Qazaq musylman dinin qabyldaǵannan beri meshitti kieli sanaǵanyn tarih rastaidy. Meshit ejelden halyqtyń arasynda dini-rýhani, mádeni-tarihi, ǵylym men bilim ortalyǵy retinde baǵalandy. Meshit musylmandar úshin kúmbezi bar arhitektýralyq úlgidegi ǵimarat qana emes, ol – rýhani tazalyq pen páktiktiń ordasy, pendeniń Jaratýshysymen qaýyshatyn orny. Munda jalpy ǵibadattarmen qatar dini saryndaǵy ýaǵyzdar, oqý-aǵartý dáristeri júrgizilip, el men qoǵam úshin mańyzdy nasihat jumystary júzege asyrylady. Condyqtan meshit – dinniń qoǵamdy biriktirýshi mindetin atqaratyn qasietti oryn.
Meshit – muqym musylman úmmetiniń basyn qosatyn, olardyń arasynda baýyrlastyqty oiatatyn kieli oryn. Onyń ishinde aitylatyn ýaǵyzdar men dárister dindar jandardyń qoǵamdyq sanasyn qalyptastyryp, halyqtyń rýhani ómirine baǵyt-baǵdar beredi, oi-pikirlerinińbir arnaǵa túsýine yqpal etedi. Búginde álemdegi ár túrli kúshter arasynda ashyq jáne astyrtyn ideologiialyq qaqtyǵystar júrgizilip jatqandameshitti izgilik mekenine ainaldyrý – jeńiske jetkenmen bara-bar. Sebebi, meshit minberinde turyp sóileitinder qoǵam múshelerin ózine qaratýǵa múmkindik alady. Sondyqtan jik-jikke bólingen dindarlar eldegi meshitterdi óz maqsattaryna paidalaný úshin belsene áreket etýde. Ásirese, Qazaqstanda zańdy qyzmet etetin QMDB-nyń resmi ókilderi – meshit imamdary men salafizmdi ustanýshy toptardyń arasynda oryn alatyn teketirester soǵan aiqyn mysal bolady.
2011 jyly qabyldanǵan QR «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» Zańǵa sáikes tek quzyretti memlekettik organda zańdy tirkeýden ótken dini birlestikter ǵana el aýmaǵynda dini qyzmet júrgizýge quqyǵy bar. Osyǵan orai, dini qyzmetpen ainalysatyn respýblika aýmaǵyndaǵykóptegen dini birlestikter zańdy tirkeýden ótip, jumystaryn ashyq júrgizip keledi. Memlekettiń dini qyzmet jóninde mundai talaptar qoiýy eldegi dini ahýaldyń turaqtylyǵy men ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge bailanysty ekeni málim.
Alaida destrýktivti jáne radikaldy ideialardy ustanýshy dini toptardyń biri– eń agressiiashyl salafilik jamaǵattar zańsyz nasihat jumystaryn toqtatpai, áli de belsene áreket etýde. Salafizm ideologtary imamdardyń jalpyǵa ortaq dini rásimderdi hanafi mázhaby boiynsha oryndaýyna qarsy shyǵyp, meshitterde udaiy búlik shyǵarady. Taiaýda QMDB jiktelýdiń aldyn alý maqsatymen ózine qarasty meshitterde jamaǵattyń dini joralar men rásimderge qatysty tanymdyq máselelerde tek matýridi mektebi men fiqh júiesin basshylyqqa alyp, hanafi mázhaby boiynsha oryndaýy jóninde arnaiy ereje qabyldady.
Ǵulamalar keńesiniń májilisinde qabyldanǵan QMDB meshitteriniń ishki tártip erejesi meshitke kelýshiniń negizgi quqyqtary mindetterin, meshitte ruqsat etilgen jáne tyiym salynǵan áreketterdi, din qyzmetkerlerine qatysty nusqaýlardy, sondai-aq t.b. máselelerdi aiqyndaidy. Bul ereje meshitterde zańdy qyzmet etetin imamdar men meshitti zańsyz iemdengisi kelgen salafilerdiń arasyndaǵy daýdy toqtatýǵa jol ashty. Sebebi, erejege baǵynǵysy kelmegen azamattar endiQR Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Kodeksiniń 490-babynyń 2-tarmaǵy boiynsha tártipke shaqyrylýy múmkin. Atalmysh normada zańdy dini qyzmetke kedergi keltirgen, jeke tulǵalardyń dinge kózqarasy sebepteri boiynsha azamattyq quqyqtaryn buzǵan nemese olardyń dini sezimderin qorlaǵan, qandai da bir dindi ustanýshylar qasterleitin zattardy, qurylystar men oryndardy búldirgen adamdy, eger joǵaryda baiandalǵan barlyq áreketterde qylmystyq jazalanatyn is-áreket belgileri bolmasa, ákimshilik jaýapkershilikke tartýǵa bolatyny týraly kórsetilgen.
Bul keleńsizdiktiń aldyn alý úshin zańdyq turǵyda oń sheshim jasalǵanyn kórshiles elderdiń tájiribesinen de kórýge bolady. Mysaly, 2016 jyldyń qańtar aiynda Tájikstandaǵy Sogdi oblysynyń Gafýrov aýdanynda tártip saqshylary meshittegi erejege baǵynbaǵan birneshe salafilik aǵym ókilderin tutqyndaǵan. Sottyń málimdeýi boiynsha, ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan azamattar meshittiń ishki erejesi men tártibin buzyp, dindarlardyń arasynda dini arazdyqty qozdyrýǵa árekettengen. Sondai-aq, mundai oqiǵa 2016 jyldyń maýsym aiynda Qazaqstannyń batys óńirinde de oryn aldy. Atyraý qalasyndaǵy ortalyq «Imanǵali» meshitindegi ǵibadat etý kezinde meshittiń ishki tártibine baǵynbai, qoǵamdyq tártipti buzǵan azamat Atyraý qalasynyń mamandandyrylǵan ákimshilik sot qaýlysymen QR ÁQBtK-niń 490-babynyń 2-bóligimen kináli dep tanylyp, oǵan jaza retinde 50 ailyq eseptik kórsetkish ákimshilik aiyppul calyndy. Jalpy, meshitte jamaǵattyń dini joralar men rásimderdi oryndaýy jóninde ereje Ózbekstan, Ázirbaijan, Sheshenstan, Ingýshetiia jáne Daǵystan elderinde de qabyldanǵan.
QMDB ózine qarasty meshitterdiń ishki tártip erejesin qabyldaý arqyly ár túrli teris piǵyldy jalǵan dini aǵymdardyń qyzmetine tosqaýyl qoiatyn quqyqtyq tetikke qol jetkizdi. Meshittegi qoǵamdyq tártipti retteitin qujatty qabyldaý kezek kúttirmeitin másele ekeni otandyq múftiiattyń Jarǵysynda «QMDB shariǵat normalaryna sáikes dini rásimderdiń oryndalýyn qadaǵalaýdy qamtamasyz etý kerektigi» jónindegi bólimde ashyqkórsetilgen.
Memlekettegi, qoǵamdaǵy, otbasyndaǵy barlyq qatynastar ózindik bekitilgen tártip pen zańdarǵa negizdelip, qalyptasatyny belgili. Elde tártip bolmasa, bereke-birligi men yntymaǵy qashyp, sońynan quldyraidy. Qoǵamdyq tártipeldegi adamdar bas qosatyn kez kelgen orynda, ásirese meshitter men dini ǵimarattarda saqtalýy shart. Musylman qaýymynyń qasietti mekeni meshitte tártiptiń saqtalmaýy dindarlardyń arasynda arazdyqtyń órshýine sep bolyp, memlekettiń tutastyǵy men qaýipsizdigine nuqsan keltirýi ábden múmkin.
Ár qoǵamdyq orynnyń ózindik bekitilgen tártibi bolýy shart. Sondyqtan meshittiń de tártip-erejeleri bar qoǵamdyq oryn sanalaýy – zańdylyq. Demek, meshitke kelgen árbir adam meshittiń ishki tártip erejesin moiyndap, onyń talaptaryn oryndaýǵa mindetti.
Mýslimov M.J.,
QR DIAQM Din isteri komitetiniń Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
