Dəl qazirgi tańda tynyshtyqtyń týyn jelbiretip, birneshe etnos pen ár túrli konfessiia ókilderi tatý-tátti ómir súrip jatqan el retinde Qazaqstan álemge tanymal. Táýbe deiik, túrli ult ókilderiniń arasyndaǵy dostyq pen túsinistiktiń nətijesinde beibit tańymyz arailap atýda. Elbasymyz bolashaqtyń baǵytyn aiqyndap, el ishiniń qaimaǵy buzylmai, tynysh ómir súrýi úshin qajyrly ister atqarýda. Sebebi, Otany bir adamzat balasyna shańyraǵynyń tútini túzý ushýy úshin bereke, birlik aýadai qajet. Ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp, urpaqtan-urpaqqa ulasyp kele jatqan birlikti saqtaý – eń mańyzdy mindet. Qazirgi qoǵamdaǵy búgingi aýyzbirshilik, turaqtylyq pen týysqandyq qarym-qatynastar «birliktiń» bergen jemisi dep aita alamyz. Tilge sheshen, sózge utqyr dana babalarymyz qashanda sózge toqtap, daýly máselelerge de kesim aityp, el arasyn núkte qoiǵan.
Islam – búkil túrki jurtynyń, sonyń ishinde qazaq halqynyń erteden ustanǵan asyl dini. San ǵasyrlardan beri halyqtyń jady men sanasyna izgilik nuryn seýip, imandylyq jolyn nusqaǵan islam dini ultymyzdyń ózegine ainaldy. Tereń tarihtan tamyr tartqan islamdyq dástúr búgingi táýelsiz Qazaqstannyń da irgesin bútindep, tuǵyryn nyqtai túsetin qundylyqqa ainalyp otyr. Baǵzy zamannan beri boiyna sińirgen ata dininen Alash balasy qylyshynan qan tamyp turǵan keńestik kezeńde de bútindei ainyp ketpedi. «Alla bir, Paiǵambar haq, Quran shyn» dep jattap, aýzynan kálimasyn tastamady. Ómirinde musylmandyqtan mán qalǵandar «kimsiń?» degen suraqqa «Allaǵa shúkir, musylmanbyz» dep, kókireginen kúmis ún shyǵardy. «Din – dəstúrim, saltym – sanam» dep sanaǵan, dəstúrin shariǵatpen kórkemdegen ata- baba dinin joǵaltyp almai, kerisinshe, ótkenniń ozyǵyn búgingi igiligimizge jaratsaq, nur ústine nur bolar edi.
Búginde egemendi elimizde turǵyndardy imandylyq pen izgilikke úndeitin Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń qyzmeti keń qanat jaiyp keledi. Memlekette dástúrli dinniń turaqty damýyna jan-jaqty qamqorlyq jasalyp otyr. Sonyń nátijesinde islam dininiń qoǵamdaǵy róli artyp, musylman jamaǵaty elimizdegi rýhani qundylyqtardyń jańǵyrýyna, turaqtylyqtyń ornyǵýyna súbeli úles qosýda. Bir ókinishtisi, búginde meshit jamaǵatynyń arasynda azdaǵan túsinispeýshilikter baiqalyp qalady. Keibir dástúrli emes dini aǵymdardyń jetegine ketip qalǵan azamattarymyz meshittiń ishki tártibine baǵynǵysy kelmei, imamdarmen sóz talastyryp jatqan keleńsiz jaǵdailardan habardarmyz.
Mysaly ótken jyly Atyraý qalasyndaǵy «Imanǵali» ortalyq meshitinde ǵibadat etý tártibin buzǵan azamatqa aiyppul salyndy. Sebebi, is materialdarynda jergilikti azamat Atyraý qalasyndaǵy ortalyq «Imanǵali» meshitinde ǵibadat etý ýaqytynda meshittiń ishki tártibine baǵynbai, daýys kóterip, imam men jamaǵattyń namaz oqýyna kedergi keltirgen. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasymen bekitilgen meshittiń ishki erejesi men tártibine sáikes, namaz oqýshy jamaǵat ishki tártip-erejelerin muqiiat saqtaýǵa, kórsetilgen talaptardy oryndaýǵa mindetti. Jamaǵattarǵa meshitte daý-janjal shyǵarýlaryna, qarama-qaishy is-qimyl, áreketter jasaýlaryna tyiym salynady. Atyraý oblystyq sotynyń baspasóz qyzmetiniń málimdeýinshe, Atyraý qalasynyń mamandandyrylǵan ákimshilik sot qaýlysymen meshittiń ishki tártibine baǵynbaǵan «minezdi» azamat QR ÁQBtK-niń 490-babynyń 2-bóligimen kináli dep tanylyp, oǵan jaza retinde 50 ailyq eseptik kórsetkish ákimshilik aiyppul calyndy. Qazirgi tańda mundai máseleler elimizdiń ózge óńirlerinde de oryn alýda. Mundai oqiǵalar ásirese destrýktivti salafizm aǵymyn ustanýshylar tarapynan oryn alyp jatqandyǵyn aitýǵa bolady.
Osyndai keleńsiz jaǵdailardyń aldyn-alýǵa bailanysty ótken jyly Almatyda ótken Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy Ǵulamalar keńesiniń májilisinde respýblika meshitteriniń ishki tártip erejesi qabyldanǵan bolatyn. Atalmysh qujatta meshitke kelýshiniń negizgi quqyqtary, meshitte jasaýǵa tyiym salynǵan áreketter, meshitke kelýshiniń mindetteri jeke bólim retinde qamtylǵan. Sonymen birge, QMDB meshitteriniń ishki tártip erejesi din qyzmetkerleri men meshitke kelýshilerge bailanysty qosymsha máselelerdi de qadaǵalaidy. Bul ereje Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy meshitteriniń ishki tártip erejelerin anyqtaityn negizgi normativti akt bolyp tabylady. Ol Qazaqstan Respýblikasynyń «Dini qyzmet pen dini birlestikter týraly» Zańyna, Qazaqstan Respýblikasynyń qoldanystaǵy basqa da zańnamalarynyń normalaryna, instrýktivti qujattaryna jáne eńbekti uiymdastyrý salasyndaǵy normativtik aktilerge, sonymen qatar QMDB Jarǵysyna sáikes daiyndalǵan. Qazaqtyń batyr uly Baýyrjan Momyshuly «Tártipke baǵynǵan qul bolmaidy, tártipsiz el bolmaidy» degen ataly sózin tegin aitpasa kerek. Árbir meshitke kelýshi azamat osy qaǵidany jadynan shyǵarmasa jaqsy bolar edi.
Jaqynda Qazaqstan Respýblikasy Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministri N.Ermekbaev «Astana» telearnasyna bergen suhbatynda elimizdegi ustanymy dástúrli islamǵa jat dini aǵym ókilderi týraly aityp ótken bolatyn. Bul oraida ministr dástúrli emes dini aǵymdardyń taralýynan týyndaityn máselelerge de toqtalyp ótti. «Qazir biz destrýktivti aǵym dep kez kelgen radikaldy fanatizmge negizdelgen, Qazaqstanǵa jat dini aǵymdardy aityp otyrmyz. Biraq olardyń ishinde qazirgi tańda eń ózekti – ol salafizm degen radikaldy aǵym. Destrýktivti dini aǵymdar óz dini túsinikterin bizdiń tarihi dástúrlerimiz ben mádenietimizden joǵary qoiady. Olar tek shariǵatqa, baǵzy dini talaptarǵa negizdelgen memlekettiń qurylysyn durys júie dep esepteidi. Mundai shetin ideialar san ǵasyrlyq tarihymyzǵa, san ǵasyrlyq mádenietimizge qaishy keletini sózsiz», - dep atap kórsetti.
Osy oraida destrýktivti dini ideologiianyń aldyn alýda barshamyz óz úlesimizdi qosýymyz qajet ekendigi anyq. Sebebi eldegi turaqtylyq irgetasynyń qalanýyna, imandylyq aiasynyń keńeiýine meilinshe úles qosý – kúlli musylmannyń mindeti. Olai bolsa, jaǵany keńge sala bermei, teris dini aǵymdy ustanýshylardyń jamaǵat arasyn buzatyn, aýyzbirshilikke nuqsan keltiretin, jamaǵat arasynda arazdyq týdyratyn isteriniń aldyn alý kerek. Halqymyzdyń ǵasyrlar boiy ustanyp kele jatqan hanafi mázhaby tek birlikke úndegen. Islam ǵulamalary tórt mázhabtyń arasyndaǵy aiyrmashylyqtardy da qoldanyp arazdyq týyndatý durys emestigin aitady. Jergilikti halyq arnaiy bir mázhabty ustanyp kelgen bolsa, onda ol jerge basqa mázhab kózqarasyn taratý arqyly halyqty dúdámaldyqqa salýǵa bolmaitynyn erkertedi.
Al, eger ǵasyrlar boiy birneshe mázhab qatar ustalyp kele jatsa, barlyǵyn bir mázhabqa májbúrleýge bolmaidy. Bul jerdegi mańyzdy másele musylmandardyń, sol eldiń birligi bolýy tiis. Qazirgi jat aǵymdardyń sońynda ketken azamattarymyzdyń deni búgingisin ǵana oilap, dinniń shynaiy bolmysynan shettegender. Din ustaný dúnieden baz keshý emes. Otanǵa, elge, jerge, baýyrǵa, ata-anaǵa degen qurmet men súiispenshiliktiń qainar bulaǵy dinnen bastaý alatynyn umytpaiyq. Islam dininde saf tazalyq, keremet kórkemdik tunyp tur.Sol tazalyqty, rýhani tereńdiktegi tunyqtyqty las oilarmen kirletpei, adamgershiligimizdi joǵaltpaiyq. Aqyn aǵamyz Qadyr Myrza Áli: «Tatýlyqtyń bári de túsinýden, tynyshtyqtyń bári de, qanaǵattan...» -dep túsiný men tatýlyq qanaǵattyń qazanynda qainaitynyn jete túsindirgen. Birligimiz bekem bolsyn, aǵaiyn!
Turar Ábýov,
dintanýshy
