶتٸپ, قۋلىعىن عانا جاتتاپ العان تاعى بٸر اعايىن-دار توبى بار, …سونىڭ بەرٸن ويلاعاننان عانا, ەر نەرسەنٸ اتىمەن اتاپ, ورنىنا قويعىڭ كەلەدٸ. قويا المايسىڭ, ەزٸر قويىلا دا قويماس. قويعىزباس تا. بٸراق «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرۋدىڭ» اباي ايتقان قىزىل سىزىعىن جۇرتتىڭ ەسٸنە سالىپ قويعانعا, قولدان كەلسە, نە جەتسٸن…

بٸلگەن كٸسٸگە, قازاق ٶلەڭٸندەگٸ ساعاڭنىڭ باياعىدا-اق حالىق تانىپ, تامسانىپ, جٷرەگٸنە باسقان اقىندىق بولمىسى, ەدەبيەتتەگٸ بٸرەگەي, ەشكٸم تالاسا المايتىن ٶز ورنى, ٶز ٶلەڭٸنٸڭ سەۋلەلٸ, نۇرلى جولى, ارزانعا ازا سالمايتىن, بٸراق, «مەن — بارمىن!» دەپ مەنمەنسٸپ, ٶزٸن مٸندەتسۋدٸ, «مەن ۇمىت قالدىم!» دەپ تٷلكٸجىلاۋعا سالۋدى, «مەنٸ ەسكەرمەيدٸ!» دەپ دٷنيەنٸڭ بەرٸنە قارا جاعۋدى بٸلمەيتٸن, ٶلەڭ, حالىق, ادالدىق, ادامگەرشٸلٸك الدىنداعى اقىن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن بٸلدٸرەتٸن تابيعي, سودان دا سىپايى, تەكتٸ بەينەسٸ باياعىدان بەلگٸلٸ. سول بەينە, سول بولمىستى ٶمٸرٸمەن, ٸسٸمەن, تٸپتٸ, كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸگٸندەگٸ مٸنەزٸمەن, دٷنيەگە, تٸرشٸلٸككە كٶزقاراسىمەن سومداپ, دەلەلدەگەن اقىن ٶمٸرٸنٸڭ مازمۇندىلىعى, ماعىنالىلىعى, ٶزگەگە شۋاق بەرە الار سەۋلەلٸگٸنٸڭ دەلەلٸ — ٶلەڭ.

«ٶلەڭ, شٸركٸن, ٶسەكشٸ…» دەپتٸ اباي كٶكەم. ٶلەڭ — ادامنىڭ ٸشكٸ ەلەمٸنٸڭ ايناسى ەكەنٸن, ونىڭ ٶزٸڭ دە بٸلە بەرمەيتٸن تولىق تۇلعاڭدى سىرتقا اينا-قاتەسٸز الىپ شىعىپ, جارييا ەتەرٸن ايتقانى. سوندىقتان, «ادالمىن!» دەپ جيٸ ايقايلايتىننىڭ قۋلىعى ٶلەڭنەن كٶرٸنٸپ قالاتىنى دا, بٸز ويلايتىننان مىڭداعان ەسە كٷردەلٸ ٶمٸردٸ تەرەڭ تٷيسٸنٸپ, سەزٸنگەندٸكتەن, بٸز ويلايتىننان دا بيٸكتەۋ, كيەلٸ, قاسيەتتٸ ۇعىمدار بار ەكەنٸن ۇققاندىقتان, ٶمٸردٸڭ كٸندٸگٸن ٶزٸڭ كەسكەننەن بەتەر كەرگۋدٸڭ اتى شولاقتىق ەكەنٸن بٸلگەندٸكتەن, ادامشىلىقتىڭ الدى — دٷنيە, ٶمٸر الدىنداعى كٸشٸپەيٸلدٸك پەن جان-تەنٸڭمەن, ٸزگٸلٸككە, جاقسىلىققا تٸلەكتەستٸك ەكەندٸگٸن بايقاعاندىقتان, ٶزٸ بولا تۇرا, «مەن!» دەپ نىعىزسۋدى بٸلمەيتٸن اقىننىڭ اقىندىعى ٶلەڭٸنەن بەرٸبٸر كٶرٸنٸس تاۋىپ, سەۋلەلٸ جولىنا مەنمۇندالاپ شاقىرىپ تۇراتىنى دا, ويلاي بٸلگەنگە, ايان. «اقىماقتىڭ اقىلى — قۋلىق» دەگەندٸ جيٸ ايتاتىن مەنٸڭ ەڭ جاقىن دوس-اعام, قازاقتىڭ عاجايىپ اقىنى جۇماتاي جاقىپباەۆ «ەركٸم باسىن كٶتەرٸپ ٶمٸرٸندە, ەلٸ جەتكەن جەرٸنە اپارادى» دەيتٸن…

ساعاڭنىڭ ٶلەڭٸندە سول «اقىماقتىڭ اقىلى» جوق. (ٶلەڭدٸ جازعان بٸلەدٸ, سول ەلٸمساقتان بەرگٸ قازاق پوەزيياسىن وقىعان, كٸمنٸڭ تٶركٸنٸ قايدا, ناعاشىسى قايدا, بولماسا, كٸم كٸمدەرگە باستاۋ بولدى, سونى اڭداعان بٸلەدٸ — ٶلەڭدە دە پايدالى, پايداسىز قۋلىق بولىپ تۇرادى. ٶزگەسٸن ايتپاعاندا, ورىس تٸلٸندەگٸ ەلەمدٸك ەدەبيەتتەن «ەدەمٸ جولمەن ۇرلانعان» جاتتاندى سەزٸم, جاتتاندى مٸنەز, ٷيرەتٸندٸ «مىقتىلىق» بٸزدٸڭ ساۋاتتى ەدەبيەتٸمٸزدە عانا ەمەس, كەي اقىن-جازۋشىنىڭ مٸنەز-قۇلقىنان, ورتادا ٶزٸن ۇستاۋىنان دا كەزدەسٸپ قالا بەرەدٸ. «اقىلدى قۋلىقتىڭ» اقىماقشىلىعى سوندا). ساعاڭ نە جايلى تولعاسا دا, ادال, اقجەلەڭ, كٸرشٸكسٸز كٶڭٸلمەن, سەبيدٸڭ ەموتسيياسىنداي ايقىن, جاسىرارى جوق تابيعيلىعىمەن اعىنان جارىلادى. ونىڭ پوەزيياسىنداعى بوياۋ دا قانىق, قۋلىقسىز تابيعاتتىڭ بوياۋى, ادام جانىنىڭ تابيعي تەبٸرەنٸسٸ. سونىسىمەن دە ساعي ول. ونىڭ ٶز تۇستارىنان ەرەكشەلەنٸپ, دەربەس بٸر سىرشىل, نەزٸك, سىڭعىرى سىرلى قۇپييا جاراسىم قۇراپ تۇرۋىنىڭ سەبەبٸ دە سول دٷنيەنٸ ساعي بولىپ قابىلداپ, ساعي بوپ كٶرە بٸلەتٸندٸگٸندە.

ساعاڭ ەرقايسىسى «بٸر ەلدٸڭ مۇراسىنداي» مۇقاعالي, جۇمەكەن, تۇمانباي, قادىر, تٶلەگەن, فاريزا, اقۇشتاپ… سيياقتى ايتۋلى ٶكٸلدەرٸ بار, قازاق ٶلەڭٸنٸڭ قادٸرلٸ كەرۋەنٸندەي ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸ. سول دارىندى لەكتٸ سان الۋان ٷن مەن بوياۋدان, سىر مەن سىمباتتان تۇراتىن بٸرتۇتاس پوەزييا كەشەنٸ دەسەك, سول كەشەننٸڭ ٸشٸندە ٶز كٷمبەزٸ مەن ايشىعى دەربەس, ٶرنەگٸ بٶلەك, قازىناسى بٸرەگەي ساعي سارايى دا ٶزگەلەرمەن تەك ٶزٸندٸك, دەربەس بولمىسى ارقىلى ٷندەسٸپ تۇر. وسى تۇرعىدان العاندا, ساعي دا ٶزٸنٸڭ قۋاتتى, دارىندى تۇستاستارى سيياقتى كەيٸنگٸگە ٶنەگە بەرٸپ, ٶرنەك سىيلاعان, ٶز مەكتەبٸ بار ەرەكشە اقىن, وعان ٶز پوەزيياسى عانا ەمەس, كەيٸنگٸ پوەزيياداعى اينا-قاتەسٸز تانىلاتىن ساعيعا تەن نەزٸك شۋاق پەن كەستەلٸ كەلٸسٸمنٸڭ ٶزٸ دەلەل. ول — ساعي ليريكاسىنان تٷسكەن سىرلى سەۋلە — ٷلكەن اقىن شىعارمالارىنىڭ ٶزٸنٸڭ جانىنداعىلارعا, ٶزٸنەن كەيٸنگٸلەرگە تٷسٸرگەن قۇنارلى شۋاعى. شاعىن ماقالادا ساعي اقىننىڭ كٷمبەزٸ كٷمبٸرلەگەن ٶلەڭ ەلەمٸن ايتۋ, تالداۋ, اسىعىس بولسا دا, تٷگەندەپ بەرۋ مٷمكٸن ەمەس. ول شارت تا ەمەس شىعار. ساعي پوەزيياسىنىڭ ەرەكشە بولمىسىن سانالى, سەرگەك كٶڭٸلدٸڭ تارازىسىنان ٶتكٸزٸپ, تولىققاندى, جان-جاقتى كەسٸبي باعا بەرۋ — عىلىمنىڭ, ەسٸرەسە, قۇداي كٶپسٸنبەسٸن, كٶبەيٸپ كەلە جاتقان جاس عىلىم كانديداتتارىنىڭ, سىنشىلاردىڭ مٸندەتٸ.

ساعيدىڭ كٸتاپتارى — ەلدەنەشە رەت وقىلعان, باعزى بٸرەۋلەرٸ بالا كەزدەن قۇلاعىما سٸڭگەن ٶلەڭدەر, باللادالار, پوەمالار. ٷلكەن اقىننىڭ ٷلكەن ٶمٸرٸنٸڭ بەينەلٸ سٶز بولىپ قاعازعا تٷسكەن سەۋلەلەرٸ. كٶز جٷگٸرتٸپ كٶرەلٸك:

بٸلمەيمٸن — تانىپ داۋىستان,

اڭساي ما دالام ەلجٸرەپ,

ساعىنا كٷتٸپ… — الىستان

ساعيدىڭ داۋسى كەلدٸ, — دەپ…

ونىڭ داۋسىن دالا باياعىدان تانيدى. دالا ٶزٸنە ۇقساس ۇلىن داڭعازاسىز-اق كەۋدەسٸنە باسادى.

قارا بٸر جەردٸڭ ٶزٸن دە

قاتتىراق باسقىم كەلمەيدٸ!

بۇل — ساعاڭنىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸنٸڭ مٸنەزٸ, پوەزيياسى!

…كٶزدەگٸ جاس پا, ساعىم با,

ەيتەۋٸر بٸرەۋ مۇنارتتى…

مەنٸڭ دە كٶكەم سيياقتى,

سەنٸڭ دە كٶكەڭ سيياقتى.

اۋىلعا بٸزدٸڭ كٷن بولىپ,

جاقىنداپ قالعان كٸم مىناۋ?!

كٶزدەگٸ جاسپەن بٸرگە ەرٸپ,

تٶگٸلە جازداپ تۇردىق-اۋ…

بۇل — ساعاڭ تۇستاستارىنىڭ بەرٸ باستان ٶتكەرگەن اۋىر جىلدار ەلەسٸ. بٸراق, ساعاڭنىڭ ايتىسى ەرەكشە!

…جالعىز ەكەن دەمەڭدەر — جەبەۋشٸم بار,

جان-جاعىمنان قورشاپ تۇر نەلەر شىڭدار,

مەنٸ كٶرمەي تۇرا الماس كٶك ورمانىم,

قۇز باسىنان قۇلديلاپ كەلەر سۋلار.

بۇلار باردا, كٶڭٸلدٸ بۇلت باسقان با,

بۇلار مەنەن قاشپايدى, جۇرت قاشقاندا,

جالعىزسىراپ وتىر ەم, كٶردٸڭ بە, ەنە,

جۇلدىز بٸتكەن جٷگٸرٸپ شىقتى اسپانعا.

…ۇشىپ كەلٸپ تاۋلاردىڭ باۋرايىنان,

كٶكتەمٸم جٷر ورالىپ شالعايىمنان,

مەنٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸمدٸ باعادى ىلعي

ساۋساعىممەن سيپالاپ ماڭدايىمنان…

…نەگە جالعىز بولام مەن بۇلار باردا,

قۋانعاندا بٸرگەمٸن, مۇڭايعاندا.

مەنٸڭ كٶپشٸل جٷرەگٸم, ەندٸ اجىراپ,

جالعىز ٶزٸ جاتا الماس بٸر اڭعاردا…

دٷنيەگە زٸلٸ جوق, سودان دا ٶمٸرگە كەيٸس كٶرسەتۋدەن اۋلاق ادامنىڭ تابيعاتپەن, كٷللٸ ەلەممەن بٸرٸگۋ سەتٸ بۇل!

…بٸرەۋ جىلاپ جاتقان جەردە… شىدامان,

كٸم سورلى ەكەن جوقتاۋ-زاردى قۇراعان,

تالاي ەۋەن ۇمىت بولدى ەسكٸرٸپ,

ەسكٸرمەيدٸ نەگە وسىناۋ بٸر-اق ەن?

دٷنيەمەن بٸرگە, دابىرا-ايعايسىز, بايبالامسىز, زٸلسٸز مۇڭايۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ وسى.

جاس كەتتٸم, جارقامىسىم, جالعىز كەتتٸم,

جانىما جارىق بولار تاڭدى ٸزدەپپٸن,

قۇلشىنىپ, قييا بەلدە قييال قۋىپ,

كٶكەيدەن قوڭىر سازدى ەندٸ ٷزبەپپٸن…

بۇدان ەرٸ اقىننىڭ تۋعان جەر توپىراعىنا دەگەن ساعىنىشىنا وراۋلى سىر كەتەدٸ:

…ويماۋىتىم, مٶپ-مٶلدٸر اسپان قۇساپ,

كٷندٸز-تٷنٸ مەن سەنٸ تۇرام كٶرٸپ!..

مىنانى قاراڭىز:

قۇرالاي كٶزدٸ سۇلۋمەن,

قوشتاسىپ, اق تاڭ اتقاندا,

بوزبالا كٷننٸڭ بۋىمەن

الشاڭداپ كەلە جاتقاندا,

ٶن بويىڭدى ٶرتەپ جالىنداي,

اساۋ بٸر جەلٸك قىسقاندا,

اسپان مەن جەردٸ ايىرماي,

اقبوز ات مٸنٸپ, ۇشقاندا,

اش بەلدٸ شاندىپ, شارت بۋىپ,

ايسىز بٸر تۇنىق تٷندەردە,

نايزانى كٶككە لاقتىرىپ,

نايزاعاي شانشىپ جٷرگەندە,

شالعىندى قيعان شالعىداي

جالىنعا سٷڭگٸپ دەنەممەن,

قايراتىم, قاجىپ, دەل بۇلاي

قارتايام دەگەن جوق ەم مەن.

كٶڭٸلٸم بۇلتتان ەرٸ اسىپ,

ويلاعان جوق ەم, باتىرىم,

بەسٸك پەن كٶردٸڭ اراسى —

ەسٸك پەن تٶردەي جاقىنىن…

ادام ٶمٸرٸنٸڭ كٷللٸ ستيحيياسىن سىيدىرعان وسى ٶلەڭگە نە دەر ەدٸڭٸز?!

…ٶزگەشە ەدٸ سونداعى بۇلبۇل ەنٸ,

ٶزگەشە ەدٸ باۋداعى گٷلدٸڭ ەرٸ,

سان كٶكتەمدٸ كٶرسەم دە, سودان بەرٸ

سونداي كٶكتەم كٶرە الماي جٷرمٸن ەلٸ.

…سونداعىداي گٷلدەردٸڭ اشىلعانىن,

زەڭگٸر كٶككە جۇلدىزدار شاشىلعانىن,

سونداعىداي اي تۋىپ, اقىرىنداپ

تاڭ اتقانشا اسپانعا اسىلعانىن…

كٶرە المادىم سونداي بٸر شالعىن كٶپتەن,

كەلەر مە ەكەن سونداي بٸر بالعىن كٶكتەم,

دارييا مۇزىن شايقالتىپ, كٷتٸرلەتٸپ,

قۇيار ما ەكەن تاعى بٸر جاڭبىر كٶكتەن?!

بۇل — كٶكتەمنٸڭ, تابيعاتتىڭ, قۇستاردىڭ, بوزتورعايلى بوزدالانىڭ سۇلۋ, سىرشىل ٶمٸرٸن جىرلاپ ەمەس, كەۋدەسٸنە كٶشٸرٸپ الىپ, ٶزٸمەن بٸرگە الىپ جٷرە بٸلگەن ساعي اعامنىڭ بٸر عانا سەتٸ! اقىندارعا دا ەنشٸ بٶلٸپ بەرۋگە (پريۆاتيزاتسييا?!) ٷيرەنگەن سىنشى اعايىننىڭ بٸرەۋدٸ «تاۋدىڭ», بٸرەۋدٸ «ماحابباتتىڭ», بٸرەۋدٸ «اۋىلدىڭ» اقىنى دەپ بٶلۋٸندەگٸ» توپاس سولاقايلىق-اي! «ۇلتتىق تەڭگەنٸڭ», «ينۆەستقوردىڭ»… تٸپتٸ «سىرتقى ساياساتتىڭ» اقىنى دا بولۋى بەك مٷمكٸن. ساعاڭ — ليريك. ساعاڭ — بارلىق ٷلكەن اقىندار سيياقتى دٷنيەنٸڭ كٷللٸ بولمىسىن جٷرەگٸنەن ٶتكٸزە بٸلگەن اقىن. ساعيشا ٶتكٸزە بٸلگەن…

…باۋىرىم, ويعا العاننىڭ,

بارلىعى قولدان كەلسە عوي…

باسىنا ادال جانداردىڭ

باقىتتى جيناپ بەرسە عوي. —

دەپ الاڭدايتىن اقىن كٶڭٸلٸ, مىنا بٸر جەردە:

قولىمدا ەگەر بولسا مەنٸڭ قۇدٸرەت,

جەردٸڭ ٷستٸن تازارتار ەم بٸر رەت,

بەتپەردەسٸن اشار ەدٸم تالايدىڭ,

پاتشاعاردىڭ, مٸنە, ناعىز تٷرٸ, — دەپ.

تارس جۇمىلىپ تالاي كٶزدەر وباعان,

تالايلارعا تۋار ەدٸ زوبالاڭ…

الشاڭ باسىپ جٷرەر ەدٸ الاڭسىز.

ەش پەندەگە زەبٸر-زٸلٸ جوق ادام…

…تالاي جىلعى كەسەلٸنەن ارىلىپ,

بٸر تازارىپ قالار ەدٸ دٷنيە… —

دەپ مۇڭايا ارماندايدى.

جٷرەر ەڭ شارلاپ دٷنيەنٸ

اساۋ بٸر جەلدەي ات مٸنسەڭ…

ونسىز دا — قۇيتتاي جٷرەگٸم,

نە كٶرمەي كەلە جاتسىڭ سەن.

…تيمەي-اق جەرگە تابانىم,

شىقپاي-اق ەلٸ بەسٸكتەن,

قۇلاعىن جارعان دالانىڭ

قۇلىنداي داۋىسىڭدى ەسٸتكەم.

قاناتى كٶككە دٸرٸلدەپ,

ۇشقالى جٷرگەن قۇس پا ەكەن —

سوناۋ بٸر جەردٸڭ تٷبٸندە

جۇلدىزداي اعىپ تٷستٸ ەكەم…

مەڭگٸرٸپ يەسٸز بەلەڭدە

ىزىڭداپ ۇشقان جەلمەنەن,

ارمانىڭدى ەپپاق سەنٸڭ دە

سوندا بٸر العاش جەرلەگەم.

…ٶتكەندە بٸر مۇڭ جاڭبىرداي

جاۋىپ بٸر جاۋىپ توقتاعان,

جارق ەتٸپ كٶزٸم الدىندا,

جالىنعا سٷڭگٸپ كەتتٸ اعام.

…كٶرۋدٸ قايتا جازباعان,

جالعادىم سولار ارمانىن —

كٷل بولىپ كەتە جازداعان

كٶتەردٸم قارا شاڭىراعىن…

…كەلدٸ مە سەنٸڭ دەۋرەنٸڭ

ەندٸ بٸر مۇڭنان سەرپٸلمەك —

كٶرٸپ ەڭ اپپاق سەۋلەنٸ

كٶزٸڭنٸڭ جاسى مٶلتٸلدەپ.

…ۋلانىپ زەرلٸ قايعىدان,

جاي وعى تەسٸپ ٶتكەندە,

قۇشاعىڭ سودان ايرىلماي

قالدىڭ سەن سوناۋ كٶك بەلدە…

كٶڭٸل دە, كٶز دە شايلىعىپ,

شىقتىم مەن ٷنسٸز سان بەلگە,

قاناتىڭ وقىس قايرىلىپ,

قالمادىڭ, جٷرەك, قاي جەردە…

بۇل — بەرٸن ٶزٸنەن ٶتكەرگەن, بٸراق بەرٸبٸر تٸرشٸلٸككە, ٶمٸرگە زٸلٸن, كەگٸن ساقتاماي, شەيٸ ورامال كەپكەنشە ۇمىتىپ, تازارىپ ٷلگەرگەن, سەبەبٸ, دٷنيەنٸ, ٶمٸردٸ كٸرلەتپەۋ ٷشٸن كٷرەسە, كەشٸرە, مەيٸر تٶگە بٸلەتٸن جٷرەكتٸڭ ٶمٸربايانى.

ساعاڭنىڭ ەرقايسىسى بٸر داستاننىڭ جٷگٸن كٶتەرٸپ تۇرعان, كٶركەم دە كەلٸستٸ ليريكالىق باللادالارى, ەرقايسىسى بٸر زەرتتەۋگە جۇمىس بولارلىق تاماشا پوەمالارىن, «ەرتەگٸ ەلٸندە» سيياقتى تەرەڭ سىرعا تولى توپتامالارىن ۇعۋ, تٷسٸنٸپ تٷيسٸنۋ, ودان سوڭ «قالىڭ ەلٸڭ, قازاعىڭا…» سول ۇلان-عايىر قازىنانىڭ قادٸر-قۇنىن جەتكٸزٸپ ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. ساعي قازىناسى, ەرينە, ونسىز دا حالىققا دەر كەزٸندە جەتٸپ, سانالىنىڭ, ساڭىلاۋى باردىڭ بويىنا, بولمىسىنا سٸڭگەن, قازاق دەيتٸن حالىقتىڭ رۋحاني كٶكجيەگٸن كەڭەيتە, بايىتا تٷسۋگە سەبەپكەر بولعان. بولا دا بەرمەك.

ساعي اعامدى جەل سٶزگە, جەلدٸرمەنٸڭ جەلٸگٸنە, قىزدىرمانىڭ قىزىلىنان ٶزگە نەرٸ جوق ارزان بوپساسىنا قيمايمىن. ٶلەڭدٸ, بارلىق ٶزٸم ٸشتەي سٷيەتٸن قازاق اقىندارىنىڭ بەرٸن دە بويلارىنا جاراسپاس ۇساقتىققا, پەندەشٸلٸككە قيمايتىنىم سيياقتى…

«ايقاي سالىپ, الاسارتپا شىندىقتى!..» دەپ كەتٸپ ەدٸ جۇمەكەن اعام. ايقايدان ۇتامىن دەگەننٸڭ الدىنان جارىلقاسىن. ساعاڭنىڭ ٶلەڭٸنٸڭ سەندٸ سارايىنا جٷرەكتەن شىققان اقجەلەڭ ىقىلاسپەن عانا ەنگەن جاراسادى. مەنٸكٸ — ىقىلاس قانا.

مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى

14 مامىر 2004 جىل

"اقتٶبە گازەتٸ"