قازاق مۇسىلمان دٸنٸن قابىلداعاننان بەرٸ مەشٸتتٸ كيەلٸ ساناعانىن تاريح راستايدى. مەشٸت ەجەلدەن حالىقتىڭ اراسىندا دٸني-رۋحاني, مەدەني-تاريحي, عىلىم مەن بٸلٸم ورتالىعى رەتٸندە باعالاندى. مەشٸت مۇسىلماندار ٷشٸن كٷمبەزٸ بار ارحيتەكتۋرالىق ٷلگٸدەگٸ عيمارات قانا ەمەس, ول – رۋحاني تازالىق پەن پەكتٸكتٸڭ ورداسى, پەندەنٸڭ جاراتۋشىسىمەن قاۋىشاتىن ورنى. مۇندا جالپى عيباداتتارمەن قاتار دٸني سارىنداعى ۋاعىزدار, وقۋ-اعارتۋ دەرٸستەرٸ جٷرگٸزٸلٸپ, ەل مەن قوعام ٷشٸن ماڭىزدى ناسيحات جۇمىستارى جٷزەگە اسىرىلادى. Cوندىقتان مەشٸت – دٸننٸڭ قوعامدى بٸرٸكتٸرۋشٸ مٸندەتٸن اتقاراتىن قاسيەتتٸ ورىن.
مەشٸت – مۇقىم مۇسىلمان ٷممەتٸنٸڭ باسىن قوساتىن, ولاردىڭ اراسىندا باۋىرلاستىقتى وياتاتىن كيەلٸ ورىن. ونىڭ ٸشٸندە ايتىلاتىن ۋاعىزدار مەن دەرٸستەر دٸندار جانداردىڭ قوعامدىق ساناسىن قالىپتاستىرىپ, حالىقتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنە باعىت-باعدار بەرەدٸ, وي-پٸكٸرلەرٸنٸڭبٸر ارناعا تٷسۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. بٷگٸندە ەلەمدەگٸ ەر تٷرلٸ كٷشتەر اراسىندا اشىق جەنە استىرتىن يدەولوگييالىق قاقتىعىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتقاندامەشٸتتٸ ٸزگٸلٸك مەكەنٸنە اينالدىرۋ – جەڭٸسكە جەتكەنمەن بارا-بار. سەبەبٸ, مەشٸت مٸنبەرٸندە تۇرىپ سٶيلەيتٸندەر قوعام مٷشەلەرٸن ٶزٸنە قاراتۋعا مٷمكٸندٸك الادى. سوندىقتان جٸك-جٸككە بٶلٸنگەن دٸندارلار ەلدەگٸ مەشٸتتەردٸ ٶز ماقساتتارىنا پايدالانۋ ٷشٸن بەلسەنە ەرەكەت ەتۋدە. ەسٸرەسە, قازاقستاندا زاڭدى قىزمەت ەتەتٸن قمدب-نىڭ رەسمي ٶكٸلدەرٸ – مەشٸت يمامدارى مەن سالافيزمدٸ ۇستانۋشى توپتاردىڭ اراسىندا ورىن الاتىن تەكەتٸرەستەر سوعان ايقىن مىسال بولادى.
2011 جىلى قابىلدانعان قر «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭعا سەيكەس تەك قۇزىرەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندا زاڭدى تٸركەۋدەن ٶتكەن دٸني بٸرلەستٸكتەر عانا ەل اۋماعىندا دٸني قىزمەت جٷرگٸزۋگە قۇقىعى بار. وسىعان وراي, دٸني قىزمەتپەن اينالىساتىن رەسپۋبليكا اۋماعىنداعىكٶپتەگەن دٸني بٸرلەستٸكتەر زاڭدى تٸركەۋدەن ٶتٸپ, جۇمىستارىن اشىق جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. مەملەكەتتٸڭ دٸني قىزمەت جٶنٸندە مۇنداي تالاپتار قويۋى ەلدەگٸ دٸني احۋالدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ەكەنٸ مەلٸم.
الايدا دەسترۋكتيۆتٸ جەنە راديكالدى يدەيالاردى ۇستانۋشى دٸني توپتاردىڭ بٸرٸ– ەڭ اگرەسسيياشىل سالافيلٸك جاماعاتتار زاڭسىز ناسيحات جۇمىستارىن توقتاتپاي, ەلٸ دە بەلسەنە ەرەكەت ەتۋدە. سالافيزم يدەولوگتارى يمامداردىڭ جالپىعا ورتاق دٸني رەسٸمدەردٸ حانافي مەزھابى بويىنشا ورىنداۋىنا قارسى شىعىپ, مەشٸتتەردە ۇدايى بٷلٸك شىعارادى. تاياۋدا قمدب جٸكتەلۋدٸڭ الدىن الۋ ماقساتىمەن ٶزٸنە قاراستى مەشٸتتەردە جاماعاتتىڭ دٸني جورالار مەن رەسٸمدەرگە قاتىستى تانىمدىق مەسەلەلەردە تەك ماتۋريدي مەكتەبٸ مەن فيقھ جٷيەسٸن باسشىلىققا الىپ, حانافي مەزھابى بويىنشا ورىنداۋى جٶنٸندە ارنايى ەرەجە قابىلدادى.
عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ مەجٸلٸسٸندە قابىلدانعان قمدب مەشٸتتەرٸنٸڭ ٸشكٸ تەرتٸپ ەرەجەسٸ مەشٸتكە كەلۋشٸنٸڭ نەگٸزگٸ قۇقىقتارى مٸندەتتەرٸن, مەشٸتتە رۇقسات ەتٸلگەن جەنە تىيىم سالىنعان ەرەكەتتەردٸ, دٸن قىزمەتكەرلەرٸنە قاتىستى نۇسقاۋلاردى, سونداي-اق ت.ب. مەسەلەلەردٸ ايقىندايدى. بۇل ەرەجە مەشٸتتەردە زاڭدى قىزمەت ەتەتٸن يمامدار مەن مەشٸتتٸ زاڭسىز يەمدەنگٸسٸ كەلگەن سالافيلەردٸڭ اراسىنداعى داۋدى توقتاتۋعا جول اشتى. سەبەبٸ, ەرەجەگە باعىنعىسى كەلمەگەن ازاماتتار ەندٸقر ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنٸڭ 490-بابىنىڭ 2-تارماعى بويىنشا تەرتٸپكە شاقىرىلۋى مٷمكٸن. اتالمىش نورمادا زاڭدى دٸني قىزمەتكە كەدەرگٸ كەلتٸرگەن, جەكە تۇلعالاردىڭ دٸنگە كٶزقاراسى سەبەپتەرٸ بويىنشا ازاماتتىق قۇقىقتارىن بۇزعان نەمەسە ولاردىڭ دٸني سەزٸمدەرٸن قورلاعان, قانداي دا بٸر دiندi ۇستانۋشىلار قاستەرلەيتٸن زاتتاردى, قۇرىلىستار مەن ورىنداردى بٷلدٸرگەن ادامدى, ەگەر جوعارىدا باياندالعان بارلىق ەرەكەتتەردە قىلمىستىق جازالاناتىن ٸس-ەرەكەت بەلگٸلەرٸ بولماسا, ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋعا بولاتىنى تۋرالى كٶرسەتٸلگەن.
بۇل كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن زاڭدىق تۇرعىدا وڭ شەشٸم جاسالعانىن كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنەن دە كٶرۋگە بولادى. مىسالى, 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تەجٸكستانداعى سوگدي وبلىسىنىڭ گافۋروۆ اۋدانىندا تەرتٸپ ساقشىلارى مەشٸتتەگٸ ەرەجەگە باعىنباعان بٸرنەشە سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸن تۇتقىنداعان. سوتتىڭ مەلٸمدەۋٸ بويىنشا, ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان ازاماتتار مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ ەرەجەسٸ مەن تەرتٸبٸن بۇزىپ, دٸندارلاردىڭ اراسىندا دٸني ارازدىقتى قوزدىرۋعا ەرەكەتتەنگەن. سونداي-اق, مۇنداي وقيعا 2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستاننىڭ باتىس ٶڭٸرٸندە دە ورىن الدى. اتىراۋ قالاسىنداعى ورتالىق «يمانعالي» مەشٸتٸندەگٸ عيبادات ەتۋ كەزٸندە مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ تەرتٸبٸنە باعىنباي, قوعامدىق تەرتٸپتٸ بۇزعان ازامات اتىراۋ قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان ەكٸمشٸلٸك سوت قاۋلىسىمەن قر ەقبتك-نٸڭ 490-بابىنىڭ 2-بٶلٸگٸمەن كٸنەلٸ دەپ تانىلىپ, وعان جازا رەتٸندە 50 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش ەكٸمشٸلٸك ايىپپۇل cالىندى. جالپى, مەشٸتتە جاماعاتتىڭ دٸني جورالار مەن رەسٸمدەردٸ ورىنداۋى جٶنٸندە ەرەجە ٶزبەكستان, ەزٸربايجان, شەشەنستان, ينگۋشەتييا جەنە داعىستان ەلدەرٸندە دە قابىلدانعان.
قمدب ٶزٸنە قاراستى مەشٸتتەردٸڭ ٸشكٸ تەرتٸپ ەرەجەسٸن قابىلداۋ ارقىلى ەر تٷرلٸ تەرٸس پيعىلدى جالعان دٸني اعىمداردىڭ قىزمەتٸنە توسقاۋىل قوياتىن قۇقىقتىق تەتٸككە قول جەتكٸزدٸ. مەشٸتتەگٸ قوعامدىق تەرتٸپتٸ رەتتەيتٸن قۇجاتتى قابىلداۋ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلە ەكەنٸ وتاندىق مٷفتيياتتىڭ جارعىسىندا «قمدب شاريعات نورمالارىنا سەيكەس دٸني رەسٸمدەردٸڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتٸگٸ» جٶنٸندەگٸ بٶلٸمدە اشىقكٶرسەتٸلگەن.
مەملەكەتتەگٸ, قوعامداعى, وتباسىنداعى بارلىق قاتىناستار ٶزٸندٸك بەكٸتٸلگەن تەرتٸپ پەن زاڭدارعا نەگٸزدەلٸپ, قالىپتاساتىنى بەلگٸلٸ. ەلدە تەرتٸپ بولماسا, بەرەكە-بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعى قاشىپ, سوڭىنان قۇلدىرايدى. قوعامدىق تەرتٸپەلدەگٸ ادامدار باس قوساتىن كەز كەلگەن ورىندا, ەسٸرەسە مەشٸتتەر مەن دٸني عيماراتتاردا ساقتالۋى شارت. مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاسيەتتٸ مەكەنٸ مەشٸتتە تەرتٸپتٸڭ ساقتالماۋى دٸندارلاردىڭ اراسىندا ارازدىقتىڭ ٶرشۋٸنە سەپ بولىپ, مەملەكەتتٸڭ تۇتاستىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
ەر قوعامدىق ورىننىڭ ٶزٸندٸك بەكٸتٸلگەن تەرتٸبٸ بولۋى شارت. سوندىقتان مەشٸتتٸڭ دە تەرتٸپ-ەرەجەلەرٸ بار قوعامدىق ورىن سانالاۋى – زاڭدىلىق. دەمەك, مەشٸتكە كەلگەن ەربٸر ادام مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ تەرتٸپ ەرەجەسٸن مويىنداپ, ونىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا مٸندەتتٸ.
مۋسليموۆ م.ج.,
قر دٸاقم دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
