دəل قازٸرگٸ تاڭدا تىنىشتىقتىڭ تۋىن جەلبٸرەتٸپ, بٸرنەشە ەتنوس پەن ەر تٷرلٸ كونفەسسييا ٶكٸلدەرٸ تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەل رەتٸندە قازاقستان ەلەمگە تانىمال. تەۋبە دەيٸك, تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى دوستىق پەن تٷسٸنٸستٸكتٸڭ نəتيجەسٸندە بەيبٸت تاڭىمىز ارايلاپ اتۋدا. ەلباسىمىز بولاشاقتىڭ باعىتىن ايقىنداپ, ەل ٸشٸنٸڭ قايماعى بۇزىلماي, تىنىش ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن قاجىرلى ٸستەر اتقارۋدا. سەبەبٸ, وتانى بٸر ادامزات بالاسىنا شاڭىراعىنىڭ تٷتٸنٸ تٷزۋ ۇشۋى ٷشٸن بەرەكە, بٸرلٸك اۋاداي قاجەت. عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلاسىپ كەلە جاتقان بٸرلٸكتٸ ساقتاۋ – ەڭ ماڭىزدى مٸندەت. قازٸرگٸ قوعامداعى بٷگٸنگٸ اۋىزبٸرشٸلٸك, تۇراقتىلىق پەن تۋىسقاندىق قارىم-قاتىناستار «بٸرلٸكتٸڭ» بەرگەن جەمٸسٸ دەپ ايتا الامىز. تٸلگە شەشەن, سٶزگە ۇتقىر دانا بابالارىمىز قاشاندا سٶزگە توقتاپ, داۋلى مەسەلەلەرگە دە كەسٸم ايتىپ, ەل اراسىن نٷكتە قويعان.
يسلام – بٷكٸل تٷركٸ جۇرتىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن ۇستانعان اسىل دٸنٸ. سان عاسىرلاردان بەرٸ حالىقتىڭ جادى مەن ساناسىنا ٸزگٸلٸك نۇرىن سەۋٸپ, يماندىلىق جولىن نۇسقاعان يسلام دٸنٸ ۇلتىمىزدىڭ ٶزەگٸنە اينالدى. تەرەڭ تاريحتان تامىر تارتقان يسلامدىق دەستٷر بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ دا ٸرگەسٸن بٷتٸندەپ, تۇعىرىن نىقتاي تٷسەتٸن قۇندىلىققا اينالىپ وتىر. باعزى زاماننان بەرٸ بويىنا سٸڭٸرگەن اتا دٸنٸنەن الاش بالاسى قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەڭەستٸك كەزەڭدە دە بٷتٸندەي اينىپ كەتپەدٸ. «اللا بٸر, پايعامبار حاق, قۇران شىن» دەپ جاتتاپ, اۋزىنان كەليماسىن تاستامادى. ٶمٸرٸندە مۇسىلماندىقتان مەن قالعاندار «كٸمسٸڭ?» دەگەن سۇراققا «اللاعا شٷكٸر, مۇسىلمانبىز» دەپ, كٶكٸرەگٸنەن كٷمٸس ٷن شىعاردى. «دٸن – دəستٷرٸم, سالتىم – سانام» دەپ ساناعان, دəستٷرٸن شاريعاتپەن كٶركەمدەگەن اتا- بابا دٸنٸن جوعالتىپ الماي, كەرٸسٸنشە, ٶتكەننٸڭ وزىعىن بٷگٸنگٸ يگٸلٸگٸمٸزگە جاراتساق, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.
بٷگٸندە ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدە تۇرعىنداردى يماندىلىق پەن ٸزگٸلٸككە ٷندەيتٸن قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ قىزمەتٸ كەڭ قانات جايىپ كەلەدٸ. مەملەكەتتە دەستٷرلٸ دٸننٸڭ تۇراقتى دامۋىنا جان-جاقتى قامقورلىق جاسالىپ وتىر. سونىڭ نەتيجەسٸندە يسلام دٸنٸنٸڭ قوعامداعى رٶلٸ ارتىپ, مۇسىلمان جاماعاتى ەلٸمٸزدەگٸ رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ جاڭعىرۋىنا, تۇراقتىلىقتىڭ ورنىعۋىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوسۋدا. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٷگٸندە مەشٸت جاماعاتىنىڭ اراسىندا ازداعان تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەر بايقالىپ قالادى. كەيبٸر دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمداردىڭ جەتەگٸنە كەتٸپ قالعان ازاماتتارىمىز مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ تەرتٸبٸنە باعىنعىسى كەلمەي, يمامدارمەن سٶز تالاستىرىپ جاتقان كەلەڭسٸز جاعدايلاردان حاباردارمىز.
مىسالى ٶتكەن جىلى اتىراۋ قالاسىنداعى «يمانعالي» ورتالىق مەشٸتٸندە عيبادات ەتۋ تەرتٸبٸن بۇزعان ازاماتقا ايىپپۇل سالىندى. سەبەبٸ, ٸس ماتەريالدارىندا جەرگٸلٸكتٸ ازامات اتىراۋ قالاسىنداعى ورتالىق «يمانعالي» مەشٸتٸندە عيبادات ەتۋ ۋاقىتىندا مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ تەرتٸبٸنە باعىنباي, داۋىس كٶتەرٸپ, يمام مەن جاماعاتتىڭ ناماز وقۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرگەن. قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىمەن بەكٸتٸلگەن مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ ەرەجەسٸ مەن تەرتٸبٸنە سەيكەس, ناماز وقۋشى جاماعات ٸشكٸ تەرتٸپ-ەرەجەلەرٸن مۇقييات ساقتاۋعا, كٶرسەتٸلگەن تالاپتاردى ورىنداۋعا مٸندەتتٸ. جاماعاتتارعا مەشٸتتە داۋ-جانجال شىعارۋلارىنا, قاراما-قايشى ٸس-قيمىل, ەرەكەتتەر جاساۋلارىنا تىيىم سالىنادى. اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, اتىراۋ قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان ەكٸمشٸلٸك سوت قاۋلىسىمەن مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ تەرتٸبٸنە باعىنباعان «مٸنەزدٸ» ازامات قر ەقبتك-نٸڭ 490-بابىنىڭ 2-بٶلٸگٸمەن كٸنەلٸ دەپ تانىلىپ, وعان جازا رەتٸندە 50 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش ەكٸمشٸلٸك ايىپپۇل cالىندى. قازٸرگٸ تاڭدا مۇنداي مەسەلەلەر ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندە دە ورىن الۋدا. مۇنداي وقيعالار ەسٸرەسە دەسترۋكتيۆتٸ سالافيزم اعىمىن ۇستانۋشىلار تاراپىنان ورىن الىپ جاتقاندىعىن ايتۋعا بولادى.
وسىنداي كەلەڭسٸز جاعدايلاردىڭ الدىن-الۋعا بايلانىستى ٶتكەن جىلى الماتىدا ٶتكەن قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ مەجٸلٸسٸندە رەسپۋبليكا مەشٸتتەرٸنٸڭ ٸشكٸ تەرتٸپ ەرەجەسٸ قابىلدانعان بولاتىن. اتالمىش قۇجاتتا مەشٸتكە كەلۋشٸنٸڭ نەگٸزگٸ قۇقىقتارى, مەشٸتتە جاساۋعا تىيىم سالىنعان ەرەكەتتەر, مەشٸتكە كەلۋشٸنٸڭ مٸندەتتەرٸ جەكە بٶلٸم رەتٸندە قامتىلعان. سونىمەن بٸرگە, قمدب مەشٸتتەرٸنٸڭ ٸشكٸ تەرتٸپ ەرەجەسٸ دٸن قىزمەتكەرلەرٸ مەن مەشٸتكە كەلۋشٸلەرگە بايلانىستى قوسىمشا مەسەلەلەردٸ دە قاداعالايدى. بۇل ەرەجە قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى مەشٸتتەرٸنٸڭ ٸشكٸ تەرتٸپ ەرەجەلەرٸن انىقتايتىن نەگٸزگٸ نورماتيۆتٸ اكت بولىپ تابىلادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «دٸني قىزمەت پەن دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى باسقا دا زاڭنامالارىنىڭ نورمالارىنا, ينسترۋكتيۆتٸ قۇجاتتارىنا جەنە ەڭبەكتٸ ۇيىمداستىرۋ سالاسىنداعى نورماتيۆتٸك اكتٸلەرگە, سونىمەن قاتار قمدب جارعىسىنا سەيكەس دايىندالعان. قازاقتىڭ باتىر ۇلى باۋىرجان مومىشۇلى «تەرتٸپكە باعىنعان قۇل بولمايدى, تەرتٸپسٸز ەل بولمايدى» دەگەن اتالى سٶزٸن تەگٸن ايتپاسا كەرەك. ەربٸر مەشٸتكە كەلۋشٸ ازامات وسى قاعيدانى جادىنان شىعارماسا جاقسى بولار ەدٸ.
جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترٸ ن.ەرمەكباەۆ «استانا» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلٸمٸزدەگٸ ۇستانىمى دەستٷرلٸ يسلامعا جات دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸ تۋرالى ايتىپ ٶتكەن بولاتىن. بۇل ورايدا مينيستر دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمداردىڭ تارالۋىنان تۋىندايتىن مەسەلەلەرگە دە توقتالىپ ٶتتٸ. «قازٸر بٸز دەسترۋكتيۆتٸ اعىم دەپ كەز كەلگەن راديكالدى فاناتيزمگە نەگٸزدەلگەن, قازاقستانعا جات دٸني اعىمداردى ايتىپ وتىرمىز. بٸراق ولاردىڭ ٸشٸندە قازٸرگٸ تاڭدا ەڭ ٶزەكتٸ – ول سالافيزم دەگەن راديكالدى اعىم. دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدار ٶز دٸني تٷسٸنٸكتەرٸن بٸزدٸڭ تاريحي دەستٷرلەرٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدەن جوعارى قويادى. ولار تەك شاريعاتقا, باعزى دٸني تالاپتارعا نەگٸزدەلگەن مەملەكەتتٸڭ قۇرىلىسىن دۇرىس جٷيە دەپ ەسەپتەيدٸ. مۇنداي شەتٸن يدەيالار سان عاسىرلىق تاريحىمىزعا, سان عاسىرلىق مەدەنيەتٸمٸزگە قايشى كەلەتٸنٸ سٶزسٸز», - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
وسى ورايدا دەسترۋكتيۆتٸ دٸني يدەولوگييانىڭ الدىن الۋدا بارشامىز ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسۋىمىز قاجەت ەكەندٸگٸ انىق. سەبەبٸ ەلدەگٸ تۇراقتىلىق ٸرگەتاسىنىڭ قالانۋىنا, يماندىلىق اياسىنىڭ كەڭەيۋٸنە مەيلٸنشە ٷلەس قوسۋ – كٷللٸ مۇسىلماننىڭ مٸندەتٸ. ولاي بولسا, جاعانى كەڭگە سالا بەرمەي, تەرٸس دٸني اعىمدى ۇستانۋشىلاردىڭ جاماعات اراسىن بۇزاتىن, اۋىزبٸرشٸلٸككە نۇقسان كەلتٸرەتٸن, جاماعات اراسىندا ارازدىق تۋدىراتىن ٸستەرٸنٸڭ الدىن الۋ كەرەك. حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان حانافي مەزھابى تەك بٸرلٸككە ٷندەگەن. يسلام عۇلامالارى تٶرت مەزھابتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى دا قولدانىپ ارازدىق تۋىنداتۋ دۇرىس ەمەستٸگٸن ايتادى. جەرگٸلٸكتٸ حالىق ارنايى بٸر مەزھابتى ۇستانىپ كەلگەن بولسا, وندا ول جەرگە باسقا مەزھاب كٶزقاراسىن تاراتۋ ارقىلى حالىقتى دٷدەمالدىققا سالۋعا بولمايتىنىن ەركەرتەدٸ.
ال, ەگەر عاسىرلار بويى بٸرنەشە مەزھاب قاتار ۇستالىپ كەلە جاتسا, بارلىعىن بٸر مەزھابقا مەجبٷرلەۋگە بولمايدى. بۇل جەردەگٸ ماڭىزدى مەسەلە مۇسىلمانداردىڭ, سول ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ بولۋى تيٸس. قازٸرگٸ جات اعىمداردىڭ سوڭىندا كەتكەن ازاماتتارىمىزدىڭ دەنٸ بٷگٸنگٸسٸن عانا ويلاپ, دٸننٸڭ شىنايى بولمىسىنان شەتتەگەندەر. دٸن ۇستانۋ دٷنيەدەن باز كەشۋ ەمەس. وتانعا, ەلگە, جەرگە, باۋىرعا, اتا-اناعا دەگەن قۇرمەت مەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ قاينار بۇلاعى دٸننەن باستاۋ الاتىنىن ۇمىتپايىق. يسلام دٸنٸندە ساف تازالىق, كەرەمەت كٶركەمدٸك تۇنىپ تۇر.سول تازالىقتى, رۋحاني تەرەڭدٸكتەگٸ تۇنىقتىقتى لاس ويلارمەن كٸرلەتپەي, ادامگەرشٸلٸگٸمٸزدٸ جوعالتپايىق. اقىن اعامىز قادىر مىرزا ەلي: «تاتۋلىقتىڭ بەرٸ دە تٷسٸنۋدەن, تىنىشتىقتىڭ بەرٸ دە, قاناعاتتان...» -دەپ تٷسٸنۋ مەن تاتۋلىق قاناعاتتىڭ قازانىندا قاينايتىنىن جەتە تٷسٸندٸرگەن. بٸرلٸگٸمٸز بەكەم بولسىن, اعايىن!
تۇرار ەبۋوۆ,
دٸنتانۋشى
