Keide memýarlyq shyǵarma kórkem shyǵarmadan da qyzyq oqylady. Ásirese qazirgi zaman estelikter men memýardyń zamany bolyp tur. Qalamgerdiń de oń jambasyna keledi, oqyrmanǵa da oqýǵa jeńil. El biletin kóptegen kórkem shyǵarmalar umytylyp qalyp jatqanda, memýarlyq shyǵarmalar jurt aýzynda júrgenine ózimiz kýámiz. Buryn kórgen-baqqanymyz Sábit Muqanovtyń «Ómir mektebi» edi, sońǵy on-on bes jyldyń kóleminde Maǵaýinniń «Meni», Jumadilovtiń «Tańǵajaiyp dúniesi», Ysqaqovtyń «Kelmes kúnder elesi», árqaisysy kirpishtei-kirpishtei kitap bolyp qolymyzǵa tidi. «Men» ádebi ortada úlken dúmpý týdyrdy, «Tańǵajaiyp dúnie» biraz talasqa bastady, «Kelmes kúnder elesi» álden «kerjaqtanyp» tur. Tátti estelikterge de toly, ashy ájýadan da kende emes. Osylardyń ishindegi Qabdesh Jumadilovtiń «Tańǵajaiyp dúnie» atty ǵumyrnamalyq romany qalǵan ekeýine qaraǵanda taǵdyrly shyǵarma siiaqty kórindi bizge. Jazýshy janryn ózi osylai dep qoiǵan eken. Taldaýǵa avtordyń ózi, qazaqtyń kórnekti jazýshysy Qabdesh Jumadilov pen ádebietshi Jańabek Shaǵatai qatysty.
Júsipbek QORǴASBEK: Qabdesh aǵa, «Tańǵajaiyp dúnieniń» jaryq kórgenine biraz boldy. Biraq bul kitap jónindegi áńgime áli bar. Onyń ústine sizdiń aqparat kózderinde jariialanyp jatqan estelikterińiz de bul áńgimeni oqyrmanǵa umyttyrmai júr. Ózi «Tańǵajaiyp dúnieni» jazý ideiasy sizge qalai kelip edi?
Qabdesh JUMADILOV: Mende keiin ómirbaianymdy qaǵazǵa túsiremin ǵoi degen oi bolatyn. Biraq, jýyq arada jaza qoiamyn dep oilamaǵan edim. Sodan 1996 jyly 60 jasqa keldim. Almatyda toilandy, odan keiin Semei óńirinde toilanyp, sodan Úrjarǵa, Maqanshyǵa baryp, týra shekaranyń túbinde úlken mereke ótti. Shekaranyń boiynda Aqshoqy degen sovhoz bar. Sol Aqshoqynyń bir kezeńine shyqsańyz, shekaranyń arǵy jaǵy samaladai jarqyrap kórinip tur. Qasymda kóp adam bar. Professor Sheriazdan Eleýkenov, ádebietshi ǵalym Rymǵali Nurǵaliev, taǵy da basqa belgili adamdar bar. Aqshoqyǵa shyǵyp, «Sońǵy kóshte», «Taǵdyrda» jazylǵan óńirdi bergi betten nusqap kórsetip turmyn. «Anaý Tarbaǵatai taýynyń biigi sanalatyn Etikshiniń shyńy, onyń bergi jaǵynda jatqan mynaý jer Abdyra ańǵary, al mynaý Qaraúńgir ańǵary, anaý shyǵysta munartyp turǵan Orqasqa biiktikteri» dep tanystyramyn ǵoi endi. Sol jerde otyryp kópshiliktiń qolpashtaýymen bir oi keldi. Rymǵali reti kelse menimen qaljyńdasyp oinai beredi. Jasy kishi bolǵanmenen, bizdiń elge kúieýligi bar, sony alǵa salady. «Jumadilov qý ǵoi, jerin kórsetpeý úshin bergi jaǵyna shekara symyn tartqyzyp qoiǵan», – dedi. Talaily taǵdyrdy bastan ótkergen adamnyń janyna batady, árine. Qaljyń óz aldyna, sol kezde bir oi keldi, iá. «Qoi, men ǵumyrnamalyq shyǵarma jazýym kerek. Ómir degen mynaý – shashylyp jatyr. Balalyq shaqtyń jartysy shekaranyń arǵy jaǵynda ótti. Endi qalǵan jartysy myna jaqta jatyr. Júrisim shimai-shimai. Ol jaqtan bul jaqqa oqýǵa kelip, eki-úsh jyl turyp, qaita kettim. Ol jaqta tórt-bes jyl júrip, qaita oraldym. Keiin osynyń bárin kim zertteidi? Meniń júrgen izimmen kim júredi? Tipti sondai jankeshti bireý tabylǵannyń ózinde, men bastan keshken jailardy oǵan kim aityp beredi? Men bastan keshken sezimderdi kim áńgimelep beredi? «Ózge emes, ózim aitam óz jaiymdy» dep, Qasym aitpaqshy, osyny ózim qaǵazǵa túsirip ketýim kerek qoi. Osy mereitoi ótken soń, jaqsylap jazýǵa otyramyn ǵoi» dep, Aqshoqynyń kezeńinde bailamǵa keldim. Shynyn aitsam, bul maǵan qajettilikten týdy. Arǵy jaqta kórgen qýǵyn-súrgin, bergi jaqta kórgen jaqsylyq, jamandyq, jaqsylardan kórgen sharapat, jamandardan kórgen kesapatty qaǵaz betine túsirýim kerek dep oiladym da, sol 1996 jyly kúzde kelip, ústelge otyrdym.
Júsipbek QORǴASBEK: Qarap otyrsam, kitaptyń atynyń ózi qyzyq. Memýarlyq shyǵarmadan góri kórkem shyǵarmanyń atyna keledi. «Balzaktyń ómirbaiany» dep jatýshy edi jurttar, mysaly. Mazmunyna qarap otyrsam da, «Ushqan uia», «Qyran qiia», «Almaty aspanynda», «Jaiylǵan tor», «Qanat taldy», «Túleý», «Samǵaý», «Toiat nemese epilog ornyna» dep, bólip-bólip atapsyz. «Áýezovtiń «Abai jolyndaǵy» taqyryptar siiaqty degenim ǵoi.
Qabdesh JUMADILOV: Durys aitasyń. Memýarǵa da obraz kerek. Bir qyrannyń uiadan ushqanynan toiat alyp, qonǵanyna deiingi, iaǵni eki ortadaǵy obrazy ǵoi. Bir jýrnalist: «Osy Muhtar Maǵaýin memýar jazypty. Siz de jazdyńyz. Ekeýiniń aiyrmashylyǵy ne?» dep suraq qoidy ótkende. Men Muhatrdy jaqsy kóremin jáne joǵary baǵalaimyn, ony bilesińder. Aiyrmashylyǵy – Muhtar memýardyń atyn «Men» dep qoidy, ózi týraly ol. Men «Tańǵajaiyp dúnie» dep atadym. Men ózimdi qorshaǵan dúnie týraly jazamyn. Kózimdi ashqannan beri kórgen nárselerdi jazamyn. Tórt jasymda esim kiripti ózi. Sol tórt jasymnan alpys jasqa deiin kórgen-bilgenimdi osy kitapqa syǵymdap syiǵyzdym. Dúnieniń ózi tańǵajaiyp qoi. Sondyqtan atyn solai qoidym.
Júsipbek QORǴASBEK: Árkimniń óziniń bir stihiiasy bolady, oqyrmandardyń da. Oilap júretin, qyzyǵyp júretin bir taqyryptary bolady. Mysaly, meniń óz basymda Ospan batyrǵa degen bir qyzyǵýshylyq bar. Osy kisige qatysty bir jerden derek shyǵa qalsa, qyzyǵyp oqimyn. Kezinde Ospan batyrǵa qatysty bir úlken shyǵarmanyń jariialanýyna sebepker de boldym. «Tańǵajaiyp dúnieni» qolǵa alǵan kezde, Ospan batyrdy izdedim de otyrdym. Sol kezeń, sol ýaqyt, ol zamannyń sabaqtasqan jalǵasy. Sóitsem Ospan batyr týraly sarańdaý jazylǵan eken. Nelikten?
Qabdesh JUMADILOV: Munyń da durys suraq. «Sońǵy kósh» budan birinshi jazyldy. Sonyń alǵashqy tomynda Ospan keńinen sýretteledi. Sol «Sońǵy kóshte» Nartai batyr degen keiipker bar. Ol sońynda Ospan batyrǵa baryp qosylady. Ýaqiǵa Altaida bolyp jatyr, al men Sháýeshektemin. Ekeýi eki aimaq, eki oblys qoi. Sondyqtan men Ospannyń oqiǵasyna Nartai arqyly tereze ashtym. Nartai baryp Ospanmen birge soǵysady, aqyrynda Ospan quldyraýǵa ushyraidy. Muny Ospannyń ózi de sezip, «sen maǵan úlken úles qostyń, Tarbaǵataidan kelip eń, elińe qait» dep qaitaryp jiberedi. Jalpy memýardy jazǵanda mynandai printsip ustanǵan edim: kórkem shyǵarmada oryn birligi, ýaqyt birligi, oqiǵa birligi degen klassikalyq printsipter saqtalýy kerek. Birde Altaiǵa, birde Tarbaǵataiǵa ushyp-qonyp, aýysa berýge bolmaidy dep esepteimin. Ospandy Nartai arqyly kórsetip otyrdym. Ospan týraly aldyńǵy jyly «Kókjal» degen povest te jazdym. Ospannyń qolǵa túsken úsh aidaǵy, sosyn atylǵanǵa deiingi kezi qamtylyp sýretteldi.
Júsipbek QORǴASBEK: Taǵdyrlastyq degen bar ǵoi. Shyǵys Túrkistandaǵy ziialylar tegis taǵdyrlas. Erekshe oqiǵalar bárine ortaq. Qai jaǵynda, qai shetinde bolsa da bir-birine tikelei áser etpei qoimaidy. Sonyń súiektisi dep, aiyrplan apatynan qazaǵa ushyraǵan ziialylar týraly da bilgim kelgen, birdeńe izdegem. Ony da tappadym.
Qabdesh JUMADILOV: Jalpy sol kisilerdiń ólimi áli kúnge deiin jumbaq qoi. Apat qalai, kimnen boldy degen suraqtyń búginge deiin basy ashylǵan joq. Al bylaisha boljamdar, bailamdar bar. Negizinen ashylǵan joq. Al basy ashylmaǵan nárseler týraly jazý qiyndaý. Ózim faktilerge súienemin. Myna ǵumyrnamalyq memýarda fakt birinshi orynǵa shyǵady. Fantaziia, jazýshynyń qiialy sheginedi. Ol sol faktilerge qyzmet etedi. Ospandy nege kiristirmediń degenińe aitarym, jalpy memýarda avtordyń mańaiyna kógendelý kerek qoi. Ózi basynan keshpegen, ózi kórmegen nárseni avtor memýarǵa kirgize almaidy. Mysaly, Qadyr Myrza Álidiń «Iirim» deitin shyǵarmasy bar, el qyzyǵyp oqidy. Ony bireýler memýar dep júr. Negizi ol memýar emes, óitkeni, onyń bári Qadyrdyń basynan ótken joq. Estigen, bilgen, jazýshalyrdyń ortasynda bolǵan jaǵdailar, keide ósek-aiań da kirisip ketedi ishine, anaý-mynaý... Biraq. Ol memýar bolý úshin Qadyrdyń ózi aralasýy kerek. Meniń ustanǵan printsipim osy. Myna memýarda men aralaspaǵan, maǵan qatysy joq oqiǵa joq. Sol úshin de ol memýar dep oilaimyn.
Júsipbek QORǴASBEK: Jón eken, aǵa. Osy jerde Jańabek inińizdi áńgimege aralastyryp alaiyq. Bul inińiz ózi ár taraptan izdenip júretin qalamger. Jańabek, osy memýar qalai jazylady? Shetel ádebietindegi, qazaq ádebietindegi qysqasha tarihyn aityp ótsek, oqyrmanǵa túsiniktirek bolady ǵoi.
Jańabek ShAǴATAI: Memýar qalai jazylý kerek degen nárse ádebiette bar. Qabdesh aǵamyz aityp ortyrǵan sózdiń jóni soǵan keledi. Biraq mynandai bir másele bar, basyn ashyp aitpasaq bolmas teginde. Mysaly, aǵylshyn, frantsýz ádebietindegi memýarlar bizdegiden bólekteý. Óitkeni, Qabdesh aǵalar birinshi orynǵa memlekettilikti, ult basyndaǵy jaǵdaidy, eldi, jerdi, tildi, ózine jaqyn nárselerdi qoiady da, aralasyp júrgen oqiǵalar arqyly sony beredi. Al sheteldik memýarshylar kóbine ondaiǵa bas aýyrtpaidy. Memýar janry ózi HV-XIII ǵasyrda Frantsiiada qatty damyǵan. Birazy HIV Liýdoviktiń kezine sáikes. Sol kezde saraidyń ishinde júrgen 260 adam, onyń ishinde koroldiń týystary da bar, bári memýar jazǵan. Olar koroldiń mańyndaǵy oqiǵalardy, qalai bolyp jatty, qandai kiim kidi, qandai tamaq jedi, jalpy osyndai-osyndai jaǵdailardy jazady. Negizinde memaýrdy alǵash tarihshylar jazǵan. Ózderi qatysqan oqiǵalardy kúndelikti hronika túrinde túsirip otyrǵan. Keiin bunyń frantsýz ádebietine úlken paidasy tidi. Sarai qyzmetkerleriniń jazǵany bolsyn, koroldiń týysqandarynyń jazǵany bolsyn, solardy paidalanyp, keiinnen frantsýz qoǵamynyń ómirin jazyp berdi. Sóitip, Frantsiianyń ádebietin qalyptastyrýda memýarlar úlken ról atqardy desek bolady. Ádebietshilerdiń bári biledi, Aleksandr Diýma «Úsh noiandy» jazý úshin soǵan deiin jazylǵan memýarlardy tegis qarap shyqqan. Al qazaq ádebietinde memýarǵa qoiylǵan talaptarǵa jaýap beretin shyǵarma – Sábit Muqanovtyń «Ómir mektebi». Alashordashylardy jamandady degen kúnniń ózinde, qazaq ómiriniń ótpeli kezeńdegi panoramalyq beinesin, bolmysyn, sýretin salyp bergen osy «Ómir mektebi». Negizi ádebiet tarihynda memýarlyq shyǵarmalar eń alǵash qalai týǵan degen suraqqa jaýapty Iýlii Tsezardyń jazbalarynan tabady. Onyń óziniń galldarmen soǵysy jaiynda jazǵany memýarlyq shyǵarmalarǵa jatqyzylady. Odan keiin Vizantiia imperiiasynyń kezinde Aleksei Komninniń basynan ótken jaittardy óziniń qaryndasy jáne qyzy da jazǵan: «Vizantiia imperiiasyndaǵy jazbalarda dalalyqtardyń ómiri» degen orys tilinde qalyń kitap bar. Imperiianyń tutas ómirin kóz aldyńnan ótkizedi. Mańaiyndaǵy halyqpen bailanysy qalai boldy, tipti qyzyn qalai uzatty, kiiminiń úlgileri qandai edi degen siiaqty nárselerdiń bári bar.
Júsipbek QORǴASBEK: Jylnama siiaqty deseńizshi. Bizge jaqyndaýy Andre Morýanyń «Prometei, ili Jizn Balzaka» degen kitaby ǵoi. Oryssha osyndai ataýmen shyqqan eken.
Jańabek ShAǴATAI: Andre Morýanyń ózi memýar dep atap jazǵanymen, ádebietshilerdiń pikiri ekige jarylady bul jerde. Bireýleri avtobiografiialyq roman desedi. Degenmen Andre Morýa shynymen de Balzaktyń tustastarynyń memýarlyq dúnielerin óte kóp paidalanǵan. Jalǵyz Balzak týraly emes, birtalai frantsýz jazýshylary týraly shyǵarmalary bar. Andre Morýa 200-den astam kitap jazǵan. Sonyń basym bóligi frantsýz jazýshylarynyń ómirine, frantsýz ádebietiniń qalyptasýyna, damý joldaryna arnalǵan. Onda da jazýshylardyń arasyndaǵy tartys, aiaqtan shalý degender. Ol ǵana emes, orys ádebietin alatyn bolsaq ta, mysal jetkilikti. Býnin 1934 jyly Nobel syilyǵyn alatyn kezde biraz áńgime júrgen. Býninniń hatshysynyń jazǵandary bar. 1930 jyldary orys ádebietiniń qýǵyndaǵy ókilderiniń birine Nobel syilyǵy beriletini anyq bolǵan. Ol kezde eki adam usynylatyn bolǵan. Bireýi Býnin, ekinshisi aqyn Merejkovskii. Ekeýiniń arasyndaǵy úlken tartys jóninde jazylǵan. Oǵan áiel aqyn Teffi aralasady. Bylai qarasańyz, ádebi protsesterge yqpaly bolmaǵanmen, tarihi kezeńderdegi shyndyqty kóz aldyǵa keltirý úshin memýarlyq shyǵarmalardyń mańyzy zor. Biraq oǵan da qolaily, qolaisyz ýaqyttar bar. Memýar jazbaq túgili, jazýshylar basymen qaiǵy bolyp ketken kezderdi aitamyn. Stalin naǵyz ziialy degenderdi qyryp saldy da, birdi-ekilisi bolmasa, memýar jazatyn adam qalmady. Al 1960 jyldardan bastap KPSS memýarlyq shyǵarmalardy júieli túrde qolǵa aldy. Uly Otan soǵysyna qatysqan batyrlar, qolbasshylar, Jýkovtyń memýarlaryn alaiyq, mysaly. Uly Otan soǵysy týraly kóptegen shyndyqty Jýkovtyń memýary ashyp berdi.
Júsipbek QORǴASBEK: Baýyrjan Momyshulynyń kitaptary da sol memýarlyq shyǵarmalar qataryna jatsa kerek. Bizdegi memýarlardyń bári kórkem shyǵarmaǵa jaqyndaý. Avtorlarynyń kórkem shyǵarma jazǵysy kelgeni báribir baiqalyp turady. Ataqty «Ańyz ben aqiqat» ta solai ǵoi. Memýar taqymǵa tolmaityndai kórinetindikten shyǵar, bálkim.
Jańabek ShAǴATAI: Kóbi solai. Soǵys pen qaharmandyqtyń jóni bólek qoi, biraq.
Júsipbek QORǴASBEK: Memýar jazý úshin, jazýshynyń ishki mádenieti de úlken qyzmet atqarady ǵoi dep oilaimyn. Memýar jazýǵa qanshalyqty quqyly degen másele bar. Jazýshy qanshalyqty ádil degen másele aldyda turady. «Menniń» bári memýar emes» degendegi aitaiyq degenimiz de sol. «Tańǵajaiyp dúnie» memýarlyq shyǵarma retinde kókeiden shyqty ma?
Jańabek ShAǴATAI: Qabdesh aǵanyń ózi de aitty ǵoi, memýarlyq shyǵarma jazý úshin adamnyń dúnietanymy keń bolý kerek jáne kórgeni kóp bolý kerek dep. Eń bastysy, adamnyń taǵdyry bolý kerek. Biz «Qazaq ádebieti» gazetinde qyzmet istep júrgende Tólen Ábdikuly bas redaktor bolatyn. Bir kisi Ábý Sársenbaev jóninde shaǵyn maqala jazyp jiberipti. Sol gazetke shyqqan bolatyn. Sodan Tólen aǵa shaqyryp alyp: «Bir syily kisiniń jazǵany edi. Sen ony nege qysqartasyń?» dep, kádimgidei ashýlandy. Ol kezde meniń de jas kezim, burtańdap baryp, maqalany alyp keldim de, qysqartqan jerimdi kórsetip edim: «Durys qysqartqan ekensiń», – dedi. Áńgime nede? Áńgime Ábý Sársenbaev Kaspii teńiziniń boiynda teplohodpen kele jatady. Bir jerge kelgen kezde qazaq kapitany bar degendi estidi de, teplohodty buryp, 200 shaqyrymǵa keri qarai qaitady. Munysy durys. Biraq, sol jerde portfeldi ashady da araq ishedi, shkafty ashady da araq ishedi. Sol jerin qysqartqan edim. Endi ondaidyń kimge, qandai qajettiligi bar?
Júsipbek QORǴASBEK: Qabdesh aǵa, osy arada bir sóz aitqym kelip otyr. Osy qazaqtyń jazýshylary jazýdy bilgenimen, memýar jazýdy bilmei me dep oilaimyn. Tipti kóptegen estelikterdi oqyp otyrsańyz, ne aityp otyr, nege aityp otyr dep tańqalasyz. Usaq-túiek nárselerdiń tóńireginde kóptegen sóz júredi. «Tańǵajaiyp dúnieni» oqyǵan kezde bir baiqaǵanym, avtordyń ózine qoiǵan talabynyń kúshtiligi. Ózin maqtaǵysy kelip otyrsa da, avtor maqtai almaidy. Sosyn bireýler jóninde pikir aitqanda abailap aitady. Sebebi, óshtigi bar ma dep uǵynyp qalýy múmkin. «Ózim kórgen nárseni, ainalamda bolǵan oqiǵany, kózim jetken faktilerdi jazdym» degenińiz, ómirbaianyńyzdy sonyń aiasyna syidyryp aitqanyńyz unady. Suhbatymyzdyń basynda kitabyńyzdan taba almadym dep, bir-eki nárseni aityp kettim. Biraq, men ózimdi qatty qyzyqtyrǵan Qajyǵumar Shabdanulyna qatysty kóptegen qyzyqty derekter taptym. Basqalardyń barlyǵy aman qutylyp ketip jatqan kezde, bul kisi sizdiń jazǵanyńyzdai «rekord» jasap, 40 jyldai nege túrmede otyrǵan? «Onyń sebebi nede?» degen suraqqa jaýapty osy jerde taptym. Sizdiń ainalańyzdaǵy adamdardyń aitýymen de, ózińizdiń jazýyńyzben de «ol birbetkei edi, aitqanynan qaitpaityn edi, basqalar siiaqty «jazdym, jańyldym» degendi de aita almaityn edi» degendi keltiripsiz. Qajyǵumar Shabdanulymen de osy memýarlyq shyǵarma tolyǵyp otyrǵan siiaqty.
Qabdesh JUMADILOV: Osy jóninde maǵan bir oi týyp otyr. Bizdiń qazaq ádebietinde memýar janry onsha damymaǵan. Sirek. Sábit Muqanov bastaǵan, Ǵabiden aqsaqaldyń «Kóz kórgen» degen kitaby bar. Músirepovtiń ózi de eshteńe jazǵan joq. Balalardyń qalai súndettelgeni týraly kúlkili ómirbaiandyq áńgimesi bar. Qalihan jazyp júr eken dep jigitter aityp júr. Osyndai sirek endi. Bul nege sirek dep oilaisyz? Ómirbaiandy arqaý etip jazý úshin ómirbaian bai bolý kerek. Sosyn ol ǵibratty ómirbaian bolý kerek. Qazir jurttyń báriniń ómirbaiany standart – uqsas. Aýylda týady, oqidy. Qalaǵa oqýǵa keledi, oqidy, qyzmetke shyǵady, osy mańaida júredi. Munyń bári birin-biri qaitalaityn nárseler. Jurttyń bári memýarǵa bara bermeitini sodan. Bul birinshi sharty. Ekinshiden, memýar derekti shyǵarma ǵoi. Fantaziia, qiial, anaý-mynaýdyń bári ekinshi orynǵa ysyrylady daǵy, birinshi orynǵa faktiler shyǵady. Sosyn memýar bolǵannan keiin shyndyq bolý kerek. «Anaý búitipti, mynaý sóitipti» degen boljaldy nárseler memýarǵa kire almaidy. Solai dep uǵam. Al Sovet ókimetinde shyndyqty aitý ońai bolǵan joq. Tikelei jamandyqty da, jaqsylyqty da aityp, óziniń qarsylasyn kórsetip berý qiyn boldy. Sábit Muqanov kimge arqa súiedi? Sovet ókimetine arqa súiedi, partiiaǵa arqa súiedi. Ol kezde Sábeńe sógis joq. Sovet ókimeti qulaidy-aý, ózgeredi-aý degen kúmán joq. Alataý ornynan qozǵalsa qozǵalar, biraq Sovet ókimeti men Kommýnistik partiia ornynan qozǵalady dep eshkim oilaǵan joq. Sonyń ishinde - Sábeń. Sábeńniń batyl bolatyn sebebi, sovettik saiasatqa súiene otyryp, kóp nárseni jazdy. Biraq, Sábeńniń eskermegen bir nársesi bar eken. Keiingi urpaq qalai uǵatynyn, «osy dúnie osy betimen tura ma, qalai» degendi eskermegen. Bir jerde aitqanym bar edi, keiingi kezderi ózimnen ózim tsitata alatyn bolyp júrmin: «Sen qoryqsań basqadan qoryqpa, qaǵazǵa túsken óz sózińnen qoryq» degen. Sol aldyńnan shyǵady eken ǵoi. Sábeń bir kezde maqtanyp aitqan faktiler, Sábeńniń ózine min bolyp taǵyldy mine. Sábeń «Ómir mektebinde»: «Ahmet Baitursynovtyń 1923 jyly Orynborda 50 jyldyq mereitoiy ótip jatqanda biz shirigen kartop laqtyryp, jumyrtqa laqtyryp ótkizbei tastadyq», – deidi. Maǵjanǵa da qatysty óstip aitady. Sosyn Alash qairatkerlerimen qalai alysqanyn, olardy qalai jeńgenin aitady. Árine, Sábit Muqanov jeńedi. Óitkeni, artynda Sovet ókimeti tirep tur. Sóitip óziniń erligin aitamyn dep, Sovet ókimetine sińirgen eńbegin aitamyn dep, dál Sábittei Sovet ókimetine eńbek sińirgen jazýshy joq. «Men seniń ógizińmin órge sheger» deitin óleńi bar. Sovet ókimetine shyn sengen adam. Sábeń 70-ke kelgende men jinalysqa qatysyp otyrdym. Eldiń bárine Altyn juldyz taǵyp jatty. Prezidiýmnyń ýkazyn Imashov oqydy. Sonda nemen nagradtalatynyn ózderi bilmeidi. «Sovet ókimetine sińirgen eńbegi úshin, bálen úshin, túgen úshin nagradtalady» degen kezde Sábeńniń ózi de eńsesin kóterip tyńdap qaldy. «Lenin ordenimen nagradtalady» degen kezde shógip ketti. Mine, Sábeńniń ómirin qysqartyp jibergen sát osy edi. Sábeń 60 jasynda da Lenin ordenin alǵan, jańalyq emes. 70-ke kelip otyrǵanda nege bermeske? Toiynda birneshe geroi otyr. Árkimderdi bireýler kináli ǵyp qoiady. «Áitipti, búitipti» deidi. Ol jaǵyna men barmaimyn. Sóitip Sovet ókimeti Sábeńniń eńbegin jep ketti, meniń oiymsha. Memýardyń az bolatyn sebebi osylai. Birinshiden, shyndyqty aitý kerek. Ony aitý ekiniń biriniń qolynan kelmeidi. Ekinshiden, ómirbaian bai ári ǵibratty bolý kerek.
Jańa Qajyǵumar týraly aityp qaldyń. Men Qajyǵaumarmen on kún ǵana birge bolǵanmyn. Ol kezde gimnaziiada 10 klastyń oqýshysymyn. Ol kisi Sháýeshekke keldi. Jasy otyzda. Tanylǵan jazýshy, birneshe povesi, poemasy, dastandary shyqqan. Jáne «Shuǵyla» jýrnalynyń bas redaktory. Sonda biz shurqyrasyp, tanysa kettik. Sondaǵy ádebiettiń keremetin qara! Meniń óleńderim, birer áńgimem jariialanǵan bolatyn. Sonda meni tanyp tur. «Seni úlkendeý bireý me desem, murtyń da tebendemegen bala ekensiń ǵoi», – dep tańǵaldy. Men qasyna erip júrdim. «Sen menimen birge bol» dep jibermeidi. Oqý bastalaiyn dep qalǵan, aýylǵa qaitýym kerek. Sóitip, Qajekeńmen qoshtasyp, aýylǵa kettim. Bastan-aiaq kórgenim osy. Al keiin 1958 jyly bizdi Almatydan alyp baryp, basymyzǵa bult úiirilip ketkende, ol kisige jolyǵý qiyn boldy. «Ultshyl», «ońshyl» degen neshe túrli «qalpaqty» bastaryna kiip, qatal kúzet astynda otyrdy. Tarymǵa aidalar aldynda. Mańaiyna jolai almasaq ta, sol kisilerdiń zardaby bizge tidi. «Sizder Qazaqstanǵa oqýǵa bara jatqanda ultshyldar qandai tapsyrma berdi? Jaǵda Babalyq qandai tapsyrma berdi? Qajyǵumar Shabdanuly qandai tapsyrma berdi?» – dep suraq qoidy. Sóitsek qazaq ultshyldarynyń eki kósemi bar eken. Ákimshilik jaǵynan Jaǵda Babalyq, rýhani, ádebi, mádeni jaǵynan Qajyǵumar Shabdanuly. Sonymen sol kisilerdiń shákirti bolyp shyqtyq, qysqasy. Óz basym ol kisige qatty eliktegenmin, ózimniń ustazym dep esepteimin. 20 jyl Tarymda aidaýda boldy, qaityp kelgennen keiin 15 jylǵa sottaldy. Arasynda 2-3 jyldan sottalǵany bar. Jalpy eseptegende 40 jyldyń boiyna shyǵady. Keiin túrmeden shyqqan soń hat jazysyp turdyq. Alty tomnan turatyn «Qylmys» romanyna alǵysóz jazdym, shyǵarystym. Arabshadan kirillitsaǵa kóshirdik, bastyrttyq degendei... Óstip Qajekeńniń qaryzynan qutylsam dep edim. Eki ret hat jazdy. «Jasym seksennen asyp ketti. Elge jetsem-ai. Maǵan sol jaqtan topyraq buiyrsa. 10 tomnyń ústinde dúniem bar. Bárin qattap, kóshirip qoidym. Urpaqtarǵa jetse dep em» dep, armandaǵan kúii Sháýeshekte qaitys boldy. Elge ákele almadyq.
Júsipbek QORǴASBEK: Kitaptan úzindi oqyp bergim kelip otyr. Osy kitapta bizdiń ótken ǵasyrda eki uly jazýshymyz – bireýi Muhtar Áýezov, bireýi Qajyǵumar Shabdanuly. Osy eki jazýshymyz týraly tolyqqandy dep aitýǵa bolatyn pikirler bar eken. Obrazdary tolyq ashylǵan siiaqty. Qansha derekti, qansha memýarly shyǵarma desek te... Mysal úshin, Almatyǵa arǵy betten kelip, oqyp júrgen kezderińizde Muhtar Áýezovtiń lektsiialaryn qalai tyńdaǵanyńyz, onyń ainalasy, bolmys-bitimi, sózge sheshendigi, adamdarmen qarym-qatynasy, tipten ómirlik ustanǵan saiasaty jaqsy kóringen eken. Qarap otyryp eki jazýshynyń ómirinen sabaq alýǵa bolady, ǵibrat dep aityp qaldyńyz ǵoi, ǵibrat alýǵa bolady. Muhtar Áýezovtiń bolmysyn sýrettegenińizge deiin oqyp shyqtym. Qatarlaryńyzda júrgen bir stýdent: «Muhtar Áýezovti artynan qarasaq eńkish bolyp bara jatyr, aldynan qarasaq shalqaiyp ketip bara jatyr. Bul qalai?» – deidi. Sonda sózi jeńiltekteý bir jigit: «Tolyq adam solai bolý kerek qoi», – dep aityp qalady. Sol kezde bizdiń Orazaqyn Asqar degen aǵamyz 2-3 shýmaq óleńdi sýyryp salyp aitypty. «Búkil dúnie júziniń sózin boiyna sińirgen adam qandai bolý kerek?» degen maǵynada. Óte sheber berilgen eken. Sosyn sizdiń árbir kelip-ketken kezińizdegi Muhtar Áýezovtiń ult jónindegi, keiingi urpaq jónindegi alańdaityn oilary ashyq aita salmasa da, osy jerde tiianaqtalyp jaqsy berilipti. Keleli suraqtarǵa jaýap bar. Bizdiń ardaqtylarymyz, arystarymyzdyń barlyǵy atylyp, aidalyp ketip jatqanda Muhtar Áýezov ózin qalai saqtap qaldy? Muhtar Áýezov ózin-ózi danyshpandyqpen, kóregendikpen saqtap qalyp otyr. Ózi úshin emes, árine. Qazaqtyń boiyna sińirgen ǵurpyn, rýhyn keiingige jetkizý úshin saqtap qaldy degendi aitqan ekensiz.
Qabdesh JUMADILOV: Jalpy Ahmet Baitursynov Muhańa hat jazǵan deidi. «Eń jasy sen ediń. Sen qal, kereksiń. Biz kettik, buryla almaimyz», – dep.
Júsipbek QORǴASBEK: Muhtar Áýezovtiń ózin-ózi saqtap qalý arqyly bizdiń ultymyzǵa qandai jaqsylyq jasaǵany, ǵibratty dúnie qaldyrǵany týraly pálsapalyq oi aitylǵan eken. Kitapty oqymaǵan oqyrmandar úshin, «kitaptyń ishinde ne bar?» degen suraqqa aitaiyn, jazýshynyń basyndaǵy kemshilikter de aitylady. Jazýshynyń ómiriniń sońyna qaraiǵy kez. «Abai joly» talai taldanyp, talqylanyp, kóptegen súrginnen aman ótip, aqyrynda tolyqtai jaqsy baǵasyn alyp, mereige qol jetkizgen kez eken. Muhametjan Qarataev degen synshymyz 20 jyl aidaýdan oralyp, kelgenine kóp bola qoimaǵan tus eken taǵy. Kelgenine eki jyl bolǵan dei me, sonda «Abai joly» týraly baiandama jasaidy. Baiandamada «Abai jolyn» Sholohovtyń «Tynyq Donymen», basqa da kitaptarmen salystyrady. «Sholohovtyń «Tynyq Donyna», Tolstoidyń «Soǵys jáne beibitshiligine» qaraǵanda, «Abai joly» bizge jaqyndaý degen áńgime aitady. Salystyrady. «Sýda júzgen alabuǵa siiaqty» deidi. «Oibai, shortan dep ait» dep bireýler qaǵyta qaljyńdasyp, biraz kópshik qoiady.
Qabdesh JUMADILOV: «Jaiyn dep aitpaisyń ba?» dep zaldan bireý aiǵailaidy.
Júsipbek QORǴASBEK: Qabdesh aǵamyz sol kezdegi ádebi ortany jaqsy bergen eken. Anandai qystalańnan shyqqannan keiin adamdar birin-biri kótermelep júretin kez ǵoi. Serik Qirabaev, Muhametjan Qarataev, Zeinolla Qabdolov, Temirhan Nurtazin bar. Artyq maqtaýdyń keide ziiany da bar. Zeinolla Qabdolov: «Abai joly» epopeiasy bir kitaptan ǵana keiin tur», – degendi aityp qalǵan eken. Sodan bári shoshyp ketedi. Zeinolla Qabdolov paýza ustap tur. Avtordyń ózi de qypylyqtap: «Osy kemshilikti osy jerde aitpai-aq qosa qaitedi?» – dep oilaidy. Muhtar Áýezovtiń ózi de jaratpai qarap: «Ol qandai kitap boldy?» degendei bolyp otyrǵan kezde, Zeinolla Qabdolovtyń aitqany mynaý: «Ol «Abai joly» epopeiasynan keiin jazylatyn Sovettik dáýirdiń epopeiasy, Muhań endi jazatyn kitap». Osyny aitqannan keiin bári arqalaryn keńge salady. Muhtar Áýezovtiń oiynda da júrgen bolý kerek: «Men úlken epopeia jazamyn. Joldastar, sizderge ýáde beremin», – dep aityp qalady. Sol tuzaqqa qalai túsip qalǵanyn osy jerde jaqsy jazady. Jasy alpysqa kelgen kezde Ońtústik Qazaqstandy kúnniń ystyǵynda aralap júrip, áreń degende «Ósken órkendi» jazyp bitiredi. Sonda men ózimniń júregime aýyrlaý tigen sóz oqydym...
Qabdesh JUMADILOV: Memýardan ba?
Júsipbek QORǴASBEK: Iá. «Sol adasýdan bizdiń Muhańdy ólim qutqardy» degen sóz júr. Shynynda jazýshynyń shyqqan biiginen túspeý týraly áńgime ǵoi.
Qabdesh JUMADILOV: Osy jerde men birnárse aitaiyn. Muhań - meniń ustazym, pirim. Roman degenniń ne ekenin Muhańnan bildim. Sondaǵy qolpashtaýdy aitamyn da. Jýrnalister ony ilip áketti. Endi Muhańa sheginetin jol joq. Amalsyz Ońtústikke bardy. «Aqyry óziniń Otanyna oraldy» degender de boldy. Al endi qiyn sharýǵa shaldyqqanyn Muhań kesh bildi. Sovet ókimeti úlken jazýshylardy qairap otyrdy. Leonovty da, Sholohovty da, basqalaryn da da sezd saiyn tórge otyrǵyzyp qairap otyrdy. Olar jazaryn jazdy da tapjylmai otyryp aldy. Sovet ókimetinen qandai epopeia týatynyn bilip otyr. Al Muhań, «quldy bárekeldi» óltiredi dep, maqtaýǵa túsip qaldy. «Abai joly» men «Ósken órkendi» salystyratynym bar. Burynǵy keiipkeri uly hákim Abai, endi kelip partkom sekratary Karpov ekeýiniń arasy qandai? Avtor qalai tómendedi degen nárse bar. Jazýshylardyń keide óz-ózine qol kóteretini jaidan-jai emes. Muhań ózine qol kótermegenmen, operatsiia ústeline táýekel dep qoiyp ketýi neǵaibyl dúnie. «Ne bolsa, o bolsyn» degendik pe eken dep boljaimyn.
Júsipbek QORǴASBEK: Muhtar Áýezov ózin qalai saqtap qaldy? Qajyǵumar Shabdanuly ózin qalai saqtai almai qaldy? Birjaǵy Qudai saqtap, Qajyǵumar aǵamyzdy atyp tastaǵan joq. Túrmede otyrsa da, shylymnyń qorabyna jazsa da, áiteýir qidalap bolsa da shyǵarmalaryn jazyp úlgerdi. Degenmen osy jerde bir ókinishti nárse aitylady. Mysalǵa kitaptan bir úzindi oqiyn: «Qazir bizde uiǵyrlardyń arasy qatty shielenisip tur. Olarǵa qaraǵanda qazaqtardyń jaǵdaiy shúkirshilik» dedi Maqatan sóz sońynda». «Qajyǵumar she? Sol kisiniń basyna bult úiirilip tur desedi ǵoi». «Iá, Qajekeń Boǵda taýy tárizdi bar bultty óz basyna úiirip aldy da, basqamyz sol kisiniń arqasynda boran-shashynnan aman qaldyq» dep Maqatan aqsiia kúlip qoidy». «Qajyǵumar ne búldirip edi sonshama?». Bul avtordyń qoiyp otyrǵan suraqtary ǵoi.Byltyrǵy sairaý kezinde jurt aitqan sózdi ol da aitqan. Biraq, Qajekeń «bir qatelik ótipti, moiyndaimyn» dei salmai, aýqymǵa qarsy shabam dep, óz isin tym ýshyqtyryp aldy», – dep keledi. Sodan ary qarai: «Al Ahmet pen Rahmetolla aǵalarymyz qalai? Rahańnyń «Shyryqty buzǵan shubar til» degen syqaq áńgimeleri bolýshy edi. Sonysy aldynan shyqqan joq pa?» «Ol aǵalarymyz ázirshe aman júr. Alaida bul ekeýi de Qajyǵumarǵa qaryzdar. Qajekeń jurt nazaryn ózine aýdaryp áketti de, basqalary qaǵaberis qala berdi. «Erkek toqty qurbandyq» degendi bizdiń qazaq osyndaida aitqan bolar». Týra osy pikir, osyǵan uqsas sóz, Qajyǵumardyń basyndaǵy ishki printsipine qatysty nárseler kitaptyń 5-6 jerinde qaitalanady. Qajyǵumar aitqanynan qaitpai qoiǵan, keshirim suramai qoiǵan, hat jazbai qoiǵan. Sonyń saldarynan kóp jyl abaqtyda otyrýǵa májbúr bolǵan. Bul – jazýshynyń qaisarlyǵy. Biraq, qazaqtyń eki úlken jazýshysy, bireýi Lenindik syilyqqa deiin qol jetkizip, ataq-abyroiy jetkilikti boldy, ekinshisi búkil ómirin abaqtyda ótkizdi. Endi osy eki jazýshyny teń qatar basymyzǵa kóteretin ýaqyt jetken siiaqty dep oilaimyn. Osy jerde Jańabekke suraq qoiǵym kelip otyr. Qajyǵumar Shabdanulynyń «Qylmys» romany da ǵumyrbaiandyq romanǵa jatady. Memýarlyq dúnie deýge de kelińkireidi. Osyǵan ne deisiz?
Jańabek ShAǴATAI: Ony memýarlyq shyǵarma dep kesip aitý qiyndaý. Óitkeni, ol jerde avtorlyq kózqaras basym.
Júsipbek QORǴASBEK: Kórkemdik tásildi sheber qoldana otyryp, dáýirdiń shyndyǵyn beredi ǵoi.
Jańabek ShAǴATAI: Jalpy ol shyǵarmanyń qazaq ádebietinde janryn anyqtadyq pa? Áli zerttei de qoiǵan joqpyz. Alty tomdyq byltyr ǵana taratyldy. Kóp oqyrmannyń qolyna tie de qoiǵan joq. 2000 tirajben shyqty, ol 10 million qazaqqa túk te bolmaidy. Jaqyn arada osy romandy toptap shyǵaryp jibersek, jaqsy bolar edi. Surap júrgender de, izdep júrgender de bar. Gazet-jýrnaldar úzindi bergenimen, jalpy romandy tutas bere almaidy ǵoi. Ózimizdegi ádebiet synshylary Qajyǵumardyń shyǵarmashylyǵyn zerttei qoiǵan joq. Qabdesh aǵalar qansha aityp júrgenimen, jalpy baspasóz betterinde ol jóninde saliqaly áńgime bolǵan emes. Qajyǵumardyń shyǵarmashylyǵy týraly ǵylymi konferentsiia da ótken joq, baiqaǵanym. Jazýshylar Odaǵynda tusaýkeseri boldy, bitti.
Júsipbek QORǴASBEK: «Qazir oqyrmannyń, zamannyń suranysy nede?» degen kezde, ǵumyrbaiandyq, memýarlyq shyǵarmalar aldyńǵy orynǵa báribir shyǵyp tur. Biraq, «jazýshylar zamannan qalyp qoidy, jýrnalistika aldyńǵy orynǵa shyǵyp ketti» degen arzanqoldaý áńgime kóp aitylady. Osy oraidan kelgende memýarlyq shyǵarma bárin almastyrady dep aitýǵa bolar ma edi, qaiter edi. Dáýirdiń shyndyǵy, zamannyń kórinisi, bolmysy, barlyǵy memýarlyq shyǵarmada qoldyń salasyndai kórinip turady emes pe. Jalpy memýarlyq shyǵarmalardy zerttei almai otyrǵanymyz ras qoi.
Jańabek ShAǴATAI: Qatelespesem, Qabdesh aǵanyń myna kitaby 1999 jyly shyqty. Odan beri on bes jyl ótti. «Memýarlyq shyǵarma joq» degenniń dáleli osy on bes jyl. Arada shyǵyp jatyr, árine. Biraq, onyń bári taldaýǵa turmaidy. Sony da eskerý kerek. Negizi oqyrmandardyń memýarlyq shyǵarmaǵa suranysy kóp. Mysaly, Qonevtyń ómirbaiandyq kitabyn qalai talap aldy. Memýarlyq shyǵarma joqqa tán ekenin baiqaisyń osydan.
Júsipbek QORǴASBEK: «Joq» degen, mynaý júikesi juqarǵan zamanda keibireýdiń shamyna tiip te qalady, ony jasyratyn eshteńesi joq. Degenmen qarap otyrsaq joq emes, bar. Sony biz zerttei almai otyrmyz degen durysyraq shyǵar. Ustaz-ǵalym Temirbek Qojakeev kerek bolǵan jerinde Abaidyń ózin satirik qylyp jiberdi. Odan ziian shekken joqpyz. Al endi Qajyǵumar aǵamyzdyń «Qylmys» romanyn izine túsip, zertteitin bolsaq, memýarlyq janr elementteri kóp kezdesedi.
Qabdesh JUMADILOV: «Ádebi ainalysqa túspei otyr» degenderiń durys. «Qylmys» romanyn eń kóp oqyǵan adammyn. Tóte jazýdan krillitsaǵa aýdaryp bir oqydym, kompiýterden shyǵaryp eki oqydym, baspadan shyqqanda korrektor bolyp, taǵy men oqydym. «Shyńjań ádebieti belgili ǵoi, tómen. Baiaǵy 1930 jyldardaǵy kezeńinde júr» degen ústirt pikir aityp júr keibir jigitter. Ol qate. Oǵan dálel osy Qajyǵumar. Shyndyqtyń kókesi sonda, qany shyǵyp tur. Ony ǵajap sheberlikpen kestelegen. Kórkemdik turǵydan baǵalanbai jatyr áli.
Júsipbek QORǴASBEK: Iá, kórkemdik qýaty joǵary bul shyǵarmanyń. Dáýirlik shyǵarma.
Qabdesh JUMADILOV: Jazýshynyń jeke ózine de bailanysty kóp nárse. Mysaly, Áýezovtiń kezindegiler Áýezovshe jaza alǵan joq qoi. Endi osy jerde Qajekeń jaqsy forma tapqan. Shyǵys ádebietin múldem jiyp tastaimyz. Eýropa ádebietine uqsasa, keremet eken deimiz, shyǵysta ondai úlken úlgi joq sekildi quddy. Qajekeńdiki qarapaiym úlgi. «Myń bir túnniń» úlgisin alǵan. Tergeýshige beretin jaýaby retinde ótedi bári. Abaqtyda uzaq jatqan, uzaq tergelgen adam ǵoi ózi. Shahizadanyń hanǵa kúnde bir ertegi aitqany sekildi. «Al, qudiretti tergeýshim, ótirik aitsam tas tóbemnen uryńyz» dep qoiady da, jalǵastyra beredi. Es bilgeninen bastaidy. 1925 jyldary týǵan. 1932 jyly 7 jastaǵy bala, ashtyqty biledi. Ózi ájeptáýir bai shańyraqtan shyqqan. Biraq tárkileýge ushyraǵan, sypyryp áketken. Aqyry ashtan óletin bolǵasyn, Tarbaǵatai kúngeiimen Sháýeshekke ótip ketken. Sheshesi jetektep ótipti. Sonda: «Bir zirattyń túbinde tyǵylyp otyrmyz. Eki soldat kelip, ziratta aiaǵyn salbyratyp qoiyp, temeki tartyp otyr. Sheshem meniń aýzymdy basyp alǵan», – deidi. Bala jótelip qoia ma, túshkirip qoia ma degeni ǵoi. Sosyn jańaǵy ekeýi 15 minýttan keiin ketip qalady. Bular taiaý jerde turǵan shekaradan ótip ketýi kerek. 1932 jyldary bosqyndardyń jaǵdaiy qandai boldy? Birinshi ret Qajyǵumar kóterip otyr. Bireýler: «Bailar maldaryn aidap, ana jaqqa baryp, qarq ete túsken shyǵar», – deidi. Qaidaǵy qarq ete túsken? 1932 jyly maldyń túgi qalmaǵan. Ash halyq lyqyldap tolyp ketken. Sonda Sháýeshektegi qaiyrymdy adamdar qazan-qazan as pisirip, ashtarǵa kómektesken eken. Kóp qazaqtyń aman qalýyna sebepker bolǵan. Demek, memýar deýge keledi. Biraq, bir adamnyń taǵdyry alty tomǵa jetpeidi ǵoi. Búkil qoǵamdy kórsetip otyr.
Júsipbek QORǴASBEK: Árine, kórkem shyǵarma ǵoi. Degenmende memýarlyq sipattary bar. Óz basynan keshkenderi. Muny aityp otyrǵan sebebim, bizde jazýshalyrdyń shyǵarmalaryn qarap otyrsańyz, óz ómirinen jazatyndar jetip artylady. Biraq, neni jazý kerek? Qalai jazý kerek? Kerek pe, kerek emes pe? Osy suraqtyń basyn asha almaidy. «Memýarlyq shyǵarma» dep tótesinen aitaiyn dep otyrǵan bir sebebimiz sol. Kóbinese mahabbattyń mashaqaty, arzan-qurzan áńgimeniń tóńireginde qalyp qoiamyz. Al memýarlyq shyǵarmanyń beretin úlgisi, ǵibraty mol. Qalamgerlerge neni, qalai jazý kerek degendi janrdyń ózi úiretedi. «Tańǵajaiyp dúnieniń» bir ereksheligi sol. Ulttyń basyndaǵy tarihqa kerekti, keleshegine kerek nárseni aitýda, aita alýda másele. Ulttyń aman qalý jolyndaǵy kúresin kórsetý. Osy jaǵynan kitap óziniń maqsatyn aqtap shyǵa alǵan. Árine, bul kitaptaǵy nárseniń bárin aityp otyrsaq, bizge bir kún de jetpei qalady. Bul ózi birtutas dúnieniń syǵymdalyp kelip, bir kitapqa jinaqtalǵan mazmuny ǵoi.
II bólim.
Júsipbek QORǴASBEK: Suhbatymyzdyń jalǵasyn «Tańǵajaiyp dúniege» keltirilgen epigraftan bastaǵym kelip otyr. Tomas Mann degen ataqty jazýshynyń pikirin alypsyz. «Aqyn-jazýshy kim deseńiz, ol – búkil ómiri simvolǵa ainalǵan adam. Eger men ózim jaiynda aita bastasam, onyń zamana týraly, jalpy adamzat týraly hikaiat bolyp shyǵaryna senemin. Buǵan senbesem, qolyma qalam almaǵan bolar edim». Avtor osy epigrafty keltire otyryp, ózine sert bergen tárizdi. Ol qalamnyń serti. «Men osy jerde ulttyń dertin aitamyn. Eldiń taǵdyryn aitamyn. Jeke basqa kóp barmaimyn. Ne aitsam da, ulttyń taǵdyryna qatystyryp aitamyn» degen printsipti ustanǵanyn baiqatqan. Biraq, tap osy printsiptiń tóńireginde osynshama kitapty jazý, bálkim múmkin, bálkim múmkin emes. Arasynda keibir oqshaý pikirler ketip qalýy ábden múmkin. Bireýimizdiń ishimizden: «Áp, bárekeldi, jaqsy aitqan eken» dep qybymyz qanyp otyrady, endi birimiz: «Obaldaý bolyp ketken joq pa?» dep otyramyz. Taǵy bireý: «Bir esebi bar shyǵar» degen sózdi báribir aitady. Jańabek, memýarlyq dúnieni áńgimelegende Sábit Muqanovtyń «Ómir mektebin» aittyq, Qadyr Myrza Álidiń «Iirimin» aittyq, Muhtar Maǵaýinniń «Menin» keltirdik. Tipti «Menniń» bári memýar emes» degen pikirdi de aityp jiberdik. Mundai shyǵarma Zeinolla Serikqaliev aǵamyzdyń da qalamynan týyp qalǵan. Ramazan Toqtarov ta shet-jaǵasyn bastap ketti. Keibir jazýshylarymyzdyń kúndeligi memýar siiaqtanyp jaryq kórip júr. Gerold Belger estelikterin ekshep-ekshep, memýarlyq sipatta jazyp júr. Qalihan Ysqaqtyń memýarlyq shyǵarmasy ádebi jýrnalda basylyp boldy, endi kitap bolyp shyǵyp jatyr. Biraq, jurttyń arasynda neshe túrli alyp-qashpa áńgime kóbeiip ketti. Unatqan, unatpaǵan pikirler aitylyp qalyp jatyr. Osyndai memýarlarda aitylyp qala beretin oqshaý pikirler týraly ne aitasyń, Jańabek? Bul memýarlyq shyǵarmalarǵa qanshalyqty kerek?
Jańabek ShAǴATAI: Memýarlyq shyǵarmalardyń klassikalyq úlgilerin jańa aityp óttik. Frantsýz ádebietin taǵy da ainalyp óte almaimyz. Mysaly, gertsog Sen-Simon memýarlyq shyǵarmalardy óte kóp jazǵan. Negizi óziniń dushpandarynan ósh alý úshin jazǵan. Ózi jekkórgen adamdardy masqaralaǵan. Al bizdiń qazaq ádebietinde kezinde tisi batpaǵan kisilerden keiinirek ósh alý qalyptasyp bara jatyr. Ol nege olai boldy, ol túiitkil kezinde nege sheshilmedi, ol jaǵy bizge beimálim. Keiipkerlerdiń jaman aty tarihta qalsyn dei me, áiteýir kek alýdyń qarýy retindei paidalanyp júrgeni shyndyq. Shaǵyn estelikterdiń ózinde de ilip qalý, shalyp qalý qalyptasyp bara jatyr. Munyń arǵy jaǵynan taǵy bir máseleniń ushy shyǵady. Qazir qazaq ádebietindegi syndy qabyldamaityn boldyq. Syn aitqan adamdy dushpan, jaý kóremiz. Úlken jazýshalyrdy aitpai-aq qoiayn, bul jastar arasynda baiqalyp júr.
Júsipbek QORǴASBEK: Ras, bul jaǵy jastardyń arasynda órkenietti deńgeige kóterilýdiń ornyna, jabaiy úrdiske ainalyp barady.
Jańabek ShAǴATAI: Ony Dýlat Isabekovtiń ózi de osydan 3-4 jyl buryn aityp qaldy. «Oipyrym-ai, qazir jastarǵa syn aitsań, seni ata dushpan kóredi eken. Jaǵańnan alyp, jarmasýǵa daiyn turady», – dedi. Qazir internette: «Osy aljyǵan shaldar ólmei, jaqsylyq joq», – degen áńgimeler júr. «Baryp byt-shytyn shyǵarar edim», – deidi áýeli. Olar joq kezde de eshkim eshkimniń byt-shytyn shyǵarmai-aq ómir súrgen. Sál ǵana synnyń ózine kúsh kórsetedi. Bul jaman qasiet bolyp tur. Eger osy jolmen júre beretin bolsa, syn aitylmaidy da. Syn aitqan adamnyń jaǵasyna jarmasyp, jer-jebirine jetip balaǵattaidy jáne óziniń kemshiligine naqty jaýap bermeidi. «Betten alyp, tóske shaýyp turǵan» jastar qalyptasyp keledi.
Júsipbek QORǴASBEK: Osy Qadyr Myrza Álidiń «Iirimine» bailanysty túrli pikir bar. Bári bir-birine qarama-qarsy. Osyǵan pikirińdi aitshy.
Jańabek ShAǴATAI: Shyndyǵyn aitsam, Qadyr aǵanyń «Iirimi» qazaq ádebietine óte kerek. Biz bir-bimizdi maqtap, astymyzǵa kópshik qoiyp, ómir baqi tek marapatpen ómir súre almaimyz. Biz shyndyqty aityp jáne aitylǵan syndy qabyldap úirenýimiz kerek. Sol másele bizde jetpei jatyr. Al sondai máseleler memýarlarda aitylǵaly beri, áńgime tipti kóbeiip tur.
Júsipbek QORǴASBEK: Muhtar Maǵaýinniń «Meni» aýyzǵa kóp ilikti. Tap osy kitap jóninde aitylǵan pikirdi alatyn bolsaq, neshe tom kitap shyǵýy múmkin. Osy «Mendi» memýarlyq shyǵarmaǵa jatqyza alasyń ba?
Jańabek ShAǴATAI: Memýarlyq shyǵarmaǵa jatqyzýǵa bolady. Muhtar aǵaǵa bárimizdiń qurmetimiz sheksiz. Osy jerde eshkimge aitpai júrgen qupiialardy aitsam da bolady. Biz QazUÝ-de jýrfakta oqyp júrgende, Muhtar Maǵaýin QazPI-de sabaq beretin. QazUÝ-degi sabaqtan qashyp, QazPI-degi Muhtar Maǵaýinniń lektsiiasyna baratynbyz. 2-3 ai qatysyp júrdik. Ol kisiniń sabaqtaǵy daýys máneri, túsindirýi ǵajap dúnie. Bilim alǵannyń ózi keremet. Ol kisiniń «Meni» qoǵamda eki túrli pikir týdyryp otyr. Shyǵarma óte talantty jazylǵany aqiqat. Óshteskendei, kekteskendei zildi jaqtary da bar.
Júsipbek QORǴASBEK: Jasyratyn eshteńesi joq qoi, «Mende» sondai sipat basymdaý ǵoi dep men oilaimyn.
Jańabek ShAǴATAIULY: Bir aita keterligi, synalǵan kisiniń aty kei jerinde tolyq aitylmai qalady. Qupiia belgilermen ǵana aitylady da, kim ekeni anyq aitylmaidy.
Júsipbek QORǴASBEK: Ol endi Keńestiń ker zamanyna degen de zil shyǵar. Al myna «Tańǵajaiyp dúniede» jaǵdai basqa. Bul kisiler Almatyda oqyp, Qytaiǵa qaitadan barǵan kezde, «Sandýǵashsha saira» degen zaman bastalady ǵoi. Birin-biri áshkerelep, birin-biri jamandap bir paraqqa jazady-daǵy, qabyrǵaǵa japsyryp kete beredi. Adam ózi baryp oqysa, soǵan tezdetip jaýap daiyndaýy kerek. Astyna túrli búkenshik attar jazyp qoiady. Bir-birimen salystyraiyn dep otyrǵan joqpyn. Maǵaýinniń «Meninde» keibir adamdardyń aty atalady. Keide atalmai, beinelep beredi. Muhtar aǵamyz ataqtan kende emes qoi. Jazǵandarynyń bári klassikalyq dúniege ainalyp ketken shyǵarmalar. Jazýshynyń atyn «Men» emes, «Mendi» jazýshynyń aty súirep tur munda. Ony jasyryp qaitemiz? Bar nárse ǵoi. «Bul kisiler ne aityp otyr?» degen áńgime týyp qalmasyn. Bir nárse aitaiyn. Jańabektiń aitqanyna qosylǵym kelip otyr. Maǵaýinniń búkil shyǵarmasy unaǵanymen, osy «Meni» maǵan asa unai qoiǵan joq. Keshe Mao Tszedýnnyń mereitoiy atalyp ótti Qytaida. Qytaida «Mao Tszedýn qandai adam?» degen saýalnama júrgizilipti. Sol saýalnamanyń negizinde mynandai qorytyndy shyǵarypty: «Keltirgen ziianynan góri, tigizgen paidasy zor adam» degen. Osy turǵydan kelgen kezde, «Men» romanynyń ziiany tiip ketetin jeri bar. Alaýyzdyqqa bastap ketetin jeri de bar. Al tutastai alǵanda, ol kerek. Sondyqtan birjaqty bolsa da osyndai jaittardyń da aitylǵany durys qoi dep oilaimyn. Sebebi, onyń bári aitylmasa, bul zaman týraly tolyqqandy pikir bolmaidy.
Qabdesh JUMADILOV: Osy jerde bir pikir qosaiyn. «Memýardy kim kóringen jaza almaidy, jazsa uqsata almaidy» dedik. «Jazýshynyń ómirbaiany bai, ǵibratty bolý kerek» dedik. Sosyn shyndyqtan jaltarmaý, shyndyqty batyl jazý kerek. Bul úlken sharty. Osy úshin kóptegen jazýshy jaza alǵan joq. Óitkeni, bul jái sózge emes, faktige qurylady.
Júsipbek QORǴASBEK: «Tańǵajaiyp dúnieniń» shyrqaý shegi bar. Ol avtordyń eline qaityp barǵannan keiin oqýǵa jiberilmei qalyp, basyna qater tónip, alty ai shoiyn qorytýǵa qara jumysqa baryp, kómir qazyp, eń sońynda abaqtyǵa qamalyp qala jazdap, basyna kún týǵan kezde shekaradan qashyp ótkeni. Onda da ózi ǵana qashyp ótpei, ainalasyn qalai uiymdastyrǵany, kósh bastap kelgeni. Týra osyǵan uqsas oqiǵany estigenim bar. Qanaǵat Aqbúrkitov degen úlken shendi qyzmet atqarǵan adam týǵan-týysynyń bárin uiymdastyryp, beri qarai ótkizip jiberip, sizdiń keiipkerińiz siiaqty iaǵni ózińiz siiaqty basqa jurtty da shekaradan ótkizip jiberemin dep, qaita kirgen kezde tutylyp qalady da, ómirbaqi túrmede otyryp, keiinnen uiǵyr áiel alyp, sonymen arǵy jaqta ómirden ótip ketken. Qajyǵumar Shabdanuly bastan ótkizgen qiynshylyqtyń bárin sol kisi de basynan ótkizgen eken. Mine, buǵan qarasańyz jazýshynyń jeke basyndaǵy áńgime aitylyp otyrǵan joq, ulttyń taǵdyry, eldiń basynan ótkergen kezeńderi jaily aitylyp otyr. Muhtar aǵamyzdyń «Meniniń» kem túsip turǵan jeri osy jer. Bul jerde qabat-qabat oqiǵalar joq, shyrǵalań joq. Ulttyń basyndaǵy talaily taǵdyr joq. Árine, Keńes zamanyndaǵy jaǵympazdyq, adamdardyń boiyndaǵy qalyp alyp ketken keleńsiz kórinister jaqsy kórsetilgen. Tutasymen alǵanda «Men» romanyn qoldaýǵa turatyn shyǵarma deimiz biraq. Onda synalatyndar kóp. Soǵan bola ata jaý bolyp ketý degen nárseni biz oidan shyǵaryp tastaýymyz kerek siiaqty. Mysal keltireiin. Óz basyna túspegennen keiin aita beredi dep oilaýy múmkin ǵoi. Jap-jas kezimde, qazaq ádebietine endi kelip jatqan kezimde Muhtar Maǵaýin «Qazaq ádebieti» gazetinen «Tarǵyl tóbettiń iesi» degen áńgimemdi oqyp, sony orys tiline Álibek Malaev pen Talasbek Ásemqulov ekeýine aýdartyp, meni qanattandyryp jiberdi. Sol áńgimeniń orysshaǵa aýdarylǵan nusqasyn Máskeýdegi halyqaralyq jas jazýshylardyń konferentsiiasyna alyp baryp, oǵan «Munar, munar, munara» degen taǵy bir povesimdi qosyp, Jazýshylar odaǵyna qabyldanyp ketkenmin. Ol kezde úsh kitabyń shyqpasa, Jazýshylar odaǵyna qabyldamaityn. Keiin Muhtar aǵamyz dástúrli jyl qorytyndysynda: «Bul bala Jumabai ekeýi aǵalarynyń artynan erip ketken, bul jazarman» dep kóńil tolmaityn áńgimeler aitypty. Sonysyn «Mende» jalǵastyryp jiberipti. Qazaqta uly jazýshy aitatyndai mennen basqa áńgime quryp qalyp pa dep tańqaldym.
Qabdesh JUMADILOV: Gazet basqaryp otyrdyń, sodan ókpeli.
Júsipbek QORǴASBEK: Soǵan ókpelep, ary qarai jaýap berip jatsam mysaly, bizdiń ádebietimiz ne bolady, bizdiń jazýshylarymyzdyń ómiri ne bolady? Aitqandy aitqandai qabyldaý kerek. Keide biz joq jerden sham shaqyramyz. «Talasbek Ásemqulov aityp berdi» dep, Doshan Joljaqsynov kúlip otyryp aityp edi bir ázil áńgimeni: «Bireý bir otyrysta Abai týraly kúlkili áńgimeler aityp qoimai qoiypty. Endi áńgimeni oraiyn taýyp, ornymen aitqan bolý kerek. Biraq, ortadan bir pysyq shyǵa kelmei me. «Mynaý aityp otyrǵanyń ne? Abaidyń arýaǵy atsyn seni!» – degen ǵoi. Sóitse anaý da sóztapqysh bireý kórinedi: «Abaidyń arýaǵy atsa, armanymyz ne?» – depti. Úlken adamdardyń qalamynan shyqqan zaman, qoǵam, orta, ádebi orta týraly áńgime báribir kerek.
Qabdesh JUMADILOV: Jazýshy memýar jazý úshin aldymen sharttaryn aldyna jazyp qoiýy kerek. Taǵy bir sharty – ádildik. Qalam ózimdiki eken dep, ózińdi kótermeleý – serttiń buzylǵany. Ótirik aitý, bireýge jala jabý talantqa jatpaidy. Qalihan dosym memýar jazypty. Áli ózim kórgen joqpyn. «Sizderdiń tustaryńyzda qandai janqiiarlyq bolǵan. Qalihan Memlekettik syilyqty alaiyn dep turyp, sizge jol berý úshin komissiiadan óziniń kitabyn qaitaryp alypty. Mine, úlgi bolatyn nárse», – dep bir jas jigit tamsanyp otyr. «Ony qaidan oqydyń?» – desem: «Juldyz» jýrnalynyń pánebaiynshy nómirinen» – dedi. Úige «Juldyz» kelýshi edi, taýyp alyp oqysam, shyn mánisinde solai. Qalekeń siltep otyryp: «Bizdiń paidamyz Jumadilovke kóp tidi. Máselen, meniń «Aqsý – jer jannaty» degen romanym 1990 jyly báigeni alyp turǵan jerinde Qabdeshke jol berý úshin komissiiadan qaitaryp aldym», – depti. Men muny miyma syidyra almai, edáýir máńgirip qaldym. Men tiri otyrmyn, sonda qalai? Onyń ózi shylǵi ótirik jáne. Iá, 1990 jyly syilyqqa birnesheýimiz usynyldyq. Meniń «Taǵdyrym», onyń «Aqsý – jer jannaty» usynyldy. Sosyn ekeýimiz kóterip jaiaý birge bardyq. Jazýshalyr odaǵynyń protokoldary bar, májilistiń hattamasy bar, kitabymyzdyń úsh danasy bar, ekeýimiz birge bardyq. Komissiiasynyń arnaiy bólmeleri bar, hatshy qyzdar otyr, komissiianyń salaýatty bir jigiti otyr, qabyldap alatyn. Ekeýimizdikin tekserdi de, menikin aldy. «Taǵdyr» romany 1988 jyly shyqqan. 1990 jylǵa dál kelip tur. Ananikin bylai-bylai qarady da: «Qaleke, keshirersiz, sizdikiniń jyly kelgenimen, aiy kelmeidi eken», – dedi. Ol kezdegi tártip solai. Belgili bir ailardyń ishinde shyǵý kerek. «Siz keler joly qosylýyńyzǵa bolady. Bul joly qosyla almaisyz», – dep qaitardy. Ekeýimiz birge qaittyq. Bul kóktem. Kúzde, qazan aiynyń besinde qaýly shyqty ǵoi. Áli esimde, umytqam joq. Sol jyly «Taǵdyr» romanyna berildi. Ádebiet pen ónerge tiesili bes orynnyń tórteýi bos qalyp, maǵan, «Taǵdyrǵa» ǵana berildi. Ózim eki adamnyń almai qalǵanyna ókinip edim. Bireýi Saǵi Jienbaev, ekinshisi Seidahmet Berdiqulov edi. «Osy úsheýimiz alsaq bolmas pa edi?» – dep ókingem. Sóitip, «Taǵdyr» romany jeke ótken. Al Qalihan ózin joǵary kóterý me, álde ózin adamshylyqtyń shyńynda kórsetpek pe, ondai nárse bolǵan emes. Men úshin oryn bosatqany, «ol úshin komissiiadan shyǵarmamdy qaitaryp aldym» deýi artyq. Men áli tirimin ǵoi. Kýá bolatyn bir adam júrse jer basyp, qalai ótirik aita alasyń? Memýarda qatty saq bolatyn nárseniń bireýi osy. Ózińdi de tarazynyń bir basyna qoiǵan kezde, basqany da peshki ǵyp jiberýge bolmaidy ǵoi.
Júsipbek QORǴASBEK: Qalihan aǵamyzdyń ol memýarlyq kitabyn men de qarap shyqtym. Úlgi alatyn tustary kóp, jazýshylarymyz týraly kóptegen jaqsy nárseler bar. Biraq, maǵan unamaǵany, kei tusta ǵaibattaý sóz aitylǵany. Qazir úlken aqyndarymyzdyń kópshiligi Muqaǵali Maqataevtyń árýaǵymen alysatyn boldy. Ol kisiniń atyna aitylyp jatqan sózderdi kópsinetindei. Qalihan aǵamyz kitabynda Muqaǵali aǵamyzdyń pendeshiligin tym tátpishtep jiberedi. Tipti osy sózderdi bireýlerdiń qairaýymen aityp jiberdi ma eken, degen kúdigim bar. Maǵan ol jerleri unaǵan joq. Sol Muqaǵali Maqataev týraly «Tańǵajaiyp dúniede» jaqsy estelikter aitylady eken. Alǵash Muqaǵali Maqataev pen Orazaqyn Asqar, úsheýińizdiń qalai kezdeskenderińiz, Shalkódege barǵan kezde Muqaǵalimen qalai birge júrgenderińiz, jap-jas Muqaǵali ýniversitettiń aldyna shyǵyp turǵanda siz eki-úsh shýmaq óleńin jatqa aityp jiberip, qatty súisinip qushaqtaǵany, osynyń bári úlgi-ónege, muratty nárseler. Biraq, aǵa, osy «Tańǵajaiyp dúnieniń» ishinde de siz birtalai adamǵa tisesiz. Mysaly, Oralhan Bókeidiń atyna syn aitatyn jerińiz bar. Sosyn Zeinolla Qabdolovtyń atyna aitatyn jerlerińiz bar. Sosyn taǵy da basqa aqyn-jazýshylarǵa da tiisetin jerlerińiz bar.
Qabdesh JUMADILOV: Jaraidy, jaýap bereiin. Oralhannyń 1993 jyly «Qazaq ádebietine» jańadan redaktor bolǵan kezi. Maqala aparyp berdim. Sosyn Máskeýge jinalysqa kettik qoi deimin. Qaityp keldim. «Úsh árip – úrei ordasy» degen. Ol kezde KGB-ǵa eshkimniń tisi batpaidy, qazaq tilinde eshkim synaǵan emes. KGB-nyń zardaby týraly aitylmaǵan kez. Sony men kelgenshe basypty. Sodan «Úsh árip – úrei ordasy ma?» dep, «ma» degendi qosypty. Kúmándanatyn sekildi. Ertesinde bardym. Men esikten kirgen betten, ózi de bilip otyr eken, yrjalaqtap ornynan túregeldi. «Bilip otyrmyn, ne aitatynyńyzdy. Ózim de sol «ma» degendi qosyp alyp, azap tartyp otyrmyn. Qabeke, meni keshirińiz», – dedi. Aramyzda basqa eshteńe bolǵan joq.
Júsipbek QORǴASBEK: Fariza Ońǵarsynova týraly da bir áńgimeler bar eken. «Oblystyq gazette jariialanǵan óleńderi úshin báige alǵansha, Muqaǵali Maqataevqa jol bermei me?» – deisiz. Sosyn Serik Qirabaev týraly bar. «Bir-birine kópshik qoiyp, qolpashtap sóilegende bular sheber bolyp alǵan» – deisiz. Zeinolla Qabdolov týraly da bar... Birtalai familiia bar.
Qabdesh JUMADILOV: Bar, bar. Óziń aitqan jańaǵy: «Bul sovettik dáýirden jazylatyn epopeiadan ǵana kem roman» degendi Zekeń qaidan shyǵardy? «Bul sóz Muqańdy arandatty, keregi joq edi. Úlken ádebietshi bolsań, Muqańdy jarǵa nege iteresiń? Muqań osyǵan túsip qaldy», – dep kiná qoiamyn. Bul Muqań, Muhtar Áýezov úshin aitylǵan nárse.
Júsipbek QORǴASBEK: Siz úlken qalamger bolǵannan keiin jurttyń bári oqidy. Úzindileri gazet-jýrnaldarda jariialandy. El oqydy, biledi. Suraiyn dep otyrǵanym, osyndai nárseler ne úshin aityldy? Aitylýy kerek pe edi? Memýarlyq shyǵarmada onyń qanshalyqty qajettiligi bar. Mysaly, sońǵy kezde Nesipbek Aitulyna qatysty jazǵan maqalańyzdyń arty daýǵa ainalyp ketti. Gazet-jýrnaldardy shýlatty. Álde bul printsipke baǵynǵan nárse me? Álde ózińiz jaratpaǵan nárselerishke syimady ma? Joq, álde qoǵamnyń bolmysyn, bet-beinesin ashyp kórsetý me bul?
Qabdesh JUMADILOV: Óziń odaqqa qalai qabyldanǵanyńdy, oǵan Maǵaýinniń shapaǵaty tigenin aitypsyń. Ol óte jaqsy. Al men Jazýshylar odaǵyna óterde sekretariatta meni qulatqan. On bes adam edik. On tórti óte shyqty, shaýyp. Qazir sol on tórttiń kim ekenin aityp bere almaimyn. Biraq, men, Qudaiǵa shúkir, kelesi jyly óttim. Sonda kúni buryn daiyndalyp kelip, arnaiy sóz alyp sóilep, prezidiýmnyń on úsh adamynyń jeteýin qarsy qoiyp, meni qulatqan adam bar. Ómirińde bir emes, eki emes, ylǵi aiaqtan shalǵan adamdar bar. Úsh kitabym bar sol kezde, bireýi kókeikesti roman. Bireýi «Qazdar qaityp barady» deitin áńgimeler jinaǵy. Bireýi «Jas dáýren» deitin óleńder jinaǵy. Bul 1969 jyly. Kórneý aiaqtan shalý. Aitpasqa bolmady.
Júsipbek QORǴASBEK: Osy jerde báribir ishki bir printsip jatqan bolýy múmkin dep oilaimyn.
Qabdesh JUMADILOV: Printsip bolǵanda bylai, sol kisiler analardy: «Jalpy arǵy betten kelgen kisilerdi qalai bolsa solai Jazýshylar odaǵyna ótkizýge bolmaidy», – dep qorqytty. «Bul jóninde Qoǵam qaýipsizdigi mekemesimen aqyldasý kerek», – degen sózi ótip ketti. «Jazý degen sóz, qoǵam qairatkeri degen sóz. Shetten kelgenderge qoǵam qairatkeri degen ataqty qalai berýimiz kerek?» – dep edi, álgi shaldardyń kóbi buǵyp qaldy. Ol kezde Ádi Sháripov birinshi hatshy. Meniń ótýime qarsy emes. Erteńinde ol tekserip, qarsy daýys bergenderdi taýyp shyqqan ǵoi. Sonyń ishinde eki orys hatshy bar. Ivan Jýkov pen Petr Morgýn. «Ói, sender Jumadilovti tanymaisyńdar ǵoi, nege qarsy daýys beresińder?» – dese, «Oi, Ádi Sharipovich, Ábdijamil Karimovich bir kún buryn zvandady. «Erteń sekretariat bolady. Bir haltýrshik óteiin dep jatyr. Soǵan sender qarsy daýys berińder» dep surady. Sosyn belinen syzdyq ta tastadyq», – depti. Bolǵan oqiǵa, esh boiamasyz. Al endi osy meniń taǵdyryma bailanysty nárse me? Árine, bailanysty nárse. Albaty kóldeneńnen bireýge jala jaýyp otyrǵam joq.
Júsipbek QORǴASBEK: Endi ulttyń da taǵdyryna qatysty nárse ǵoi osy.
Qabdesh JUMADILOV: Júz myńdaǵan adam keldi. Sonyń bárine kúdikpen qaraý, kúdik týdyrý jaqsy ma eken?
Júsipbek QORǴASBEK: Shyn túsingen bolsa, ol ulttyń deńgeiin kóterýge kerek nárse edi dep te aitasyz ǵoi. Shyndyqty, aqiqatty aita bilý, ony qabyldai bilý, odan sabaq ala bilý, ǵibrat ala bilý, mine osynyń barlyǵy bizdiń ulttyń boiynda jetpei jatady, ony jasyratyny joq. Arty daýǵa ulasyp ketetini sondyqtan. Aitylǵan áńgime bir jerde aityldy. Odan adam keregin alady. Ony ata jaý qusap daýǵa ulastyrýdyń ózi orynsyz nárse ǵoi dep oilaimyn.
Qabdesh JUMADILOV: Taýyp aitylǵan syndy da qabyldaǵan ǵoi. Ana jaq dál taýyp aitqanda, qazaq: «Tilińe shoq tússin» deidi eken. Bizde sol qasiet jetispeidi. Meniń «Qysqa qaiyrymdar» deitin kitabymnyń ishinde bar, keiin ýaqytyń bolsa qarap shyqshy. Sonda 3-4 betten, onshaqty bólim bar. Sonda myna qytai oishyly Konfýtsiidiń aitqan sózi bar: «Bir synnan ótpegen adamdy qaitara synaýdyń keregi joq. Óitkeni, adam tabiǵaty ózgermeidi. Sosyn ekinshi qaitara synaýǵa adam ómiri qysqa», – degen. Bir synnan ótpegen adam ekinshi ret te synnan ótpeidi. Osy printsipti basyna qoidym da, kóńilim qalǵan birneshe adamdy jazdym sonda.
Júsipbek QORǴASBEK: Qazir gazet-jýrnaldardan qyzǵylyqty estelikter oqyp júrmiz. Árine, aiaǵy daý-sharǵa ainalyp ketýde. Degenmen kerek áńgime aitylyp jatyr. Bul da memýar ma?
Qabdesh JUMADILOV: Joq, muny memýar demeimin. Aiyrym estelik deitin janr bar ǵoi. Keide estelik-esse dep qoiamyn. Jalpy birge ómir súrgen, kórgen adamdar týraly jazdym. Safýan týraly, Hasen Oraltai týraly da jazdym. Sosyn birqaqpai, bir súringen adamdar da bar ishinde. Nesipbek Aituly meniń baýyrym. Onyń aqyndyǵynda daýym joq.
Júsipbek QORǴASBEK: Nesipbek Aitulynyń jaýabyn estidim. Bir sózi esimde qalypty. Endi ol mátel bolyp ketýi múmkin. «Basqalar basqa aýyldyń adamdarymen aitysyp jatsa, siz ózińizdiń inińizben aitysyp jatyrsyz ǵoi» degen sóz júr.
Qabdesh JUMADILOV: Óte durys. Meni eger týrashyl deseń, osy faktini alyp, maqtaýyńa bolady. «Týra bide týǵan joq» deidi. Mynanyń istep júrgen isteri meniń ishime syimady. Jyryndylyǵy, jylpostyǵy, bireýdiń eńbegin paidalanyp ketýi. Bir ǵana faktini aittym. Dýlat Babataiuly kóńilden óship ketken. Ziraty joq. Sony men izdep júrip taptym. Ol men taptym dep súiinshiledi. Bul jaqsy ádet emes. Áitpese ol ziratty kimniń tapqanynda turǵan eshteńe joq. Biraq osydan onyńbolmysy, kisiligi kórinip qaldy.
Júsipbek QORǴASBEK: Osy memýarlyq shyǵarmalaryńyz bar, estelikterińiz bar. Solardyń ishinde synaǵan adamdaryńyz kóp pe, maqtap, madaqtap, kótermelegen adamdaryńyz kóp pe?
Qabdesh JUMADILOV: Jaqsy adamdar kóp eken. Solardyń sharapaty kóp tidi dedim. Meni «Qazaq ádebietine» qalai jumysqa alǵanyn aitaiyn. Jumys surap barǵanymda, Qapan Satybaldin meni on úshinshi ǵyp tirkedi ǵoi. Aldymda on eki adam bar. Sosyn: «Orysta on úsh degen ońǵan tsifr emes, biraq, biz qazaqpyz ǵoi, habarlasyp tur», – dep, qaljyńdap kúldi. On bes kúnnen keiin barsam: «Ái, balam, seni jumysqa alaiyn dep otyrmyn. Qaida joǵalyp kettiń?» – dep izdep otyr eken. Sóitsem, qandai printsip ustaǵan deisiz ǵoi. Jańaǵy on eki adamnyń árqaisysynyń sońynda eki-úshten «jankúier» júr eken. Maza bermeidi, úiine telefon soǵady. Al suraýy joq jalǵyz men ekem. Sonda Qapekeńniń ustanǵan qaǵidasy osy. Ózi balalar úiinen shyqqan. 1932 jylǵy ashtyqta bir áýletten jalǵyz aman qalǵan ǵoi. Jetim bolyp ósken. «Osyny alaiynshy. Eshkimi de, «kryshasy» da joq» degen ǵoi. Bul meniń tikelei taǵdyryma áser etti. Ádebiettiń jýan ortasyna top ete qaldym. Ana jaqta bes jyl súrginde júrip, keshigip qalǵan adammyn. Joldastarym, sabaqtastarym ozyp ketken. Olardy qýyp jetýime Qapan Satybaldin yqpal etti. Ol kisiniń aqyldylyǵynda, basqasynda sharýam joq. Al adamgershiligi keremet.
Júsipbek QORǴASBEK: Aǵa, men qiiańqy suraq qoiyp úirengen adammyn. Bir suraq qoiayn. Osy adamdarǵa, ózińizdiń ortańyzǵa, tulǵalarǵa degen kózqarasyńyz qandai printsipten týady? Ózińizge qatysty bolǵan jaǵdaidan týa ma, álde ultqa qatysty bolǵan jaǵdaidan týa ma?
Qabdesh JUMADILOV: Ótkende «Jas Alashqa» aitqanym bar edi. «Meniń printsipim ózi ońai. Tórt amal sekildi. Qazaqqa ne nárse paidaly? Ony qoldaý kerek. Kimniń isi bolsa da. Qazaqqa ne nárse ziian? Ony kim oilap tapsa da, oǵan jol berýge bolmaidy, qarsy kúresý kerek», – degenmin. Meniń printsipim osy. Elge, ultqa ziiany tietin, adamdy aiaqtan shalatyn, adamgershilikten attaityn nárselerge men qarsymyn. Ulttyń basyn qosatyn, ultqa qyzmet isteitin nárselerdi jaqtaimyn. Osy - meniń printsipim.
Júsipbek QORǴASBEK: Jaqynda Amangeldi Keńshilikuly degen ádebiet synshysymen pikirlesip qalyp edim. Gabriel Garsia Markestiń memýarlyq shyǵarmasy orysshaǵa aýdarylyp jaryq kóripti. Sol jerde jeke adamdarǵa degen syn joq. Tutastai kórgen, bilgen jaqsylyqtar, igilikter týraly aitylady deidi. Siz qalai oilaisyz, Jańabek, memýarlyq shyǵarmalarda tulǵalarymyzdyń atyna, zatyna syn aitqanymyz qalai bolady?
Jańabek ShAǴATAI: Biz ozyq ádebietten úirenýden qashpaýymyz kerek. Shyndyq aitylýǵa tiisti. Jazýshy retinde jaqsy tanylǵan adamnyń kemshiligi de bolýy múmkin. Jalpy memýar sýbektivti pikirden týyndaityn shyǵarma. Avtordyń sol adamǵa qarym-qatynasy ǵana. Tutas ádebiettiń qarym-qatynasy emes. Sosyn biz nege shyndyqtan qashqaqtai beremiz? Qoǵamdaǵy eń qaýipti nárse – jartylai shyndyqtar. Shyndyqtyń bir shetin shyǵaryp qoiyp, ekinshi jartysyn aitpai qalý. Óitkeni, anaǵan ziiany tiedi, mynadan yńǵaisyz ǵoi degen. Al odan góri ashyǵyn aitaiyq, sol durys menińshe.
Júsipbek QORǴASBEK: Jarty shyndyq áńgimege jarytpaidy deisiń ǵoi.
Jańabek ShAǴATAI: Biz bolashaǵy zor halyqpyz. Ótkenimizde úlken tarihymyz bar. Qazaqtyń boiyndaǵy bir ǵana kemshilik – shyndyqtan qashqaqtai beretinimiz. Jasqanshaqtyǵymyz ba, jumsaqtyǵymyz ba, bilmeimin. «Kóshpeliler tabansyzdaý» degen tarihshylarymyzdyń baǵasy bar. Vamberidiń ózi de «tabansyzdaý» deidi. Biz ózimiz shyndyqtan alystaý júrgendi jaqsy kóremiz.
Júsipbek QORǴASBEK: Betke aitý mádenieti jetispegen deisiz ǵoi. Memýar degen baryn bar, joǵyn joq dep, betke aitý ǵoi.
Jańabek ShAǴATAI: Iá, sondyqtan memýar jeke adamnyń sebektivti pikiri bolǵannan keiin qoǵamnyń baǵalaýy emes, jeke adamnyń baǵalaýy dep qana qabyldap úirenýimiz kerek. Al keleshegi zor ult shyndyqtan qashpaýy kerek. Ol aǵylshyndarda da, frantsýzdarda da solai qalyptasqan. Mysaly, orystarda Tolstoidyń kemshiligin aitady. Pýshkinniń de túnimen karta oinaitynyn aitady. Ol týraly anekdottar da bar tipti. Al biz ondaidy aitqymyz kelmeidi. Yńǵaisyzdanamyz. Al olarda kez kelgen qoǵam qairatkeriniń kemshilikteri de aitylady, jaqsy jaqtary da aitylady. Biraq osy eki ortadan oqyrman ózi shyndyqty ekshep alýy kerek. Sol ekshep alý mádenietin biz qalyptastyrýymyz qajet. Onyń bir ǵana joly bar. Shyndyqty aita bilý jáne qabyldai bilý mádenieti.
Júsipbek QORǴASBEK: Kileń másele sheship otyrǵandai kóriný keide adamdy sharshatady. Memýar degen nárse sáýleli epizodtarymen de qundy emes pe. Osy oraida eldiń bári biletin, tipti estradalyq toptar qazirgi kúni de jii aityp júrgen, kópshilikke belgili bir ánniń mátininen úzindi oqyp bergim kelip otyr.
Sen maǵan ystyqsyń basqadan,
«Súiem» dep aitýǵa jasqanam.
Jetkize alar ma júrektiń,
Jasyryn, jan syryn jas qalam, – deidi. Muny kezinde jazýshy Tóleýbek Jaqypbaiuly shyǵarǵan eken. Ol kisi Qabdesh aǵamyzben shekaranyń arǵy betinde de, bergi betinde de birge júrip, birge turǵan. Osyndai óleńdi jazǵan adamnyń búkil taǵdyry osy kitaptyń ishinde bar. Árbirden soń Tóleýbek Jaqypbaiuly úshin ǵana kitaptyń biraz betin paraqtap shyǵýǵa bolady-aý dep oilaimyn. Qazir árkimniń atyna tańylyp ketip júrgen osy ándi oryssha bir ánniń áýenine salyp, sol Tóleýbek Jaqypbaiuly súigen qyzynan aiyrylyp qalǵan kezde shyǵarypty. Tarihynyń ózi bir qyzyq. Birde mandalinmen, birde gitaramen aityp júripti. Al Tóleýbek Jaqypbaiulyn búginde bireý biledi, bireý bilmeidi. Erteń múldem umytylyp ketýi de múmkin. Jastaý kezimde «Lashyn» degen shymyr jazylǵan kitabyn oqyp, men ony Jumatai Jaqypbaiulynyń qara sózdegi bolmysyna uqsatqam. Muny aityp otyrǵan sebebim, shyny kerek, Qabdesh Jumadilovtiń «Tańǵajaiyp dúnie» ǵumyrnamalyq romanyn qolyma alǵan kezde negativti jaqtary kóp shyǵar dep oilaǵan edim. Biraq, oqyp shyqqannan keiin tutastai pozitivti baǵytta jazylǵan dúnie ekenine kózim jetti. Ultqa, elge, urpaqqa, qalamdastaryna janashyrlyqpen jazylǵan shyǵarma eken dep eseptedim. Halyqqa, ultqa mundai shyǵarma óte kerek.
Men osy arada suhbatymyzdy mynandai ókinishtileý sózben aiaqtaǵym kelip otyr: Jaqynda ádebi gazetten aqsaqal jazýshymyz Myńbai Ráshtiń kólemdi maqalasyn oqydym. Ol maqalasynda Qabdesh Jumadilov bar, Muhtar Shahanov bar, taǵy da basqa birqatar aqyn-jazýshylardy synaidy. Tipti «bireýiniń esimin tyrnaǵymmen tyrnap, óshirip tastadym» degen sóz júr. Basqasynyń bárimen kelisýge bolady, biraq, «birimizdiń atymyzdy birimiz tyrnaǵymyzben tyrnap óshirip tastaýdan» Qudai saqtasyn degim keledi. Al Qabdesh Jumadilovtiń «Tańǵajaiyp dúnie» atty memýarlyq romany keń dúnietanymǵa bastaityn aitýly shyǵarma desem, artyq aitqandyq emes. Tatymdy, tushymdy áńgime aitqandaryńyz úshin sizderge myń da bir rahmet!
"Kitaphana: suhbattar" kitabynan
