"مەننٸڭ" بەرٸ مەمۋار ەمەس

كەيدە مەمۋارلىق شىعارما كٶركەم شىعارمادان دا قىزىق وقىلادى. ەسٸرەسە قازٸرگٸ زامان ەستەلٸكتەر مەن مەمۋاردىڭ زامانى بولىپ تۇر. قالامگەردٸڭ دە وڭ جامباسىنا كەلەدٸ, وقىرمانعا دا وقۋعا جەڭٸل. ەل بٸلەتٸن كٶپتەگەن كٶركەم شىعارمالار ۇمىتىلىپ قالىپ جاتقاندا, مەمۋارلىق شىعارمالار جۇرت اۋزىندا جٷرگەنٸنە ٶزٸمٸز كۋەمٸز. بۇرىن كٶرگەن-باققانىمىز سەبيت مۇقانوۆتىڭ «ٶمٸر مەكتەبٸ» ەدٸ, سوڭعى ون-ون بەس جىلدىڭ كٶلەمٸندە ماعاۋيننٸڭ «مەنٸ», جۇمادٸلوۆتٸڭ «تاڭعاجايىپ دٷنيەسٸ», ىسقاقوۆتىڭ «كەلمەس كٷندەر ەلەسٸ», ەرقايسىسى كٸرپٸشتەي-كٸرپٸشتەي كٸتاپ بولىپ قولىمىزعا تيدٸ. «مەن» ەدەبي ورتادا ٷلكەن دٷمپۋ تۋدىردى, «تاڭعاجايىپ دٷنيە» بٸراز تالاسقا باستادى, «كەلمەس كٷندەر ەلەسٸ» ەلدەن «كەرجاقتانىپ» تۇر. تەتتٸ ەستەلٸكتەرگە دە تولى, اششى ەجۋادان دا كەندە ەمەس. وسىلاردىڭ ٸشٸندەگٸ قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «تاڭعاجايىپ دٷنيە» اتتى عۇمىرنامالىق رومانى قالعان ەكەۋٸنە قاراعاندا تاعدىرلى شىعارما سيياقتى كٶرٸندٸ بٸزگە. جازۋشى جانرىن ٶزٸ وسىلاي دەپ قويعان ەكەن. تالداۋعا اۆتوردىڭ ٶزٸ, قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ جازۋشىسى قابدەش جۇمادٸلوۆ پەن ەدەبيەتشٸ جاڭابەك شاعاتاي قاتىستى.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: قابدەش اعا, «تاڭعاجايىپ دٷنيەنٸڭ» جارىق كٶرگەنٸنە بٸراز بولدى. بٸراق بۇل كٸتاپ جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمە ەلٸ بار. ونىڭ ٷستٸنە سٸزدٸڭ اقپارات كٶزدەرٸندە جارييالانىپ جاتقان ەستەلٸكتەرٸڭٸز دە بۇل ەڭگٸمەنٸ وقىرمانعا ۇمىتتىرماي جٷر. ٶزٸ «تاڭعاجايىپ دٷنيەنٸ» جازۋ يدەياسى سٸزگە قالاي كەلٸپ ەدٸ?  

قابدەش جۇمادٸلوۆ: مەندە كەيٸن ٶمٸربايانىمدى قاعازعا تٷسٸرەمٸن عوي دەگەن وي بولاتىن. بٸراق, جۋىق ارادا جازا قويامىن دەپ ويلاماعان ەدٸم. سودان 1996 جىلى 60 جاسقا كەلدٸم. الماتىدا تويلاندى, ودان كەيٸن سەمەي ٶڭٸرٸندە تويلانىپ, سودان ٷرجارعا, ماقانشىعا بارىپ, تۋرا شەكارانىڭ تٷبٸندە ٷلكەن مەرەكە ٶتتٸ. شەكارانىڭ بويىندا اقشوقى دەگەن سوۆحوز بار. سول اقشوقىنىڭ بٸر كەزەڭٸنە شىقساڭىز, شەكارانىڭ ارعى جاعى سامالاداي جارقىراپ كٶرٸنٸپ تۇر. قاسىمدا كٶپ ادام بار. پروفەسسور شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, ەدەبيەتشٸ عالىم رىمعالي نۇرعاليەۆ, تاعى دا باسقا بەلگٸلٸ ادامدار بار. اقشوقىعا شىعىپ, «سوڭعى كٶشتە», «تاعدىردا» جازىلعان ٶڭٸردٸ بەرگٸ بەتتەن نۇسقاپ كٶرسەتٸپ تۇرمىن. «اناۋ تارباعاتاي تاۋىنىڭ بيٸگٸ سانالاتىن ەتٸكشٸنٸڭ شىڭى, ونىڭ بەرگٸ جاعىندا جاتقان مىناۋ جەر ابدىرا اڭعارى, ال مىناۋ قاراٷڭگٸر اڭعارى, اناۋ شىعىستا مۇنارتىپ تۇرعان ورقاسقا بيٸكتٸكتەرٸ» دەپ تانىستىرامىن عوي ەندٸ. سول جەردە وتىرىپ كٶپشٸلٸكتٸڭ قولپاشتاۋىمەن بٸر وي كەلدٸ. رىمعالي رەتٸ كەلسە مەنٸمەن قالجىڭداسىپ ويناي بەرەدٸ. جاسى كٸشٸ بولعانمەنەن, بٸزدٸڭ ەلگە كٷيەۋلٸگٸ بار, سونى العا سالادى. «جۇمادٸلوۆ قۋ عوي, جەرٸن كٶرسەتپەۋ ٷشٸن بەرگٸ جاعىنا شەكارا سىمىن تارتقىزىپ قويعان», – دەدٸ. تالايلى تاعدىردى باستان ٶتكەرگەن ادامنىڭ جانىنا باتادى, ەرينە. قالجىڭ ٶز الدىنا, سول كەزدە بٸر وي كەلدٸ, يە. «قوي, مەن عۇمىرنامالىق شىعارما جازۋىم كەرەك. ٶمٸر دەگەن مىناۋ – شاشىلىپ جاتىر. بالالىق شاقتىڭ جارتىسى شەكارانىڭ ارعى جاعىندا ٶتتٸ. ەندٸ قالعان جارتىسى مىنا جاقتا جاتىر. جٷرٸسٸم شيماي-شيماي. ول جاقتان بۇل جاققا وقۋعا كەلٸپ, ەكٸ-ٷش جىل تۇرىپ, قايتا كەتتٸم. ول جاقتا تٶرت-بەس جىل جٷرٸپ, قايتا ورالدىم. كەيٸن وسىنىڭ بەرٸن كٸم زەرتتەيدٸ? مەنٸڭ جٷرگەن ٸزٸممەن كٸم جٷرەدٸ? تٸپتٸ سونداي جانكەشتٸ بٸرەۋ تابىلعاننىڭ ٶزٸندە, مەن باستان كەشكەن جايلاردى وعان كٸم ايتىپ بەرەدٸ? مەن باستان كەشكەن سەزٸمدەردٸ كٸم ەڭگٸمەلەپ بەرەدٸ? «ٶزگە ەمەس, ٶزٸم ايتام ٶز جايىمدى» دەپ, قاسىم ايتپاقشى, وسىنى ٶزٸم قاعازعا تٷسٸرٸپ كەتۋٸم كەرەك قوي. وسى مەرەيتوي ٶتكەن سوڭ, جاقسىلاپ جازۋعا وتىرامىن عوي» دەپ, اقشوقىنىڭ كەزەڭٸندە بايلامعا كەلدٸم. شىنىن ايتسام, بۇل ماعان قاجەتتٸلٸكتەن تۋدى. ارعى جاقتا كٶرگەن قۋعىن-سٷرگٸن, بەرگٸ جاقتا كٶرگەن جاقسىلىق, جاماندىق, جاقسىلاردان كٶرگەن شاراپات, جامانداردان كٶرگەن كەساپاتتى قاعاز بەتٸنە تٷسٸرۋٸم كەرەك دەپ ويلادىم دا, سول 1996 جىلى كٷزدە كەلٸپ, ٷستەلگە وتىردىم.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: قاراپ وتىرسام, كٸتاپتىڭ اتىنىڭ ٶزٸ قىزىق. مەمۋارلىق شىعارمادان گٶرٸ كٶركەم شىعارمانىڭ اتىنا كەلەدٸ. «بالزاكتىڭ ٶمٸربايانى» دەپ جاتۋشى ەدٸ جۇرتتار, مىسالى. مازمۇنىنا قاراپ وتىرسام دا, «ۇشقان ۇيا», «قىران قييا», «الماتى اسپانىندا», «جايىلعان تور», «قانات تالدى», «تٷلەۋ», «سامعاۋ», «تويات نەمەسە ەپيلوگ ورنىنا» دەپ, بٶلٸپ-بٶلٸپ اتاپسىز. «ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولىنداعى» تاقىرىپتار سيياقتى دەگەنٸم عوي.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: دۇرىس ايتاسىڭ. مەمۋارعا دا وبراز كەرەك. بٸر قىراننىڭ ۇيادان ۇشقانىنان تويات الىپ, قونعانىنا دەيٸنگٸ, ياعني ەكٸ ورتاداعى وبرازى عوي. بٸر جۋرناليست: «وسى مۇحتار ماعاۋين مەمۋار جازىپتى. سٸز دە جازدىڭىز. ەكەۋٸنٸڭ ايىرماشىلىعى نە?» دەپ سۇراق قويدى ٶتكەندە. مەن مۇحاتردى جاقسى كٶرەمٸن جەنە جوعارى باعالايمىن, ونى بٸلەسٸڭدەر. ايىرماشىلىعى – مۇحتار مەمۋاردىڭ اتىن «مەن» دەپ قويدى, ٶزٸ تۋرالى ول. مەن «تاڭعاجايىپ دٷنيە» دەپ اتادىم. مەن ٶزٸمدٸ قورشاعان دٷنيە تۋرالى جازامىن. كٶزٸمدٸ اشقاننان بەرٸ كٶرگەن نەرسەلەردٸ جازامىن. تٶرت جاسىمدا ەسٸم كٸرٸپتٸ ٶزٸ. سول تٶرت جاسىمنان الپىس جاسقا دەيٸن كٶرگەن-بٸلگەنٸمدٸ وسى كٸتاپقا سىعىمداپ سىيعىزدىم. دٷنيەنٸڭ ٶزٸ تاڭعاجايىپ قوي. سوندىقتان اتىن سولاي قويدىم.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: ەركٸمنٸڭ ٶزٸنٸڭ بٸر ستيحيياسى بولادى, وقىرمانداردىڭ دا. ويلاپ جٷرەتٸن, قىزىعىپ جٷرەتٸن بٸر تاقىرىپتارى بولادى. مىسالى, مەنٸڭ ٶز باسىمدا وسپان باتىرعا دەگەن بٸر قىزىعۋشىلىق بار. وسى كٸسٸگە قاتىستى بٸر جەردەن دەرەك شىعا قالسا, قىزىعىپ وقيمىن. كەزٸندە وسپان باتىرعا قاتىستى بٸر ٷلكەن شىعارمانىڭ جارييالانۋىنا سەبەپكەر دە بولدىم. «تاڭعاجايىپ دٷنيەنٸ» قولعا العان كەزدە, وسپان باتىردى ٸزدەدٸم دە وتىردىم. سول كەزەڭ, سول ۋاقىت, ول زاماننىڭ ساباقتاسقان جالعاسى. سٶيتسەم وسپان باتىر تۋرالى ساراڭداۋ جازىلعان ەكەن. نەلٸكتەن?

قابدەش جۇمادٸلوۆ: مۇنىڭ دا دۇرىس سۇراق. «سوڭعى كٶش» بۇدان بٸرٸنشٸ جازىلدى. سونىڭ العاشقى تومىندا وسپان كەڭٸنەن سۋرەتتەلەدٸ. سول «سوڭعى كٶشتە» نارتاي باتىر دەگەن كەيٸپكەر بار. ول سوڭىندا وسپان باتىرعا بارىپ قوسىلادى. ۋاقيعا التايدا بولىپ جاتىر, ال مەن شەۋەشەكتەمٸن. ەكەۋٸ ەكٸ ايماق, ەكٸ وبلىس قوي. سوندىقتان مەن وسپاننىڭ وقيعاسىنا نارتاي ارقىلى تەرەزە اشتىم. نارتاي بارىپ وسپانمەن بٸرگە سوعىسادى, اقىرىندا وسپان قۇلدىراۋعا ۇشىرايدى. مۇنى وسپاننىڭ ٶزٸ دە سەزٸپ, «سەن ماعان ٷلكەن ٷلەس قوستىڭ, تارباعاتايدان كەلٸپ ەڭ, ەلٸڭە قايت» دەپ قايتارىپ جٸبەرەدٸ. جالپى مەمۋاردى جازعاندا مىنانداي پرينتسيپ ۇستانعان ەدٸم: كٶركەم شىعارمادا ورىن بٸرلٸگٸ, ۋاقىت بٸرلٸگٸ, وقيعا بٸرلٸگٸ دەگەن كلاسسيكالىق پرينتسيپتەر ساقتالۋى كەرەك. بٸردە التايعا, بٸردە تارباعاتايعا ۇشىپ-قونىپ, اۋىسا بەرۋگە بولمايدى دەپ ەسەپتەيمٸن. وسپاندى نارتاي ارقىلى كٶرسەتٸپ وتىردىم. وسپان تۋرالى الدىڭعى جىلى «كٶكجال» دەگەن پوۆەست تە جازدىم. وسپاننىڭ قولعا تٷسكەن ٷش ايداعى, سوسىن اتىلعانعا دەيٸنگٸ كەزٸ قامتىلىپ سۋرەتتەلدٸ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: تاعدىرلاستىق دەگەن بار عوي. شىعىس تٷركٸستانداعى زييالىلار تەگٸس تاعدىرلاس. ەرەكشە وقيعالار بەرٸنە ورتاق. قاي جاعىندا, قاي شەتٸندە بولسا دا بٸر-بٸرٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتپەي قويمايدى. سونىڭ سٷيەكتٸسٸ دەپ, ايىرپلان اپاتىنان قازاعا ۇشىراعان زييالىلار تۋرالى دا بٸلگٸم كەلگەن, بٸردەڭە ٸزدەگەم. ونى دا تاپپادىم.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جالپى سول كٸسٸلەردٸڭ ٶلٸمٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جۇمباق قوي. اپات قالاي, كٸمنەن بولدى دەگەن سۇراقتىڭ بٷگٸنگە دەيٸن باسى اشىلعان جوق. ال بىلايشا بولجامدار, بايلامدار بار. نەگٸزٸنەن اشىلعان جوق. ال باسى اشىلماعان نەرسەلەر تۋرالى جازۋ قيىنداۋ. ٶزٸم فاكتٸلەرگە سٷيەنەمٸن. مىنا عۇمىرنامالىق مەمۋاردا فاكت بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعادى. فانتازييا, جازۋشىنىڭ قييالى شەگٸنەدٸ. ول سول فاكتٸلەرگە قىزمەت ەتەدٸ. وسپاندى نەگە كٸرٸستٸرمەدٸڭ دەگەنٸڭە ايتارىم, جالپى مەمۋاردا اۆتوردىڭ ماڭايىنا كٶگەندەلۋ كەرەك قوي. ٶزٸ باسىنان كەشپەگەن, ٶزٸ كٶرمەگەن نەرسەنٸ اۆتور مەمۋارعا كٸرگٸزە المايدى. مىسالى, قادىر مىرزا ەليدٸڭ «يٸرٸم» دەيتٸن شىعارماسى بار, ەل قىزىعىپ وقيدى. ونى بٸرەۋلەر مەمۋار دەپ جٷر. نەگٸزٸ ول مەمۋار ەمەس, ٶيتكەنٸ, ونىڭ بەرٸ قادىردىڭ باسىنان ٶتكەن جوق. ەستٸگەن, بٸلگەن, جازۋشالىردىڭ ورتاسىندا بولعان جاعدايلار, كەيدە ٶسەك-اياڭ دا كٸرٸسٸپ كەتەدٸ ٸشٸنە, اناۋ-مىناۋ... بٸراق. ول مەمۋار بولۋ ٷشٸن قادىردىڭ ٶزٸ ارالاسۋى كەرەك. مەنٸڭ ۇستانعان پرينتسيپٸم وسى. مىنا مەمۋاردا مەن ارالاسپاعان, ماعان قاتىسى جوق وقيعا جوق. سول ٷشٸن دە ول مەمۋار دەپ ويلايمىن.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: جٶن ەكەن, اعا. وسى جەردە جاڭابەك ٸنٸڭٸزدٸ ەڭگٸمەگە ارالاستىرىپ الايىق. بۇل ٸنٸڭٸز ٶزٸ ەر تاراپتان ٸزدەنٸپ جٷرەتٸن قالامگەر. جاڭابەك, وسى مەمۋار قالاي جازىلادى? شەتەل ەدەبيەتٸندەگٸ, قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ قىسقاشا تاريحىن ايتىپ ٶتسەك, وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸرەك بولادى عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: مەمۋار قالاي جازىلۋ كەرەك دەگەن نەرسە ەدەبيەتتە بار. قابدەش اعامىز ايتىپ ورتىرعان سٶزدٸڭ جٶنٸ سوعان كەلەدٸ. بٸراق مىنانداي بٸر مەسەلە بار, باسىن اشىپ ايتپاساق بولماس تەگٸندە. مىسالى, اعىلشىن, فرانتسۋز ەدەبيەتٸندەگٸ مەمۋارلار بٸزدەگٸدەن بٶلەكتەۋ. ٶيتكەنٸ, قابدەش اعالار بٸرٸنشٸ ورىنعا مەملەكەتتٸلٸكتٸ, ۇلت باسىنداعى جاعدايدى, ەلدٸ, جەردٸ, تٸلدٸ, ٶزٸنە جاقىن نەرسەلەردٸ قويادى دا, ارالاسىپ جٷرگەن وقيعالار ارقىلى سونى بەرەدٸ. ال شەتەلدٸك مەمۋارشىلار كٶبٸنە وندايعا باس اۋىرتپايدى. مەمۋار جانرى ٶزٸ حV-XIII عاسىردا فرانتسييادا قاتتى دامىعان. بٸرازى حٸV ليۋدوۆيكتٸڭ كەزٸنە سەيكەس. سول كەزدە سارايدىڭ ٸشٸندە جٷرگەن 260 ادام, ونىڭ ٸشٸندە كورولدٸڭ تۋىستارى دا بار, بەرٸ مەمۋار جازعان. ولار كورولدٸڭ ماڭىنداعى وقيعالاردى, قالاي بولىپ جاتتى, قانداي كيٸم كيدٸ, قانداي تاماق جەدٸ, جالپى وسىنداي-وسىنداي جاعدايلاردى جازادى. نەگٸزٸندە مەماۋردى العاش تاريحشىلار جازعان. ٶزدەرٸ قاتىسقان وقيعالاردى كٷندەلٸكتٸ حرونيكا تٷرٸندە تٷسٸرٸپ وتىرعان. كەيٸن بۇنىڭ فرانتسۋز ەدەبيەتٸنە ٷلكەن پايداسى تيدٸ. ساراي قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جازعانى بولسىن, كورولدٸڭ تۋىسقاندارىنىڭ جازعانى بولسىن, سولاردى پايدالانىپ, كەيٸننەن فرانتسۋز قوعامىنىڭ ٶمٸرٸن جازىپ بەردٸ. سٶيتٸپ, فرانتسييانىڭ ەدەبيەتٸن قالىپتاستىرۋدا مەمۋارلار ٷلكەن رٶل اتقاردى دەسەك بولادى. ەدەبيەتشٸلەردٸڭ بەرٸ بٸلەدٸ, الەكساندر ديۋما «ٷش نوياندى» جازۋ ٷشٸن سوعان دەيٸن جازىلعان مەمۋارلاردى تەگٸس قاراپ شىققان. ال قازاق ەدەبيەتٸندە مەمۋارعا قويىلعان تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتٸن شىعارما – سەبيت مۇقانوۆتىڭ «ٶمٸر مەكتەبٸ». الاشورداشىلاردى جاماندادى دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە, قازاق ٶمٸرٸنٸڭ ٶتپەلٸ كەزەڭدەگٸ پانورامالىق بەينەسٸن, بولمىسىن, سۋرەتٸن سالىپ بەرگەن وسى «ٶمٸر مەكتەبٸ». نەگٸزٸ ەدەبيەت تاريحىندا مەمۋارلىق شىعارمالار ەڭ العاش قالاي تۋعان دەگەن سۇراققا جاۋاپتى يۋليي تسەزاردىڭ جازبالارىنان تابادى. ونىڭ ٶزٸنٸڭ گاللدارمەن سوعىسى جايىندا جازعانى مەمۋارلىق شىعارمالارعا جاتقىزىلادى. ودان كەيٸن ۆيزانتييا يمپەريياسىنىڭ كەزٸندە الەكسەي كومنيننٸڭ باسىنان ٶتكەن جايتتاردى ٶزٸنٸڭ قارىنداسى جەنە قىزى دا جازعان: «ۆيزانتييا يمپەريياسىنداعى جازبالاردا دالالىقتاردىڭ ٶمٸرٸ» دەگەن ورىس تٸلٸندە قالىڭ كٸتاپ بار. يمپەرييانىڭ تۇتاس ٶمٸرٸن كٶز الدىڭنان ٶتكٸزەدٸ. ماڭايىنداعى حالىقپەن بايلانىسى قالاي بولدى, تٸپتٸ قىزىن قالاي ۇزاتتى, كيٸمٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ قانداي ەدٸ دەگەن سيياقتى نەرسەلەردٸڭ بەرٸ بار.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: جىلناما سيياقتى دەسەڭٸزشٸ. بٸزگە جاقىنداۋى اندرە مورۋانىڭ «پرومەتەي, يلي جيزن بالزاكا» دەگەن كٸتابى عوي. ورىسشا وسىنداي اتاۋمەن شىققان ەكەن.

جاڭابەك شاعاتاي: اندرە مورۋانىڭ ٶزٸ مەمۋار دەپ اتاپ جازعانىمەن, ەدەبيەتشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸ ەكٸگە جارىلادى بۇل جەردە. بٸرەۋلەرٸ اۆتوبيوگرافييالىق رومان دەسەدٸ. دەگەنمەن اندرە مورۋا شىنىمەن دە بالزاكتىڭ تۇستاستارىنىڭ مەمۋارلىق دٷنيەلەرٸن ٶتە كٶپ پايدالانعان. جالعىز بالزاك تۋرالى ەمەس, بٸرتالاي فرانتسۋز جازۋشىلارى تۋرالى شىعارمالارى بار. اندرە مورۋا 200-دەن استام كٸتاپ جازعان. سونىڭ باسىم بٶلٸگٸ فرانتسۋز جازۋشىلارىنىڭ ٶمٸرٸنە, فرانتسۋز ەدەبيەتٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا, دامۋ جولدارىنا ارنالعان. وندا دا جازۋشىلاردىڭ اراسىنداعى تارتىس, اياقتان شالۋ دەگەندەر. ول عانا ەمەس, ورىس ەدەبيەتٸن الاتىن بولساق تا, مىسال جەتكٸلٸكتٸ. بۋنين 1934 جىلى نوبەل سىيلىعىن الاتىن كەزدە بٸراز ەڭگٸمە جٷرگەن. بۋنيننٸڭ حاتشىسىنىڭ جازعاندارى بار. 1930 جىلدارى ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ قۋعىنداعى ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸنە نوبەل سىيلىعى بەرٸلەتٸنٸ انىق بولعان. ول كەزدە ەكٸ ادام ۇسىنىلاتىن بولعان. بٸرەۋٸ بۋنين, ەكٸنشٸسٸ اقىن مەرەجكوۆسكيي. ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ٷلكەن تارتىس جٶنٸندە جازىلعان. وعان ەيەل اقىن تەففي ارالاسادى. بىلاي قاراساڭىز, ەدەبي پروتسەستەرگە ىقپالى بولماعانمەن, تاريحي كەزەڭدەردەگٸ شىندىقتى كٶز الدىعا كەلتٸرۋ ٷشٸن مەمۋارلىق شىعارمالاردىڭ ماڭىزى زور. بٸراق وعان دا قولايلى, قولايسىز ۋاقىتتار بار. مەمۋار جازباق تٷگٸلٸ, جازۋشىلار باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەن كەزدەردٸ ايتامىن. ستالين ناعىز زييالى دەگەندەردٸ قىرىپ سالدى دا, بٸردٸ-ەكٸلٸسٸ بولماسا, مەمۋار جازاتىن ادام قالمادى. ال 1960 جىلداردان باستاپ كپسس مەمۋارلىق شىعارمالاردى جٷيەلٸ تٷردە قولعا الدى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان باتىرلار, قولباسشىلار, جۋكوۆتىڭ مەمۋارلارىن الايىق, مىسالى. ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى كٶپتەگەن شىندىقتى جۋكوۆتىڭ مەمۋارى اشىپ بەردٸ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ كٸتاپتارى دا سول مەمۋارلىق شىعارمالار قاتارىنا جاتسا كەرەك. بٸزدەگٸ مەمۋارلاردىڭ بەرٸ كٶركەم شىعارماعا جاقىنداۋ. اۆتورلارىنىڭ كٶركەم شىعارما جازعىسى كەلگەنٸ بەرٸبٸر بايقالىپ تۇرادى. اتاقتى «اڭىز بەن اقيقات» تا سولاي عوي. مەمۋار تاقىمعا تولمايتىنداي كٶرٸنەتٸندٸكتەن شىعار, بەلكٸم.

جاڭابەك شاعاتاي: كٶبٸ سولاي. سوعىس پەن قاھارماندىقتىڭ جٶنٸ بٶلەك قوي, بٸراق.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: مەمۋار جازۋ ٷشٸن, جازۋشىنىڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸ دە ٷلكەن قىزمەت اتقارادى عوي دەپ ويلايمىن. مەمۋار جازۋعا قانشالىقتى قۇقىلى دەگەن مەسەلە بار. جازۋشى قانشالىقتى ەدٸل دەگەن مەسەلە الدىدا تۇرادى. «مەننٸڭ» بەرٸ مەمۋار ەمەس» دەگەندەگٸ ايتايىق دەگەنٸمٸز دە سول. «تاڭعاجايىپ دٷنيە» مەمۋارلىق شىعارما رەتٸندە كٶكەيدەن شىقتى ما?

جاڭابەك شاعاتاي: قابدەش اعانىڭ ٶزٸ دە ايتتى عوي, مەمۋارلىق شىعارما جازۋ ٷشٸن ادامنىڭ دٷنيەتانىمى كەڭ بولۋ كەرەك جەنە كٶرگەنٸ كٶپ بولۋ كەرەك دەپ. ەڭ باستىسى, ادامنىڭ تاعدىرى بولۋ كەرەك. بٸز «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە قىزمەت ٸستەپ جٷرگەندە تٶلەن ەبدٸكۇلى باس رەداكتور بولاتىن. بٸر كٸسٸ ەبۋ سەرسەنباەۆ جٶنٸندە شاعىن ماقالا جازىپ جٸبەرٸپتٸ. سول گازەتكە شىققان بولاتىن. سودان تٶلەن اعا شاقىرىپ الىپ: «بٸر سىيلى كٸسٸنٸڭ جازعانى ەدٸ. سەن ونى نەگە قىسقارتاسىڭ?» دەپ, كەدٸمگٸدەي اشۋلاندى. ول كەزدە مەنٸڭ دە جاس كەزٸم, بۇرتاڭداپ بارىپ, ماقالانى الىپ كەلدٸم دە, قىسقارتقان جەرٸمدٸ كٶرسەتٸپ ەدٸم: «دۇرىس قىسقارتقان ەكەنسٸڭ», – دەدٸ. ەڭگٸمە نەدە? ەڭگٸمە ەبۋ سەرسەنباەۆ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ بويىندا تەپلوحودپەن كەلە جاتادى. بٸر جەرگە كەلگەن كەزدە قازاق كاپيتانى بار دەگەندٸ ەستيدٸ دە, تەپلوحودتى بۇرىپ, 200 شاقىرىمعا كەرٸ قاراي قايتادى. مۇنىسى دۇرىس. بٸراق, سول جەردە پورتفەلدٸ اشادى دا اراق ٸشەدٸ, شكافتى اشادى دا اراق ٸشەدٸ. سول جەرٸن قىسقارتقان ەدٸم. ەندٸ وندايدىڭ كٸمگە, قانداي قاجەتتٸلٸگٸ بار?

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: قابدەش اعا, وسى ارادا بٸر سٶز ايتقىم كەلٸپ وتىر. وسى قازاقتىڭ جازۋشىلارى جازۋدى بٸلگەنٸمەن, مەمۋار جازۋدى بٸلمەي مە دەپ ويلايمىن. تٸپتٸ كٶپتەگەن ەستەلٸكتەردٸ وقىپ وتىرساڭىز, نە ايتىپ وتىر, نەگە ايتىپ وتىر دەپ تاڭقالاسىز. ۇساق-تٷيەك نەرسەلەردٸڭ تٶڭٸرەگٸندە كٶپتەگەن سٶز جٷرەدٸ. «تاڭعاجايىپ دٷنيەنٸ» وقىعان كەزدە بٸر بايقاعانىم, اۆتوردىڭ ٶزٸنە قويعان تالابىنىڭ كٷشتٸلٸگٸ. ٶزٸن ماقتاعىسى كەلٸپ وتىرسا دا, اۆتور ماقتاي المايدى. سوسىن بٸرەۋلەر جٶنٸندە پٸكٸر ايتقاندا ابايلاپ ايتادى. سەبەبٸ, ٶشتٸگٸ بار ما دەپ ۇعىنىپ قالۋى مٷمكٸن. «ٶزٸم كٶرگەن نەرسەنٸ, اينالامدا بولعان وقيعانى, كٶزٸم جەتكەن فاكتٸلەردٸ جازدىم» دەگەنٸڭٸز, ٶمٸربايانىڭىزدى سونىڭ اياسىنا سىيدىرىپ ايتقانىڭىز ۇنادى. سۇحباتىمىزدىڭ باسىندا كٸتابىڭىزدان تابا المادىم دەپ, بٸر-ەكٸ نەرسەنٸ ايتىپ كەتتٸم. بٸراق, مەن ٶزٸمدٸ قاتتى قىزىقتىرعان قاجىعۇمار شابدانۇلىنا قاتىستى كٶپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەر تاپتىم. باسقالاردىڭ بارلىعى امان قۇتىلىپ كەتٸپ جاتقان كەزدە, بۇل كٸسٸ سٸزدٸڭ جازعانىڭىزداي «رەكورد» جاساپ, 40 جىلداي نەگە تٷرمەدە وتىرعان? «ونىڭ سەبەبٸ نەدە?» دەگەن سۇراققا جاۋاپتى وسى جەردە تاپتىم. سٸزدٸڭ اينالاڭىزداعى ادامداردىڭ ايتۋىمەن دە, ٶزٸڭٸزدٸڭ جازۋىڭىزبەن دە «ول بٸربەتكەي ەدٸ, ايتقانىنان قايتپايتىن ەدٸ, باسقالار سيياقتى «جازدىم, جاڭىلدىم» دەگەندٸ دە ايتا المايتىن ەدٸ» دەگەندٸ كەلتٸرٸپسٸز. قاجىعۇمار شابدانۇلىمەن دە وسى مەمۋارلىق شىعارما تولىعىپ وتىرعان سيياقتى.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: وسى جٶنٸندە ماعان بٸر وي تۋىپ وتىر. بٸزدٸڭ قازاق ەدەبيەتٸندە مەمۋار جانرى ونشا دامىماعان. سيرەك. سەبيت مۇقانوۆ باستاعان, عابيدەن اقساقالدىڭ «كٶز كٶرگەن» دەگەن كٸتابى بار. مٷسٸرەپوۆتٸڭ ٶزٸ دە ەشتەڭە جازعان جوق. بالالاردىڭ قالاي سٷندەتتەلگەنٸ تۋرالى كٷلكٸلٸ ٶمٸرباياندىق ەڭگٸمەسٸ بار. قاليحان جازىپ جٷر ەكەن دەپ جٸگٸتتەر ايتىپ جٷر. وسىنداي سيرەك ەندٸ. بۇل نەگە سيرەك دەپ ويلايسىز? ٶمٸرباياندى ارقاۋ ەتٸپ جازۋ ٷشٸن ٶمٸربايان باي بولۋ كەرەك. سوسىن ول عيبراتتى ٶمٸربايان بولۋ كەرەك. قازٸر جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ ٶمٸربايانى ستاندارت – ۇقساس. اۋىلدا تۋادى, وقيدى. قالاعا وقۋعا كەلەدٸ, وقيدى, قىزمەتكە شىعادى, وسى ماڭايدا جٷرەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ بٸرٸن-بٸرٸ قايتالايتىن نەرسەلەر. جۇرتتىڭ بەرٸ مەمۋارعا بارا بەرمەيتٸنٸ سودان. بۇل بٸرٸنشٸ شارتى. ەكٸنشٸدەن, مەمۋار دەرەكتٸ شىعارما عوي. فانتازييا, قييال, اناۋ-مىناۋدىڭ بەرٸ ەكٸنشٸ ورىنعا ىسىرىلادى داعى, بٸرٸنشٸ ورىنعا فاكتٸلەر شىعادى. سوسىن مەمۋار بولعاننان كەيٸن شىندىق بولۋ كەرەك. «اناۋ بٷيتٸپتٸ, مىناۋ سٶيتٸپتٸ» دەگەن بولجالدى نەرسەلەر مەمۋارعا كٸرە المايدى. سولاي دەپ ۇعام. ال سوۆەت ٶكٸمەتٸندە شىندىقتى ايتۋ وڭاي بولعان جوق. تٸكەلەي جاماندىقتى دا, جاقسىلىقتى دا ايتىپ, ٶزٸنٸڭ قارسىلاسىن كٶرسەتٸپ بەرۋ قيىن بولدى. سەبيت مۇقانوۆ كٸمگە ارقا سٷيەدٸ? سوۆەت ٶكٸمەتٸنە ارقا سٷيەدٸ, پارتيياعا ارقا سٷيەدٸ. ول كەزدە سەبەڭە سٶگٸس جوق. سوۆەت ٶكٸمەتٸ قۇلايدى-اۋ, ٶزگەرەدٸ-اۋ دەگەن كٷمەن جوق. الاتاۋ ورنىنان قوزعالسا قوزعالار, بٸراق سوۆەت ٶكٸمەتٸ مەن كوممۋنيستٸك پارتييا ورنىنان قوزعالادى دەپ ەشكٸم ويلاعان جوق. سونىڭ ٸشٸندە - سەبەڭ. سەبەڭنٸڭ باتىل بولاتىن سەبەبٸ, سوۆەتتٸك ساياساتقا سٷيەنە وتىرىپ, كٶپ نەرسەنٸ جازدى. بٸراق, سەبەڭنٸڭ ەسكەرمەگەن بٸر نەرسەسٸ بار ەكەن. كەيٸنگٸ ۇرپاق قالاي ۇعاتىنىن, «وسى دٷنيە وسى بەتٸمەن تۇرا ما, قالاي» دەگەندٸ ەسكەرمەگەن. بٸر جەردە ايتقانىم بار ەدٸ, كەيٸنگٸ كەزدەرٸ ٶزٸمنەن ٶزٸم تسيتاتا الاتىن بولىپ جٷرمٸن: «سەن قورىقساڭ باسقادان قورىقپا, قاعازعا تٷسكەن ٶز سٶزٸڭنەن قورىق» دەگەن. سول الدىڭنان شىعادى ەكەن عوي. سەبەڭ بٸر كەزدە ماقتانىپ ايتقان فاكتٸلەر, سەبەڭنٸڭ ٶزٸنە مٸن بولىپ تاعىلدى مٸنە. سەبەڭ «ٶمٸر مەكتەبٸندە»: «احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1923 جىلى ورىنبوردا 50 جىلدىق مەرەيتويى ٶتٸپ جاتقاندا بٸز شٸرٸگەن كارتوپ لاقتىرىپ, جۇمىرتقا لاقتىرىپ ٶتكٸزبەي تاستادىق», – دەيدٸ. ماعجانعا دا قاتىستى ٶستٸپ ايتادى. سوسىن الاش قايراتكەرلەرٸمەن قالاي الىسقانىن, ولاردى قالاي جەڭگەنٸن ايتادى. ەرينە, سەبيت مۇقانوۆ جەڭەدٸ. ٶيتكەنٸ, ارتىندا سوۆەت ٶكٸمەتٸ تٸرەپ تۇر. سٶيتٸپ ٶزٸنٸڭ ەرلٸگٸن ايتامىن دەپ, سوۆەت ٶكٸمەتٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن ايتامىن دەپ, دەل سەبيتتەي سوۆەت ٶكٸمەتٸنە ەڭبەك سٸڭٸرگەن جازۋشى جوق. «مەن سەنٸڭ ٶگٸزٸڭمٸن ٶرگە شەگەر» دەيتٸن ٶلەڭٸ بار. سوۆەت ٶكٸمەتٸنە شىن سەنگەن ادام. سەبەڭ 70-كە كەلگەندە مەن جينالىسقا قاتىسىپ وتىردىم. ەلدٸڭ بەرٸنە التىن جۇلدىز تاعىپ جاتتى. پرەزيديۋمنىڭ ۋكازىن يماشوۆ وقىدى. سوندا نەمەن ناگرادتالاتىنىن ٶزدەرٸ بٸلمەيدٸ. «سوۆەت ٶكٸمەتٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٷشٸن, بەلەن ٷشٸن, تٷگەن ٷشٸن ناگرادتالادى» دەگەن كەزدە سەبەڭنٸڭ ٶزٸ دە ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ تىڭداپ قالدى. «لەنين وردەنٸمەن ناگرادتالادى» دەگەن كەزدە شٶگٸپ كەتتٸ. مٸنە, سەبەڭنٸڭ ٶمٸرٸن قىسقارتىپ جٸبەرگەن سەت وسى ەدٸ. سەبەڭ 60 جاسىندا دا لەنين وردەنٸن العان, جاڭالىق ەمەس. 70-كە كەلٸپ وتىرعاندا نەگە بەرمەسكە? تويىندا بٸرنەشە گەروي وتىر. ەركٸمدەردٸ بٸرەۋلەر كٸنەلٸ عىپ قويادى. «ەيتٸپتٸ, بٷيتٸپتٸ» دەيدٸ. ول جاعىنا مەن بارمايمىن. سٶيتٸپ سوۆەت ٶكٸمەتٸ سەبەڭنٸڭ ەڭبەگٸن جەپ كەتتٸ, مەنٸڭ ويىمشا. مەمۋاردىڭ از بولاتىن سەبەبٸ وسىلاي. بٸرٸنشٸدەن, شىندىقتى ايتۋ كەرەك. ونى ايتۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلمەيدٸ. ەكٸنشٸدەن, ٶمٸربايان باي ەرٸ عيبراتتى بولۋ كەرەك.

جاڭا قاجىعۇمار تۋرالى ايتىپ قالدىڭ. مەن قاجىعاۇمارمەن ون كٷن عانا بٸرگە بولعانمىن. ول كەزدە گيمنازييادا 10 كلاستىڭ وقۋشىسىمىن. ول كٸسٸ شەۋەشەككە كەلدٸ. جاسى وتىزدا. تانىلعان جازۋشى, بٸرنەشە پوۆەسٸ, پوەماسى, داستاندارى شىققان. جەنە «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. سوندا بٸز شۇرقىراسىپ, تانىسا كەتتٸك. سونداعى ەدەبيەتتٸڭ كەرەمەتٸن قارا! مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸم, بٸرەر ەڭگٸمەم جارييالانعان بولاتىن. سوندا مەنٸ تانىپ تۇر. «سەنٸ ٷلكەندەۋ بٸرەۋ مە دەسەم, مۇرتىڭ دا تەبەندەمەگەن بالا ەكەنسٸڭ عوي», – دەپ تاڭعالدى. مەن قاسىنا ەرٸپ جٷردٸم. «سەن مەنٸمەن بٸرگە بول» دەپ جٸبەرمەيدٸ. وقۋ باستالايىن دەپ قالعان, اۋىلعا قايتۋىم كەرەك. سٶيتٸپ, قاجەكەڭمەن قوشتاسىپ, اۋىلعا كەتتٸم. باستان-اياق كٶرگەنٸم وسى. ال كەيٸن 1958 جىلى بٸزدٸ الماتىدان الىپ بارىپ, باسىمىزعا بۇلت ٷيٸرٸلٸپ كەتكەندە, ول كٸسٸگە جولىعۋ قيىن بولدى. «ۇلتشىل», «وڭشىل» دەگەن نەشە تٷرلٸ «قالپاقتى» باستارىنا كيٸپ, قاتال كٷزەت استىندا وتىردى. تارىمعا ايدالار الدىندا. ماڭايىنا جولاي الماساق تا, سول كٸسٸلەردٸڭ زاردابى بٸزگە تيدٸ. «سٸزدەر قازاقستانعا وقۋعا بارا جاتقاندا ۇلتشىلدار قانداي تاپسىرما بەردٸ? جاعدا بابالىق قانداي تاپسىرما بەردٸ? قاجىعۇمار شابدانۇلى قانداي تاپسىرما بەردٸ?» – دەپ سۇراق قويدى. سٶيتسەك قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ەكٸ كٶسەمٸ بار ەكەن. ەكٸمشٸلٸك جاعىنان جاعدا بابالىق, رۋحاني, ەدەبي, مەدەني جاعىنان قاجىعۇمار شابدانۇلى. سونىمەن سول كٸسٸلەردٸڭ شەكٸرتٸ بولىپ شىقتىق, قىسقاسى. ٶز باسىم ول كٸسٸگە قاتتى ەلٸكتەگەنمٸن, ٶزٸمنٸڭ ۇستازىم دەپ ەسەپتەيمٸن. 20 جىل تارىمدا ايداۋدا بولدى, قايتىپ كەلگەننەن كەيٸن 15 جىلعا سوتتالدى. اراسىندا 2-3 جىلدان سوتتالعانى بار. جالپى ەسەپتەگەندە 40 جىلدىڭ بويىنا شىعادى. كەيٸن تٷرمەدەن شىققان سوڭ حات جازىسىپ تۇردىق. التى تومنان تۇراتىن «قىلمىس» رومانىنا العىسٶز جازدىم, شىعارىستىم. ارابشادان كيريلليتساعا كٶشٸردٸك, باستىرتتىق دەگەندەي... ٶستٸپ قاجەكەڭنٸڭ قارىزىنان قۇتىلسام دەپ ەدٸم. ەكٸ رەت حات جازدى. «جاسىم سەكسەننەن اسىپ كەتتٸ. ەلگە جەتسەم-اي. ماعان سول جاقتان توپىراق بۇيىرسا. 10 تومنىڭ ٷستٸندە دٷنيەم بار. بەرٸن قاتتاپ, كٶشٸرٸپ قويدىم. ۇرپاقتارعا جەتسە دەپ ەم» دەپ, ارمانداعان كٷيٸ شەۋەشەكتە قايتىس بولدى. ەلگە ەكەلە المادىق.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: كٸتاپتان ٷزٸندٸ وقىپ بەرگٸم كەلٸپ وتىر. وسى كٸتاپتا بٸزدٸڭ ٶتكەن عاسىردا ەكٸ ۇلى جازۋشىمىز – بٸرەۋٸ مۇحتار ەۋەزوۆ, بٸرەۋٸ قاجىعۇمار شابدانۇلى. وسى ەكٸ جازۋشىمىز تۋرالى تولىققاندى دەپ ايتۋعا بولاتىن پٸكٸرلەر بار ەكەن. وبرازدارى تولىق اشىلعان سيياقتى. قانشا دەرەكتٸ, قانشا مەمۋارلى شىعارما دەسەك تە... مىسال ٷشٸن, الماتىعا ارعى بەتتەن كەلٸپ, وقىپ جٷرگەن كەزدەرٸڭٸزدە مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ لەكتسييالارىن قالاي تىڭداعانىڭىز, ونىڭ اينالاسى, بولمىس-بٸتٸمٸ, سٶزگە شەشەندٸگٸ, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى, تٸپتەن ٶمٸرلٸك ۇستانعان ساياساتى جاقسى كٶرٸنگەن ەكەن. قاراپ وتىرىپ ەكٸ جازۋشىنىڭ ٶمٸرٸنەن ساباق الۋعا بولادى, عيبرات دەپ ايتىپ قالدىڭىز عوي, عيبرات الۋعا بولادى. مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ بولمىسىن سۋرەتتەگەنٸڭٸزگە دەيٸن وقىپ شىقتىم. قاتارلارىڭىزدا جٷرگەن بٸر ستۋدەنت: «مۇحتار ەۋەزوۆتٸ ارتىنان قاراساق ەڭكٸش بولىپ بارا جاتىر, الدىنان قاراساق شالقايىپ كەتٸپ بارا جاتىر. بۇل قالاي?» – دەيدٸ. سوندا سٶزٸ جەڭٸلتەكتەۋ بٸر جٸگٸت: «تولىق ادام سولاي بولۋ كەرەك قوي», – دەپ ايتىپ قالادى. سول كەزدە بٸزدٸڭ ورازاقىن اسقار دەگەن اعامىز 2-3 شۋماق ٶلەڭدٸ سۋىرىپ سالىپ ايتىپتى. «بٷكٸل دٷنيە جٷزٸنٸڭ سٶزٸن بويىنا سٸڭٸرگەن ادام قانداي بولۋ كەرەك?» دەگەن ماعىنادا. ٶتە شەبەر بەرٸلگەن ەكەن. سوسىن سٸزدٸڭ ەربٸر كەلٸپ-كەتكەن كەزٸڭٸزدەگٸ مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ۇلت جٶنٸندەگٸ, كەيٸنگٸ ۇرپاق جٶنٸندەگٸ الاڭدايتىن ويلارى اشىق ايتا سالماسا دا, وسى جەردە تيياناقتالىپ جاقسى بەرٸلٸپتٸ. كەلەلٸ سۇراقتارعا جاۋاپ بار. بٸزدٸڭ ارداقتىلارىمىز, ارىستارىمىزدىڭ بارلىعى اتىلىپ, ايدالىپ كەتٸپ جاتقاندا مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸن قالاي ساقتاپ قالدى? مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸن-ٶزٸ دانىشپاندىقپەن, كٶرەگەندٸكپەن ساقتاپ قالىپ وتىر. ٶزٸ ٷشٸن ەمەس, ەرينە. قازاقتىڭ بويىنا سٸڭٸرگەن عۇرپىن, رۋحىن كەيٸنگٸگە جەتكٸزۋ ٷشٸن ساقتاپ قالدى دەگەندٸ ايتقان ەكەنسٸز.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جالپى احمەت بايتۇرسىنوۆ مۇحاڭا حات جازعان دەيدٸ. «ەڭ جاسى سەن ەدٸڭ. سەن قال, كەرەكسٸڭ. بٸز كەتتٸك, بۇرىلا المايمىز», – دەپ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاپ قالۋ ارقىلى بٸزدٸڭ ۇلتىمىزعا قانداي جاقسىلىق جاساعانى, عيبراتتى دٷنيە قالدىرعانى تۋرالى پەلساپالىق وي ايتىلعان ەكەن. كٸتاپتى وقىماعان وقىرماندار ٷشٸن, «كٸتاپتىڭ ٸشٸندە نە بار?» دەگەن سۇراققا ايتايىن, جازۋشىنىڭ باسىنداعى كەمشٸلٸكتەر دە ايتىلادى. جازۋشىنىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا قارايعى كەز. «اباي جولى» تالاي تالدانىپ, تالقىلانىپ, كٶپتەگەن سٷرگٸننەن امان ٶتٸپ, اقىرىندا تولىقتاي جاقسى باعاسىن الىپ, مەرەيگە قول جەتكٸزگەن كەز ەكەن. مۇحامەتجان قاراتاەۆ دەگەن سىنشىمىز 20 جىل ايداۋدان ورالىپ, كەلگەنٸنە كٶپ بولا قويماعان تۇس ەكەن تاعى. كەلگەنٸنە ەكٸ جىل بولعان دەي مە, سوندا «اباي جولى» تۋرالى بايانداما جاسايدى. باياندامادا «اباي جولىن» شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىمەن», باسقا دا كٸتاپتارمەن سالىستىرادى. «شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىنا», تولستويدىڭ «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸگٸنە» قاراعاندا, «اباي جولى» بٸزگە جاقىنداۋ دەگەن ەڭگٸمە ايتادى. سالىستىرادى. «سۋدا جٷزگەن الابۇعا سيياقتى» دەيدٸ. «ويباي, شورتان دەپ ايت» دەپ بٸرەۋلەر قاعىتا قالجىڭداسىپ, بٸراز كٶپشٸك قويادى.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: «جايىن دەپ ايتپايسىڭ با?» دەپ زالدان بٸرەۋ ايعايلايدى.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: قابدەش اعامىز سول كەزدەگٸ ەدەبي ورتانى جاقسى بەرگەن ەكەن. انانداي قىستالاڭنان شىققاننان كەيٸن ادامدار بٸرٸن-بٸرٸ كٶتەرمەلەپ جٷرەتٸن كەز عوي. سەرٸك قيراباەۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, تەمٸرحان نۇرتازين بار. ارتىق ماقتاۋدىڭ كەيدە زييانى دا بار. زەينوللا قابدولوۆ: «اباي جولى» ەپوپەياسى بٸر كٸتاپتان عانا كەيٸن تۇر», – دەگەندٸ ايتىپ قالعان ەكەن. سودان بەرٸ شوشىپ كەتەدٸ. زەينوللا قابدولوۆ پاۋزا ۇستاپ تۇر. اۆتوردىڭ ٶزٸ دە قىپىلىقتاپ: «وسى كەمشٸلٸكتٸ وسى جەردە ايتپاي-اق قوسا قايتەدٸ?» – دەپ ويلايدى. مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ دە جاراتپاي قاراپ: «ول قانداي كٸتاپ بولدى?» دەگەندەي بولىپ وتىرعان كەزدە, زەينوللا قابدولوۆتىڭ ايتقانى مىناۋ: «ول «اباي جولى» ەپوپەياسىنان كەيٸن جازىلاتىن سوۆەتتٸك دەۋٸردٸڭ ەپوپەياسى, مۇحاڭ ەندٸ جازاتىن كٸتاپ». وسىنى ايتقاننان كەيٸن بەرٸ ارقالارىن كەڭگە سالادى. مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ويىندا دا جٷرگەن بولۋ كەرەك: «مەن ٷلكەن ەپوپەيا جازامىن. جولداستار, سٸزدەرگە ۋەدە بەرەمٸن», – دەپ ايتىپ قالادى. سول تۇزاققا قالاي تٷسٸپ قالعانىن وسى جەردە جاقسى جازادى. جاسى الپىسقا كەلگەن كەزدە وڭتٷستٸك قازاقستاندى كٷننٸڭ ىستىعىندا ارالاپ جٷرٸپ, ەرەڭ دەگەندە «ٶسكەن ٶركەندٸ» جازىپ بٸتٸرەدٸ. سوندا مەن ٶزٸمنٸڭ جٷرەگٸمە اۋىرلاۋ تيگەن سٶز وقىدىم...

قابدەش جۇمادٸلوۆ: مەمۋاردان با?  

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: يە. «سول اداسۋدان بٸزدٸڭ مۇحاڭدى ٶلٸم قۇتقاردى» دەگەن سٶز جٷر. شىنىندا جازۋشىنىڭ شىققان بيٸگٸنەن تٷسپەۋ تۋرالى ەڭگٸمە عوي.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: وسى جەردە مەن بٸرنەرسە ايتايىن. مۇحاڭ - مەنٸڭ ۇستازىم, پٸرٸم. رومان دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن مۇحاڭنان بٸلدٸم. سونداعى قولپاشتاۋدى ايتامىن دا. جۋرناليستەر ونى ٸلٸپ ەكەتتٸ. ەندٸ مۇحاڭا شەگٸنەتٸن جول جوق. امالسىز وڭتٷستٸككە باردى. «اقىرى ٶزٸنٸڭ وتانىنا ورالدى» دەگەندەر دە بولدى. ال ەندٸ قيىن شارۋعا شالدىققانىن مۇحاڭ كەش بٸلدٸ. سوۆەت ٶكٸمەتٸ ٷلكەن جازۋشىلاردى قايراپ وتىردى. لەونوۆتى دا, شولوحوۆتى دا, باسقالارىن دا دا سەزد سايىن تٶرگە وتىرعىزىپ قايراپ وتىردى. ولار جازارىن جازدى دا تاپجىلماي وتىرىپ الدى. سوۆەت ٶكٸمەتٸنەن قانداي ەپوپەيا تۋاتىنىن بٸلٸپ وتىر. ال مۇحاڭ, «قۇلدى بەرەكەلدٸ» ٶلتٸرەدٸ دەپ, ماقتاۋعا تٷسٸپ قالدى. «اباي جولى» مەن «ٶسكەن ٶركەندٸ» سالىستىراتىنىم بار. بۇرىنعى كەيٸپكەرٸ ۇلى حەكٸم اباي, ەندٸ كەلٸپ پارتكوم سەكراتارى كارپوۆ ەكەۋٸنٸڭ اراسى قانداي? اۆتور قالاي تٶمەندەدٸ دەگەن نەرسە بار. جازۋشىلاردىڭ كەيدە ٶز-ٶزٸنە قول كٶتەرەتٸنٸ جايدان-جاي ەمەس. مۇحاڭ ٶزٸنە قول كٶتەرمەگەنمەن, وپەراتسييا ٷستەلٸنە تەۋەكەل دەپ قويىپ كەتۋٸ نەعايبىل دٷنيە. «نە بولسا, و بولسىن» دەگەندٸك پە ەكەن دەپ بولجايمىن.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸن قالاي ساقتاپ قالدى? قاجىعۇمار شابدانۇلى ٶزٸن قالاي ساقتاي الماي قالدى? بٸرجاعى قۇداي ساقتاپ, قاجىعۇمار اعامىزدى اتىپ تاستاعان جوق. تٷرمەدە وتىرسا دا, شىلىمنىڭ قورابىنا جازسا دا, ەيتەۋٸر قيدالاپ بولسا دا شىعارمالارىن جازىپ ٷلگەردٸ. دەگەنمەن وسى جەردە بٸر ٶكٸنٸشتٸ نەرسە ايتىلادى. مىسالعا كٸتاپتان بٸر ٷزٸندٸ وقيىن: «قازٸر بٸزدە ۇيعىرلاردىڭ اراسى قاتتى شيەلەنٸسٸپ تۇر. ولارعا قاراعاندا قازاقتاردىڭ جاعدايى شٷكٸرشٸلٸك» دەدٸ ماقاتان سٶز سوڭىندا». «قاجىعۇمار شە? سول كٸسٸنٸڭ باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلٸپ تۇر دەسەدٸ عوي». «يە, قاجەكەڭ بوعدا تاۋى تەرٸزدٸ بار بۇلتتى ٶز باسىنا ٷيٸرٸپ الدى دا, باسقامىز سول كٸسٸنٸڭ ارقاسىندا بوران-شاشىننان امان قالدىق» دەپ ماقاتان اقسييا كٷلٸپ قويدى». «قاجىعۇمار نە بٷلدٸرٸپ ەدٸ سونشاما?». بۇل اۆتوردىڭ قويىپ وتىرعان سۇراقتارى عوي.بىلتىرعى سايراۋ كەزٸندە جۇرت ايتقان سٶزدٸ ول دا ايتقان. بٸراق, قاجەكەڭ «بٸر قاتەلٸك ٶتٸپتٸ, مويىندايمىن» دەي سالماي, اۋقىمعا قارسى شابام دەپ, ٶز ٸسٸن تىم ۋشىقتىرىپ الدى», – دەپ كەلەدٸ. سودان ارى قاراي: «ال احمەت پەن راحمەتوللا اعالارىمىز قالاي? راحاڭنىڭ «شىرىقتى بۇزعان شۇبار تٸل» دەگەن سىقاق ەڭگٸمەلەرٸ بولۋشى ەدٸ. سونىسى الدىنان شىققان جوق پا?» «ول اعالارىمىز ەزٸرشە امان جٷر. الايدا بۇل ەكەۋٸ دە قاجىعۇمارعا قارىزدار. قاجەكەڭ جۇرت نازارىن ٶزٸنە اۋدارىپ ەكەتتٸ دە, باسقالارى قاعابەرٸس قالا بەردٸ. «ەركەك توقتى قۇرباندىق» دەگەندٸ بٸزدٸڭ قازاق وسىندايدا ايتقان بولار». تۋرا وسى پٸكٸر, وسىعان ۇقساس سٶز, قاجىعۇماردىڭ باسىنداعى ٸشكٸ پرينتسيپٸنە قاتىستى نەرسەلەر كٸتاپتىڭ 5-6 جەرٸندە قايتالانادى. قاجىعۇمار ايتقانىنان قايتپاي قويعان, كەشٸرٸم سۇراماي قويعان, حات جازباي قويعان. سونىڭ سالدارىنان كٶپ جىل اباقتىدا وتىرۋعا مەجبٷر بولعان. بۇل – جازۋشىنىڭ قايسارلىعى. بٸراق, قازاقتىڭ ەكٸ ٷلكەن جازۋشىسى, بٸرەۋٸ لەنيندٸك سىيلىققا دەيٸن قول جەتكٸزٸپ, اتاق-ابىرويى جەتكٸلٸكتٸ بولدى, ەكٸنشٸسٸ بٷكٸل ٶمٸرٸن اباقتىدا ٶتكٸزدٸ. ەندٸ وسى ەكٸ جازۋشىنى تەڭ قاتار باسىمىزعا كٶتەرەتٸن ۋاقىت جەتكەن سيياقتى دەپ ويلايمىن. وسى جەردە جاڭابەككە سۇراق قويعىم كەلٸپ وتىر. قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ «قىلمىس» رومانى دا عۇمىرباياندىق رومانعا جاتادى. مەمۋارلىق دٷنيە دەۋگە دە كەلٸڭكٸرەيدٸ. وسىعان نە دەيسٸز?

جاڭابەك شاعاتاي: ونى مەمۋارلىق شىعارما دەپ كەسٸپ ايتۋ قيىنداۋ. ٶيتكەنٸ, ول جەردە اۆتورلىق كٶزقاراس باسىم.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: كٶركەمدٸك تەسٸلدٸ شەبەر قولدانا وتىرىپ, دەۋٸردٸڭ شىندىعىن بەرەدٸ عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: جالپى ول شىعارمانىڭ قازاق ەدەبيەتٸندە جانرىن انىقتادىق پا? ەلٸ زەرتتەي دە قويعان جوقپىز. التى تومدىق بىلتىر عانا تاراتىلدى. كٶپ وقىرماننىڭ قولىنا تيە دە قويعان جوق. 2000 تيراجبەن شىقتى, ول 10 ميلليون قازاققا تٷك تە بولمايدى. جاقىن ارادا وسى روماندى توپتاپ شىعارىپ جٸبەرسەك, جاقسى بولار ەدٸ. سۇراپ جٷرگەندەر دە, ٸزدەپ جٷرگەندەر دە بار. گازەت-جۋرنالدار ٷزٸندٸ بەرگەنٸمەن, جالپى روماندى تۇتاس بەرە المايدى عوي. ٶزٸمٸزدەگٸ ەدەبيەت سىنشىلارى قاجىعۇماردىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەي قويعان جوق. قابدەش اعالار قانشا ايتىپ جٷرگەنٸمەن, جالپى باسپاسٶز بەتتەرٸندە ول جٶنٸندە ساليقالى ەڭگٸمە بولعان ەمەس. قاجىعۇماردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى عىلىمي كونفەرەنتسييا دا ٶتكەن جوق, بايقاعانىم. جازۋشىلار وداعىندا تۇساۋكەسەرٸ بولدى, بٸتتٸ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: «قازٸر وقىرماننىڭ, زاماننىڭ سۇرانىسى نەدە?» دەگەن كەزدە, عۇمىرباياندىق, مەمۋارلىق شىعارمالار الدىڭعى ورىنعا بەرٸبٸر شىعىپ تۇر. بٸراق, «جازۋشىلار زاماننان قالىپ قويدى, جۋرناليستيكا الدىڭعى ورىنعا شىعىپ كەتتٸ» دەگەن ارزانقولداۋ ەڭگٸمە كٶپ ايتىلادى. وسى ورايدان كەلگەندە مەمۋارلىق شىعارما بەرٸن الماستىرادى دەپ ايتۋعا بولار ما ەدٸ, قايتەر ەدٸ. دەۋٸردٸڭ شىندىعى, زاماننىڭ كٶرٸنٸسٸ, بولمىسى, بارلىعى مەمۋارلىق شىعارمادا قولدىڭ سالاسىنداي كٶرٸنٸپ تۇرادى ەمەس پە. جالپى مەمۋارلىق شىعارمالاردى زەرتتەي الماي وتىرعانىمىز راس قوي.

جاڭابەك شاعاتاي: قاتەلەسپەسەم, قابدەش اعانىڭ مىنا كٸتابى 1999 جىلى شىقتى. ودان بەرٸ ون بەس جىل ٶتتٸ. «مەمۋارلىق شىعارما جوق» دەگەننٸڭ دەلەلٸ وسى ون بەس جىل. ارادا شىعىپ جاتىر, ەرينە. بٸراق, ونىڭ بەرٸ تالداۋعا تۇرمايدى. سونى دا ەسكەرۋ كەرەك. نەگٸزٸ وقىرمانداردىڭ مەمۋارلىق شىعارماعا سۇرانىسى كٶپ. مىسالى, قونەۆتىڭ ٶمٸرباياندىق كٸتابىن قالاي تالاپ الدى. مەمۋارلىق شىعارما جوققا تەن ەكەنٸن بايقايسىڭ وسىدان.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: «جوق» دەگەن, مىناۋ جٷيكەسٸ جۇقارعان زاماندا كەيبٸرەۋدٸڭ شامىنا تيٸپ تە قالادى, ونى جاسىراتىن ەشتەڭەسٸ جوق. دەگەنمەن قاراپ وتىرساق جوق ەمەس, بار. سونى بٸز زەرتتەي الماي وتىرمىز دەگەن دۇرىسىراق شىعار. ۇستاز-عالىم تەمٸربەك قوجاكەەۆ كەرەك بولعان جەرٸندە ابايدىڭ ٶزٸن ساتيريك قىلىپ جٸبەردٸ. ودان زييان شەككەن جوقپىز. ال ەندٸ قاجىعۇمار اعامىزدىڭ «قىلمىس» رومانىن ٸزٸنە تٷسٸپ, زەرتتەيتٸن بولساق, مەمۋارلىق جانر ەلەمەنتتەرٸ كٶپ كەزدەسەدٸ.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: «ەدەبي اينالىسقا تٷسپەي وتىر» دەگەندەرٸڭ دۇرىس. «قىلمىس» رومانىن ەڭ كٶپ وقىعان اداممىن. تٶتە جازۋدان كريلليتساعا اۋدارىپ بٸر وقىدىم, كومپيۋتەردەن شىعارىپ ەكٸ وقىدىم, باسپادان شىققاندا كوررەكتور بولىپ, تاعى مەن وقىدىم. «شىڭجاڭ ەدەبيەتٸ بەلگٸلٸ عوي, تٶمەن. باياعى 1930 جىلدارداعى كەزەڭٸندە جٷر» دەگەن ٷستٸرت پٸكٸر ايتىپ جٷر كەيبٸر جٸگٸتتەر. ول قاتە. وعان دەلەل وسى قاجىعۇمار. شىندىقتىڭ كٶكەسٸ سوندا, قانى شىعىپ تۇر. ونى عاجاپ شەبەرلٸكپەن كەستەلەگەن. كٶركەمدٸك تۇرعىدان باعالانباي جاتىر ەلٸ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: يە, كٶركەمدٸك قۋاتى جوعارى بۇل شىعارمانىڭ. دەۋٸرلٸك شىعارما.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جازۋشىنىڭ جەكە ٶزٸنە دە بايلانىستى كٶپ نەرسە. مىسالى, ەۋەزوۆتٸڭ كەزٸندەگٸلەر ەۋەزوۆشە جازا العان جوق قوي. ەندٸ وسى جەردە قاجەكەڭ جاقسى فورما تاپقان. شىعىس ەدەبيەتٸن مٷلدەم جيىپ تاستايمىز. ەۋروپا ەدەبيەتٸنە ۇقساسا, كەرەمەت ەكەن دەيمٸز, شىعىستا ونداي ٷلكەن ٷلگٸ جوق سەكٸلدٸ قۇددى. قاجەكەڭدٸكٸ قاراپايىم ٷلگٸ. «مىڭ بٸر تٷننٸڭ» ٷلگٸسٸن العان. تەرگەۋشٸگە بەرەتٸن جاۋابى رەتٸندە ٶتەدٸ بەرٸ. اباقتىدا ۇزاق جاتقان, ۇزاق تەرگەلگەن ادام عوي ٶزٸ. شاھيزادانىڭ حانعا كٷندە بٸر ەرتەگٸ ايتقانى سەكٸلدٸ. «ال, قۇدٸرەتتٸ تەرگەۋشٸم, ٶتٸرٸك ايتسام تاس تٶبەمنەن ۇرىڭىز» دەپ قويادى دا, جالعاستىرا بەرەدٸ. ەس بٸلگەنٸنەن باستايدى. 1925 جىلدارى تۋعان. 1932 جىلى 7 جاستاعى بالا, اشتىقتى بٸلەدٸ. ٶزٸ ەجەپتەۋٸر باي شاڭىراقتان شىققان. بٸراق تەركٸلەۋگە ۇشىراعان, سىپىرىپ ەكەتكەن. اقىرى اشتان ٶلەتٸن بولعاسىن, تارباعاتاي كٷنگەيٸمەن شەۋەشەككە ٶتٸپ كەتكەن. شەشەسٸ جەتەكتەپ ٶتٸپتٸ. سوندا: «بٸر زيراتتىڭ تٷبٸندە تىعىلىپ وتىرمىز. ەكٸ سولدات كەلٸپ, زيراتتا اياعىن سالبىراتىپ قويىپ, تەمەكٸ تارتىپ وتىر. شەشەم مەنٸڭ اۋزىمدى باسىپ العان», – دەيدٸ. بالا جٶتەلٸپ قويا ما, تٷشكٸرٸپ قويا ما دەگەنٸ عوي. سوسىن جاڭاعى ەكەۋٸ 15 مينۋتتان كەيٸن كەتٸپ قالادى. بۇلار تاياۋ جەردە تۇرعان شەكارادان ٶتٸپ كەتۋٸ كەرەك. 1932 جىلدارى بوسقىنداردىڭ جاعدايى قانداي بولدى? بٸرٸنشٸ رەت قاجىعۇمار كٶتەرٸپ وتىر. بٸرەۋلەر: «بايلار مالدارىن ايداپ, انا جاققا بارىپ, قارق ەتە تٷسكەن شىعار», – دەيدٸ. قايداعى قارق ەتە تٷسكەن? 1932 جىلى مالدىڭ تٷگٸ قالماعان. اش حالىق لىقىلداپ تولىپ كەتكەن. سوندا شەۋەشەكتەگٸ قايىرىمدى ادامدار قازان-قازان اس پٸسٸرٸپ, اشتارعا كٶمەكتەسكەن ەكەن. كٶپ قازاقتىڭ امان قالۋىنا سەبەپكەر بولعان. دەمەك, مەمۋار دەۋگە كەلەدٸ. بٸراق, بٸر ادامنىڭ تاعدىرى التى تومعا جەتپەيدٸ عوي. بٷكٸل قوعامدى كٶرسەتٸپ وتىر.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: ەرينە, كٶركەم شىعارما عوي. دەگەنمەندە مەمۋارلىق سيپاتتارى بار. ٶز باسىنان كەشكەندەرٸ. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم, بٸزدە جازۋشالىردىڭ شىعارمالارىن قاراپ وتىرساڭىز, ٶز ٶمٸرٸنەن جازاتىندار جەتٸپ ارتىلادى. بٸراق, نەنٸ جازۋ كەرەك? قالاي جازۋ كەرەك? كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە? وسى سۇراقتىڭ باسىن اشا المايدى. «مەمۋارلىق شىعارما» دەپ تٶتەسٸنەن ايتايىن دەپ وتىرعان بٸر سەبەبٸمٸز سول. كٶبٸنەسە ماحابباتتىڭ ماشاقاتى, ارزان-قۇرزان ەڭگٸمەنٸڭ تٶڭٸرەگٸندە قالىپ قويامىز. ال مەمۋارلىق شىعارمانىڭ بەرەتٸن ٷلگٸسٸ, عيبراتى مول. قالامگەرلەرگە نەنٸ, قالاي جازۋ كەرەك دەگەندٸ جانردىڭ ٶزٸ ٷيرەتەدٸ. «تاڭعاجايىپ دٷنيەنٸڭ» بٸر ەرەكشەلٸگٸ سول. ۇلتتىڭ باسىنداعى تاريحقا كەرەكتٸ, كەلەشەگٸنە كەرەك نەرسەنٸ ايتۋدا, ايتا الۋدا مەسەلە. ۇلتتىڭ امان قالۋ جولىنداعى كٷرەسٸن كٶرسەتۋ. وسى جاعىنان كٸتاپ ٶزٸنٸڭ ماقساتىن اقتاپ شىعا العان. ەرينە, بۇل كٸتاپتاعى نەرسەنٸڭ بەرٸن ايتىپ وتىرساق, بٸزگە بٸر كٷن دە جەتپەي قالادى. بۇل ٶزٸ بٸرتۇتاس دٷنيەنٸڭ سىعىمدالىپ كەلٸپ, بٸر كٸتاپقا جيناقتالعان مازمۇنى عوي.

ٸٸ بٶلٸم.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: سۇحباتىمىزدىڭ جالعاسىن «تاڭعاجايىپ دٷنيەگە» كەلتٸرٸلگەن ەپيگرافتان باستاعىم كەلٸپ وتىر. توماس مانن دەگەن اتاقتى جازۋشىنىڭ پٸكٸرٸن الىپسىز. «اقىن-جازۋشى كٸم دەسەڭٸز, ول – بٷكٸل ٶمٸرٸ سيمۆولعا اينالعان ادام. ەگەر مەن ٶزٸم جايىندا ايتا باستاسام, ونىڭ زامانا تۋرالى, جالپى ادامزات تۋرالى حيكايات بولىپ شىعارىنا سەنەمٸن. بۇعان سەنبەسەم, قولىما قالام الماعان بولار ەدٸم». اۆتور وسى ەپيگرافتى كەلتٸرە وتىرىپ, ٶزٸنە سەرت بەرگەن تەرٸزدٸ. ول قالامنىڭ سەرتٸ. «مەن وسى جەردە ۇلتتىڭ دەرتٸن ايتامىن. ەلدٸڭ تاعدىرىن ايتامىن. جەكە باسقا كٶپ بارمايمىن. نە ايتسام دا, ۇلتتىڭ تاعدىرىنا قاتىستىرىپ ايتامىن» دەگەن پرينتسيپتٸ ۇستانعانىن بايقاتقان. بٸراق, تاپ وسى پرينتسيپتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە وسىنشاما كٸتاپتى جازۋ, بەلكٸم مٷمكٸن, بەلكٸم مٷمكٸن ەمەس. اراسىندا كەيبٸر وقشاۋ پٸكٸرلەر كەتٸپ قالۋى ەبدەن مٷمكٸن. بٸرەۋٸمٸزدٸڭ ٸشٸمٸزدەن: «ەپ, بەرەكەلدٸ, جاقسى ايتقان ەكەن» دەپ قىبىمىز قانىپ وتىرادى, ەندٸ بٸرٸمٸز: «وبالداۋ بولىپ كەتكەن جوق پا?» دەپ وتىرامىز. تاعى بٸرەۋ: «بٸر ەسەبٸ بار شىعار» دەگەن سٶزدٸ بەرٸبٸر ايتادى. جاڭابەك, مەمۋارلىق دٷنيەنٸ ەڭگٸمەلەگەندە سەبيت مۇقانوۆتىڭ «ٶمٸر مەكتەبٸن» ايتتىق, قادىر مىرزا ەليدٸڭ «يٸرٸمٸن» ايتتىق, مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «مەنٸن» كەلتٸردٸك. تٸپتٸ «مەننٸڭ» بەرٸ مەمۋار ەمەس» دەگەن پٸكٸردٸ دە ايتىپ جٸبەردٸك. مۇنداي شىعارما زەينوللا سەرٸكقاليەۆ اعامىزدىڭ دا قالامىنان تۋىپ قالعان. رامازان توقتاروۆ تا شەت-جاعاسىن باستاپ كەتتٸ. كەيبٸر جازۋشىلارىمىزدىڭ كٷندەلٸگٸ مەمۋار سيياقتانىپ جارىق كٶرٸپ جٷر. گەرولد بەلگەر ەستەلٸكتەرٸن ەكشەپ-ەكشەپ, مەمۋارلىق سيپاتتا جازىپ جٷر. قاليحان ىسقاقتىڭ مەمۋارلىق شىعارماسى ەدەبي جۋرنالدا باسىلىپ بولدى, ەندٸ كٸتاپ بولىپ شىعىپ جاتىر. بٸراق, جۇرتتىڭ اراسىندا نەشە تٷرلٸ الىپ-قاشپا ەڭگٸمە كٶبەيٸپ كەتتٸ. ۇناتقان, ۇناتپاعان پٸكٸرلەر ايتىلىپ قالىپ جاتىر. وسىنداي مەمۋارلاردا ايتىلىپ قالا بەرەتٸن وقشاۋ پٸكٸرلەر تۋرالى نە ايتاسىڭ, جاڭابەك? بۇل مەمۋارلىق شىعارمالارعا قانشالىقتى كەرەك?

جاڭابەك شاعاتاي: مەمۋارلىق شىعارمالاردىڭ كلاسسيكالىق ٷلگٸلەرٸن جاڭا ايتىپ ٶتتٸك. فرانتسۋز ەدەبيەتٸن تاعى دا اينالىپ ٶتە المايمىز. مىسالى, گەرتسوگ سەن-سيمون مەمۋارلىق شىعارمالاردى ٶتە كٶپ جازعان. نەگٸزٸ ٶزٸنٸڭ دۇشپاندارىنان ٶش الۋ ٷشٸن جازعان. ٶزٸ جەككٶرگەن ادامداردى ماسقارالاعان. ال بٸزدٸڭ قازاق ەدەبيەتٸندە كەزٸندە تٸسٸ باتپاعان كٸسٸلەردەن كەيٸنٸرەك ٶش الۋ قالىپتاسىپ بارا جاتىر. ول نەگە ولاي بولدى, ول تٷيٸتكٸل كەزٸندە نەگە شەشٸلمەدٸ, ول جاعى بٸزگە بەيمەلٸم. كەيٸپكەرلەردٸڭ جامان اتى تاريحتا قالسىن دەي مە, ەيتەۋٸر كەك الۋدىڭ قارۋى رەتٸندەي پايدالانىپ جٷرگەنٸ شىندىق. شاعىن ەستەلٸكتەردٸڭ ٶزٸندە دە ٸلٸپ قالۋ, شالىپ قالۋ قالىپتاسىپ بارا جاتىر. مۇنىڭ ارعى جاعىنان تاعى بٸر مەسەلەنٸڭ ۇشى شىعادى. قازٸر قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ سىندى قابىلدامايتىن بولدىق. سىن ايتقان ادامدى دۇشپان, جاۋ كٶرەمٸز. ٷلكەن جازۋشالىردى ايتپاي-اق قوياىن, بۇل جاستار اراسىندا بايقالىپ جٷر.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: راس, بۇل جاعى جاستاردىڭ اراسىندا ٶركەنيەتتٸ دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋدٸڭ ورنىنا, جابايى ٷردٸسكە اينالىپ بارادى.

جاڭابەك شاعاتاي: ونى دۋلات يسابەكوۆتٸڭ ٶزٸ دە وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ايتىپ قالدى. «ويپىرىم-اي, قازٸر جاستارعا سىن ايتساڭ, سەنٸ اتا دۇشپان كٶرەدٸ ەكەن. جاعاڭنان الىپ, جارماسۋعا دايىن تۇرادى», – دەدٸ. قازٸر ينتەرنەتتە: «وسى الجىعان شالدار ٶلمەي, جاقسىلىق جوق», – دەگەن ەڭگٸمەلەر جٷر. «بارىپ بىت-شىتىن شىعارار ەدٸم», – دەيدٸ ەۋەلٸ. ولار جوق كەزدە دە ەشكٸم ەشكٸمنٸڭ بىت-شىتىن شىعارماي-اق ٶمٸر سٷرگەن. سەل عانا سىننىڭ ٶزٸنە كٷش كٶرسەتەدٸ. بۇل جامان قاسيەت بولىپ تۇر. ەگەر وسى جولمەن جٷرە بەرەتٸن بولسا, سىن ايتىلمايدى دا. سىن ايتقان ادامنىڭ جاعاسىنا جارماسىپ, جەر-جەبٸرٸنە جەتٸپ بالاعاتتايدى جەنە ٶزٸنٸڭ كەمشٸلٸگٸنە ناقتى جاۋاپ بەرمەيدٸ. «بەتتەن الىپ, تٶسكە شاۋىپ تۇرعان» جاستار قالىپتاسىپ كەلەدٸ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: وسى قادىر مىرزا ەليدٸڭ «يٸرٸمٸنە» بايلانىستى تٷرلٸ پٸكٸر بار. بەرٸ بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى. وسىعان پٸكٸرٸڭدٸ ايتشى.

جاڭابەك شاعاتاي: شىندىعىن ايتسام, قادىر اعانىڭ «يٸرٸمٸ» قازاق ەدەبيەتٸنە ٶتە كەرەك. بٸز بٸر-بٸمٸزدٸ ماقتاپ, استىمىزعا كٶپشٸك قويىپ, ٶمٸر باقي تەك ماراپاتپەن ٶمٸر سٷرە المايمىز. بٸز شىندىقتى ايتىپ جەنە ايتىلعان سىندى قابىلداپ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك. سول مەسەلە بٸزدە جەتپەي جاتىر. ال سونداي مەسەلەلەر مەمۋارلاردا ايتىلعالى بەرٸ, ەڭگٸمە تٸپتٸ كٶبەيٸپ تۇر.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «مەنٸ» اۋىزعا كٶپ ٸلٸكتٸ. تاپ وسى كٸتاپ جٶنٸندە ايتىلعان پٸكٸردٸ الاتىن بولساق, نەشە توم كٸتاپ شىعۋى مٷمكٸن. وسى «مەندٸ» مەمۋارلىق شىعارماعا جاتقىزا الاسىڭ با?  

جاڭابەك شاعاتاي: مەمۋارلىق شىعارماعا جاتقىزۋعا بولادى. مۇحتار اعاعا بەرٸمٸزدٸڭ قۇرمەتٸمٸز شەكسٸز. وسى جەردە ەشكٸمگە ايتپاي جٷرگەن قۇپييالاردى ايتسام دا بولادى. بٸز قازۇۋ-دە جۋرفاكتا وقىپ جٷرگەندە, مۇحتار ماعاۋين قازپي-دە ساباق بەرەتٸن. قازۇۋ-دەگٸ ساباقتان قاشىپ, قازپي-دەگٸ مۇحتار ماعاۋيننٸڭ لەكتسيياسىنا باراتىنبىز. 2-3 اي قاتىسىپ جٷردٸك. ول كٸسٸنٸڭ ساباقتاعى داۋىس مەنەرٸ, تٷسٸندٸرۋٸ عاجاپ دٷنيە. بٸلٸم العاننىڭ ٶزٸ كەرەمەت. ول كٸسٸنٸڭ «مەنٸ» قوعامدا ەكٸ تٷرلٸ پٸكٸر تۋدىرىپ وتىر. شىعارما ٶتە تالانتتى جازىلعانى اقيقات. ٶشتەسكەندەي, كەكتەسكەندەي زٸلدٸ جاقتارى دا بار.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: جاسىراتىن ەشتەڭەسٸ جوق قوي, «مەندە» سونداي سيپات باسىمداۋ عوي دەپ مەن ويلايمىن.

جاڭابەك شاعاتايۇلى: بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, سىنالعان كٸسٸنٸڭ اتى كەي جەرٸندە تولىق ايتىلماي قالادى. قۇپييا بەلگٸلەرمەن عانا ايتىلادى دا, كٸم ەكەنٸ انىق ايتىلمايدى.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: ول ەندٸ كەڭەستٸڭ كەر زامانىنا دەگەن دە زٸل شىعار. ال مىنا «تاڭعاجايىپ دٷنيەدە» جاعداي باسقا. بۇل كٸسٸلەر الماتىدا وقىپ, قىتايعا قايتادان بارعان كەزدە, «ساندۋعاششا سايرا» دەگەن زامان باستالادى عوي. بٸرٸن-بٸرٸ ەشكەرەلەپ, بٸرٸن-بٸرٸ جامانداپ بٸر پاراققا جازادى-داعى, قابىرعاعا جاپسىرىپ كەتە بەرەدٸ. ادام ٶزٸ بارىپ وقىسا, سوعان تەزدەتٸپ جاۋاپ دايىنداۋى كەرەك. استىنا تٷرلٸ بٷكەنشٸك اتتار جازىپ قويادى. بٸر-بٸرٸمەن سالىستىرايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. ماعاۋيننٸڭ «مەنٸندە» كەيبٸر ادامداردىڭ اتى اتالادى. كەيدە اتالماي, بەينەلەپ بەرەدٸ. مۇحتار اعامىز اتاقتان كەندە ەمەس قوي. جازعاندارىنىڭ بەرٸ كلاسسيكالىق دٷنيەگە اينالىپ كەتكەن شىعارمالار. جازۋشىنىڭ اتىن «مەن» ەمەس, «مەندٸ» جازۋشىنىڭ اتى سٷيرەپ تۇر مۇندا. ونى جاسىرىپ قايتەمٸز? بار نەرسە عوي. «بۇل كٸسٸلەر نە ايتىپ وتىر?» دەگەن ەڭگٸمە تۋىپ قالماسىن. بٸر نەرسە ايتايىن. جاڭابەكتٸڭ ايتقانىنا قوسىلعىم كەلٸپ وتىر. ماعاۋيننٸڭ بٷكٸل شىعارماسى ۇناعانىمەن, وسى «مەنٸ» ماعان اسا ۇناي قويعان جوق. كەشە ماو تسزەدۋننىڭ مەرەيتويى اتالىپ ٶتتٸ قىتايدا. قىتايدا «ماو تسزەدۋن قانداي ادام?» دەگەن ساۋالناما جٷرگٸزٸلٸپتٸ. سول ساۋالنامانىڭ نەگٸزٸندە مىنانداي قورىتىندى شىعارىپتى: «كەلتٸرگەن زييانىنان گٶرٸ, تيگٸزگەن پايداسى زور ادام» دەگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەن كەزدە, «مەن» رومانىنىڭ زييانى تيٸپ كەتەتٸن جەرٸ بار. الاۋىزدىققا باستاپ كەتەتٸن جەرٸ دە بار. ال تۇتاستاي العاندا, ول كەرەك. سوندىقتان بٸرجاقتى بولسا دا وسىنداي جايتتاردىڭ دا ايتىلعانى دۇرىس قوي دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ, ونىڭ بەرٸ ايتىلماسا, بۇل زامان تۋرالى تولىققاندى پٸكٸر بولمايدى.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: وسى جەردە بٸر پٸكٸر قوسايىن. «مەمۋاردى كٸم كٶرٸنگەن جازا المايدى, جازسا ۇقساتا المايدى» دەدٸك. «جازۋشىنىڭ ٶمٸربايانى باي, عيبراتتى بولۋ كەرەك» دەدٸك. سوسىن شىندىقتان جالتارماۋ, شىندىقتى باتىل جازۋ كەرەك. بۇل ٷلكەن شارتى. وسى ٷشٸن كٶپتەگەن جازۋشى جازا العان جوق. ٶيتكەنٸ, بۇل جەي سٶزگە ەمەس, فاكتٸگە قۇرىلادى.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: «تاڭعاجايىپ دٷنيەنٸڭ» شىرقاۋ شەگٸ بار. ول اۆتوردىڭ ەلٸنە قايتىپ بارعاننان كەيٸن وقۋعا جٸبەرٸلمەي قالىپ, باسىنا قاتەر تٶنٸپ, التى اي شويىن قورىتۋعا قارا جۇمىسقا بارىپ, كٶمٸر قازىپ, ەڭ سوڭىندا اباقتىعا قامالىپ قالا جازداپ, باسىنا كٷن تۋعان كەزدە شەكارادان قاشىپ ٶتكەنٸ. وندا دا ٶزٸ عانا قاشىپ ٶتپەي, اينالاسىن قالاي ۇيىمداستىرعانى, كٶش باستاپ كەلگەنٸ. تۋرا وسىعان ۇقساس وقيعانى ەستٸگەنٸم بار. قاناعات اقبٷركٸتوۆ دەگەن ٷلكەن شەندٸ قىزمەت اتقارعان ادام تۋعان-تۋىسىنىڭ بەرٸن ۇيىمداستىرىپ, بەرٸ قاراي ٶتكٸزٸپ جٸبەرٸپ, سٸزدٸڭ كەيٸپكەرٸڭٸز سيياقتى ياعني ٶزٸڭٸز سيياقتى باسقا جۇرتتى دا شەكارادان ٶتكٸزٸپ جٸبەرەمٸن دەپ, قايتا كٸرگەن كەزدە تۇتىلىپ قالادى دا, ٶمٸرباقي تٷرمەدە وتىرىپ, كەيٸننەن ۇيعىر ەيەل الىپ, سونىمەن ارعى جاقتا ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتكەن. قاجىعۇمار شابدانۇلى باستان ٶتكٸزگەن قيىنشىلىقتىڭ بەرٸن سول كٸسٸ دە باسىنان ٶتكٸزگەن ەكەن. مٸنە, بۇعان قاراساڭىز جازۋشىنىڭ جەكە باسىنداعى ەڭگٸمە ايتىلىپ وتىرعان جوق, ۇلتتىڭ تاعدىرى, ەلدٸڭ باسىنان ٶتكەرگەن كەزەڭدەرٸ جايلى ايتىلىپ وتىر. مۇحتار اعامىزدىڭ «مەنٸنٸڭ» كەم تٷسٸپ تۇرعان جەرٸ وسى جەر. بۇل جەردە قابات-قابات وقيعالار جوق, شىرعالاڭ جوق. ۇلتتىڭ باسىنداعى تالايلى تاعدىر جوق. ەرينە, كەڭەس زامانىنداعى جاعىمپازدىق, ادامداردىڭ بويىنداعى قالىپ الىپ كەتكەن كەلەڭسٸز كٶرٸنٸستەر جاقسى كٶرسەتٸلگەن. تۇتاسىمەن العاندا «مەن» رومانىن قولداۋعا تۇراتىن شىعارما دەيمٸز بٸراق. وندا سىنالاتىندار كٶپ. سوعان بولا اتا جاۋ بولىپ كەتۋ دەگەن نەرسەنٸ بٸز ويدان شىعارىپ تاستاۋىمىز كەرەك سيياقتى. مىسال كەلتٸرەيٸن. ٶز باسىنا تٷسپەگەننەن كەيٸن ايتا بەرەدٸ دەپ ويلاۋى مٷمكٸن عوي. جاپ-جاس كەزٸمدە, قازاق ەدەبيەتٸنە ەندٸ كەلٸپ جاتقان كەزٸمدە مۇحتار ماعاۋين «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنەن «تارعىل تٶبەتتٸڭ يەسٸ» دەگەن ەڭگٸمەمدٸ وقىپ, سونى ورىس تٸلٸنە ەلٸبەك مالاەۆ پەن تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ ەكەۋٸنە اۋدارتىپ, مەنٸ قاناتتاندىرىپ جٸبەردٸ. سول ەڭگٸمەنٸڭ ورىسشاعا اۋدارىلعان نۇسقاسىن مەسكەۋدەگٸ حالىقارالىق جاس جازۋشىلاردىڭ كونفەرەنتسيياسىنا الىپ بارىپ, وعان «مۇنار, مۇنار, مۇنارا» دەگەن تاعى بٸر پوۆەسٸمدٸ قوسىپ, جازۋشىلار وداعىنا قابىلدانىپ كەتكەنمٸن. ول كەزدە ٷش كٸتابىڭ شىقپاسا, جازۋشىلار وداعىنا قابىلدامايتىن. كەيٸن مۇحتار اعامىز دەستٷرلٸ جىل قورىتىندىسىندا: «بۇل بالا جۇماباي ەكەۋٸ اعالارىنىڭ ارتىنان ەرٸپ كەتكەن, بۇل جازارمان» دەپ كٶڭٸل تولمايتىن ەڭگٸمەلەر ايتىپتى. سونىسىن «مەندە» جالعاستىرىپ جٸبەرٸپتٸ. قازاقتا ۇلى جازۋشى ايتاتىنداي مەننەن باسقا ەڭگٸمە قۇرىپ قالىپ پا دەپ تاڭقالدىم.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: گازەت باسقارىپ وتىردىڭ, سودان ٶكپەلٸ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: سوعان ٶكپەلەپ, ارى قاراي جاۋاپ بەرٸپ جاتسام مىسالى, بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸز نە بولادى, بٸزدٸڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ ٶمٸرٸ نە بولادى? ايتقاندى ايتقانداي قابىلداۋ كەرەك. كەيدە بٸز جوق جەردەن شام شاقىرامىز. «تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ ايتىپ بەردٸ» دەپ, دوسحان جولجاقسىنوۆ كٷلٸپ وتىرىپ ايتىپ ەدٸ بٸر ەزٸل ەڭگٸمەنٸ: «بٸرەۋ بٸر وتىرىستا اباي تۋرالى كٷلكٸلٸ ەڭگٸمەلەر ايتىپ قويماي قويىپتى. ەندٸ ەڭگٸمەنٸ ورايىن تاۋىپ, ورنىمەن ايتقان بولۋ كەرەك. بٸراق, ورتادان بٸر پىسىق شىعا كەلمەي مە. «مىناۋ ايتىپ وتىرعانىڭ نە? ابايدىڭ ارۋاعى اتسىن سەنٸ!» – دەگەن عوي. سٶيتسە اناۋ دا سٶزتاپقىش بٸرەۋ كٶرٸنەدٸ: «ابايدىڭ ارۋاعى اتسا, ارمانىمىز نە?» – دەپتٸ. ٷلكەن ادامداردىڭ قالامىنان شىققان زامان, قوعام, ورتا, ەدەبي ورتا تۋرالى ەڭگٸمە بەرٸبٸر كەرەك.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جازۋشى مەمۋار جازۋ ٷشٸن الدىمەن شارتتارىن الدىنا جازىپ قويۋى كەرەك. تاعى بٸر شارتى – ەدٸلدٸك. قالام ٶزٸمدٸكٸ ەكەن دەپ, ٶزٸڭدٸ كٶتەرمەلەۋ – سەرتتٸڭ بۇزىلعانى. ٶتٸرٸك ايتۋ, بٸرەۋگە جالا جابۋ تالانتقا جاتپايدى. قاليحان دوسىم مەمۋار جازىپتى. ەلٸ ٶزٸم كٶرگەن جوقپىن. «سٸزدەردٸڭ تۇستارىڭىزدا قانداي جانقييارلىق بولعان. قاليحان مەملەكەتتٸك سىيلىقتى الايىن دەپ تۇرىپ, سٸزگە جول بەرۋ ٷشٸن كوميسسييادان ٶزٸنٸڭ كٸتابىن قايتارىپ الىپتى. مٸنە, ٷلگٸ بولاتىن نەرسە», – دەپ بٸر جاس جٸگٸت تامسانىپ وتىر. «ونى قايدان وقىدىڭ?» – دەسەم: «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ پەنەبايىنشى نٶمٸرٸنەن» – دەدٸ. ٷيگە «جۇلدىز» كەلۋشٸ ەدٸ, تاۋىپ الىپ وقىسام, شىن مەنٸسٸندە سولاي. قالەكەڭ سٸلتەپ وتىرىپ: «بٸزدٸڭ پايدامىز جۇمادٸلوۆكە كٶپ تيدٸ. مەسەلەن, مەنٸڭ «اقسۋ – جەر جانناتى» دەگەن رومانىم 1990 جىلى بەيگەنٸ الىپ تۇرعان جەرٸندە قابدەشكە جول بەرۋ ٷشٸن كوميسسييادان قايتارىپ الدىم», – دەپتٸ. مەن مۇنى ميىما سىيدىرا الماي, ەدەۋٸر مەڭگٸرٸپ قالدىم. مەن تٸرٸ وتىرمىن, سوندا قالاي? ونىڭ ٶزٸ شىلعي ٶتٸرٸك جەنە. يە, 1990 جىلى سىيلىققا بٸرنەشەۋٸمٸز ۇسىنىلدىق. مەنٸڭ «تاعدىرىم», ونىڭ «اقسۋ – جەر جانناتى» ۇسىنىلدى. سوسىن ەكەۋٸمٸز كٶتەرٸپ جاياۋ بٸرگە باردىق. جازۋشالىر وداعىنىڭ پروتوكولدارى بار, مەجٸلٸستٸڭ حاتتاماسى بار, كٸتابىمىزدىڭ ٷش داناسى بار, ەكەۋٸمٸز بٸرگە باردىق. كوميسسيياسىنىڭ ارنايى بٶلمەلەرٸ بار, حاتشى قىزدار وتىر, كوميسسييانىڭ سالاۋاتتى بٸر جٸگٸتٸ وتىر, قابىلداپ الاتىن. ەكەۋٸمٸزدٸكٸن تەكسەردٸ دە, مەنٸكٸن الدى. «تاعدىر» رومانى 1988 جىلى شىققان. 1990 جىلعا دەل كەلٸپ تۇر. انانٸكٸن بىلاي-بىلاي قارادى دا: «قالەكە, كەشٸرەرسٸز, سٸزدٸكٸنٸڭ جىلى كەلگەنٸمەن, ايى كەلمەيدٸ ەكەن», – دەدٸ. ول كەزدەگٸ تەرتٸپ سولاي. بەلگٸلٸ بٸر ايلاردىڭ ٸشٸندە شىعۋ كەرەك. «سٸز كەلەر جولى قوسىلۋىڭىزعا بولادى. بۇل جولى قوسىلا المايسىز», – دەپ قايتاردى. ەكەۋٸمٸز بٸرگە قايتتىق. بۇل كٶكتەم. كٷزدە, قازان ايىنىڭ بەسٸندە قاۋلى شىقتى عوي. ەلٸ ەسٸمدە, ۇمىتقام جوق. سول جىلى «تاعدىر» رومانىنا بەرٸلدٸ. ەدەبيەت پەن ٶنەرگە تيەسٸلٸ بەس ورىننىڭ تٶرتەۋٸ بوس قالىپ, ماعان, «تاعدىرعا» عانا بەرٸلدٸ. ٶزٸم ەكٸ ادامنىڭ الماي قالعانىنا ٶكٸنٸپ ەدٸم. بٸرەۋٸ ساعي جيەنباەۆ, ەكٸنشٸسٸ سەيداحمەت بەردٸقۇلوۆ ەدٸ. «وسى ٷشەۋٸمٸز الساق بولماس پا ەدٸ?» – دەپ ٶكٸنگەم. سٶيتٸپ, «تاعدىر» رومانى جەكە ٶتكەن. ال قاليحان ٶزٸن جوعارى كٶتەرۋ مە, ەلدە ٶزٸن ادامشىلىقتىڭ شىڭىندا كٶرسەتپەك پە, ونداي نەرسە بولعان ەمەس. مەن ٷشٸن ورىن بوساتقانى, «ول ٷشٸن كوميسسييادان شىعارمامدى قايتارىپ الدىم» دەۋٸ ارتىق. مەن ەلٸ تٸرٸمٸن عوي. كۋە بولاتىن بٸر ادام جٷرسە جەر باسىپ, قالاي ٶتٸرٸك ايتا الاسىڭ? مەمۋاردا قاتتى ساق بولاتىن نەرسەنٸڭ بٸرەۋٸ وسى. ٶزٸڭدٸ دە تارازىنىڭ بٸر باسىنا قويعان كەزدە, باسقانى دا پەشكٸ عىپ جٸبەرۋگە بولمايدى عوي.    

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: قاليحان اعامىزدىڭ ول مەمۋارلىق كٸتابىن مەن دە قاراپ شىقتىم. ٷلگٸ الاتىن تۇستارى كٶپ, جازۋشىلارىمىز تۋرالى كٶپتەگەن جاقسى نەرسەلەر بار. بٸراق, ماعان ۇناماعانى, كەي تۇستا عايباتتاۋ سٶز ايتىلعانى. قازٸر ٷلكەن اقىندارىمىزدىڭ كٶپشٸلٸگٸ مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ەرۋاعىمەن الىساتىن بولدى. ول كٸسٸنٸڭ اتىنا ايتىلىپ جاتقان سٶزدەردٸ كٶپسٸنەتٸندەي. قاليحان اعامىز كٸتابىندا مۇقاعالي اعامىزدىڭ پەندەشٸلٸگٸن تىم تەتپٸشتەپ جٸبەرەدٸ. تٸپتٸ وسى سٶزدەردٸ بٸرەۋلەردٸڭ قايراۋىمەن ايتىپ جٸبەردٸ ما ەكەن, دەگەن كٷدٸگٸم بار. ماعان ول جەرلەرٸ ۇناعان جوق. سول مۇقاعالي ماقاتاەۆ تۋرالى «تاڭعاجايىپ دٷنيەدە» جاقسى ەستەلٸكتەر ايتىلادى ەكەن. العاش مۇقاعالي ماقاتاەۆ پەن ورازاقىن اسقار, ٷشەۋٸڭٸزدٸڭ قالاي كەزدەسكەندەرٸڭٸز, شالكٶدەگە بارعان كەزدە مۇقاعاليمەن قالاي بٸرگە جٷرگەندەرٸڭٸز, جاپ-جاس مۇقاعالي ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ الدىنا شىعىپ تۇرعاندا سٸز ەكٸ-ٷش شۋماق ٶلەڭٸن جاتقا ايتىپ جٸبەرٸپ, قاتتى سٷيسٸنٸپ قۇشاقتاعانى, وسىنىڭ بەرٸ ٷلگٸ-ٶنەگە, مۇراتتى نەرسەلەر. بٸراق, اعا, وسى «تاڭعاجايىپ دٷنيەنٸڭ» ٸشٸندە دە سٸز بٸرتالاي ادامعا تيسەسٸز. مىسالى, ورالحان بٶكەيدٸڭ اتىنا سىن ايتاتىن جەرٸڭٸز بار. سوسىن زەينوللا قابدولوۆتىڭ اتىنا ايتاتىن جەرلەرٸڭٸز بار. سوسىن تاعى دا باسقا اقىن-جازۋشىلارعا دا تيٸسەتٸن جەرلەرٸڭٸز بار.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جارايدى, جاۋاپ بەرەيٸن. ورالحاننىڭ 1993 جىلى «قازاق ەدەبيەتٸنە» جاڭادان رەداكتور بولعان كەزٸ. ماقالا اپارىپ بەردٸم. سوسىن مەسكەۋگە جينالىسقا كەتتٸك قوي دەيمٸن. قايتىپ كەلدٸم. «ٷش ەرٸپ – ٷرەي ورداسى» دەگەن. ول كەزدە كگب-عا ەشكٸمنٸڭ تٸسٸ باتپايدى, قازاق تٸلٸندە ەشكٸم سىناعان ەمەس. كگب-نىڭ زاردابى تۋرالى ايتىلماعان كەز. سونى مەن كەلگەنشە باسىپتى. سودان «ٷش ەرٸپ – ٷرەي ورداسى ما?» دەپ, «ما» دەگەندٸ قوسىپتى. كٷمەنداناتىن سەكٸلدٸ. ەرتەسٸندە باردىم. مەن ەسٸكتەن كٸرگەن بەتتەن, ٶزٸ دە بٸلٸپ وتىر ەكەن, ىرجالاقتاپ ورنىنان تٷرەگەلدٸ. «بٸلٸپ وتىرمىن, نە ايتاتىنىڭىزدى. ٶزٸم دە سول «ما» دەگەندٸ قوسىپ الىپ, ازاپ تارتىپ وتىرمىن. قابەكە, مەنٸ كەشٸرٸڭٸز», – دەدٸ. ارامىزدا باسقا ەشتەڭە بولعان جوق.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: فاريزا وڭعارسىنوۆا تۋرالى دا بٸر ەڭگٸمەلەر بار ەكەن. «وبلىستىق گازەتتە جارييالانعان ٶلەڭدەرٸ ٷشٸن بەيگە العانشا, مۇقاعالي ماقاتاەۆقا جول بەرمەي مە?» – دەيسٸز. سوسىن سەرٸك قيراباەۆ تۋرالى بار. «بٸر-بٸرٸنە كٶپشٸك قويىپ, قولپاشتاپ سٶيلەگەندە بۇلار شەبەر بولىپ العان» – دەيسٸز. زەينوللا قابدولوۆ تۋرالى دا بار... بٸرتالاي فاميلييا بار.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: بار, بار. ٶزٸڭ ايتقان جاڭاعى: «بۇل سوۆەتتٸك دەۋٸردەن جازىلاتىن ەپوپەيادان عانا كەم رومان» دەگەندٸ زەكەڭ قايدان شىعاردى? «بۇل سٶز مۇقاڭدى ارانداتتى, كەرەگٸ جوق ەدٸ. ٷلكەن ەدەبيەتشٸ بولساڭ, مۇقاڭدى جارعا نەگە يتەرەسٸڭ? مۇقاڭ وسىعان تٷسٸپ قالدى», – دەپ كٸنە قويامىن. بۇل مۇقاڭ, مۇحتار ەۋەزوۆ ٷشٸن ايتىلعان نەرسە.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: سٸز ٷلكەن قالامگەر بولعاننان كەيٸن جۇرتتىڭ بەرٸ وقيدى. ٷزٸندٸلەرٸ گازەت-جۋرنالداردا جارييالاندى. ەل وقىدى, بٸلەدٸ. سۇرايىن دەپ وتىرعانىم, وسىنداي نەرسەلەر نە ٷشٸن ايتىلدى? ايتىلۋى كەرەك پە ەدٸ? مەمۋارلىق شىعارمادا ونىڭ قانشالىقتى قاجەتتٸلٸگٸ بار. مىسالى, سوڭعى كەزدە نەسٸپبەك ايتۇلىنا قاتىستى جازعان ماقالاڭىزدىڭ ارتى داۋعا اينالىپ كەتتٸ. گازەت-جۋرنالداردى شۋلاتتى. ەلدە بۇل پرينتسيپكە باعىنعان نەرسە مە? ەلدە ٶزٸڭٸز جاراتپاعان نەرسەلەرٸشكە سىيمادى ما? جوق, ەلدە قوعامنىڭ بولمىسىن, بەت-بەينەسٸن اشىپ كٶرسەتۋ مە بۇل?

قابدەش جۇمادٸلوۆ: ٶزٸڭ وداققا قالاي قابىلدانعانىڭدى, وعان ماعاۋيننٸڭ شاپاعاتى تيگەنٸن ايتىپسىڭ. ول ٶتە جاقسى. ال مەن جازۋشىلار وداعىنا ٶتەردە سەكرەتارياتتا مەنٸ قۇلاتقان. ون بەس ادام ەدٸك. ون تٶرتٸ ٶتە شىقتى, شاۋىپ. قازٸر سول ون تٶرتتٸڭ كٸم ەكەنٸن ايتىپ بەرە المايمىن. بٸراق, مەن, قۇدايعا شٷكٸر, كەلەسٸ جىلى ٶتتٸم. سوندا كٷنٸ بۇرىن دايىندالىپ كەلٸپ, ارنايى سٶز الىپ سٶيلەپ, پرەزيديۋمنىڭ ون ٷش ادامىنىڭ جەتەۋٸن قارسى قويىپ, مەنٸ قۇلاتقان ادام بار. ٶمٸرٸڭدە بٸر ەمەس, ەكٸ ەمەس, ىلعي اياقتان شالعان ادامدار بار. ٷش كٸتابىم بار سول كەزدە, بٸرەۋٸ كٶكەيكەستٸ رومان. بٸرەۋٸ «قازدار قايتىپ بارادى» دەيتٸن ەڭگٸمەلەر جيناعى. بٸرەۋٸ «جاس دەۋرەن» دەيتٸن ٶلەڭدەر جيناعى. بۇل 1969 جىلى. كٶرنەۋ اياقتان شالۋ. ايتپاسقا بولمادى.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: وسى جەردە بەرٸبٸر ٸشكٸ بٸر پرينتسيپ جاتقان بولۋى مٷمكٸن دەپ ويلايمىن.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: پرينتسيپ بولعاندا بىلاي, سول كٸسٸلەر انالاردى: «جالپى ارعى بەتتەن كەلگەن كٸسٸلەردٸ قالاي بولسا سولاي جازۋشىلار وداعىنا ٶتكٸزۋگە بولمايدى», – دەپ قورقىتتى. «بۇل جٶنٸندە قوعام قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەكەمەسٸمەن اقىلداسۋ كەرەك», – دەگەن سٶزٸ ٶتٸپ كەتتٸ. «جازۋ دەگەن سٶز, قوعام قايراتكەرٸ دەگەن سٶز. شەتتەن كەلگەندەرگە قوعام قايراتكەرٸ دەگەن اتاقتى قالاي بەرۋٸمٸز كەرەك?» – دەپ ەدٸ, ەلگٸ شالداردىڭ كٶبٸ بۇعىپ قالدى. ول كەزدە ەدي شەرٸپوۆ بٸرٸنشٸ حاتشى. مەنٸڭ ٶتۋٸمە قارسى ەمەس. ەرتەڭٸندە ول تەكسەرٸپ, قارسى داۋىس بەرگەندەردٸ تاۋىپ شىققان عوي. سونىڭ ٸشٸندە ەكٸ ورىس حاتشى بار. يۆان جۋكوۆ پەن پەتر مورگۋن. «ٶي, سەندەر جۇمادٸلوۆتٸ تانىمايسىڭدار عوي, نەگە قارسى داۋىس بەرەسٸڭدەر?» – دەسە, «وي, ەدي شاريپوۆيچ, ەبدٸجاميل كاريموۆيچ بٸر كٷن بۇرىن زۆاندادى. «ەرتەڭ سەكرەتاريات بولادى. بٸر حالتۋرششيك ٶتەيٸن دەپ جاتىر. سوعان سەندەر قارسى داۋىس بەرٸڭدەر» دەپ سۇرادى. سوسىن بەلٸنەن سىزدىق تا تاستادىق», – دەپتٸ. بولعان وقيعا, ەش بوياماسىز. ال ەندٸ وسى مەنٸڭ تاعدىرىما بايلانىستى نەرسە مە? ەرينە, بايلانىستى نەرسە. الباتى كٶلدەنەڭنەن بٸرەۋگە جالا جاۋىپ وتىرعام جوق.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: ەندٸ ۇلتتىڭ دا تاعدىرىنا قاتىستى نەرسە عوي وسى.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جٷز مىڭداعان ادام كەلدٸ. سونىڭ بەرٸنە كٷدٸكپەن قاراۋ, كٷدٸك تۋدىرۋ جاقسى ما ەكەن?

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: شىن تٷسٸنگەن بولسا, ول ۇلتتىڭ دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە كەرەك نەرسە ەدٸ دەپ تە ايتاسىز عوي. شىندىقتى, اقيقاتتى ايتا بٸلۋ, ونى قابىلداي بٸلۋ, ودان ساباق الا بٸلۋ, عيبرات الا بٸلۋ, مٸنە وسىنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ ۇلتتىڭ بويىندا جەتپەي جاتادى, ونى جاسىراتىنى جوق. ارتى داۋعا ۇلاسىپ كەتەتٸنٸ سوندىقتان. ايتىلعان ەڭگٸمە بٸر جەردە ايتىلدى. ودان ادام كەرەگٸن الادى. ونى اتا جاۋ قۇساپ داۋعا ۇلاستىرۋدىڭ ٶزٸ ورىنسىز نەرسە عوي دەپ ويلايمىن.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: تاۋىپ ايتىلعان سىندى دا قابىلداعان عوي. انا جاق دەل تاۋىپ ايتقاندا, قازاق: «تٸلٸڭە شوق تٷسسٸن» دەيدٸ ەكەن. بٸزدە سول قاسيەت جەتٸسپەيدٸ. مەنٸڭ «قىسقا قايىرىمدار» دەيتٸن كٸتابىمنىڭ ٸشٸندە بار, كەيٸن ۋاقىتىڭ بولسا قاراپ شىقشى. سوندا 3-4 بەتتەن, ونشاقتى بٶلٸم بار. سوندا مىنا قىتاي ويشىلى كونفۋتسييدٸڭ ايتقان سٶزٸ بار: «بٸر سىننان ٶتپەگەن ادامدى قايتارا سىناۋدىڭ كەرەگٸ جوق. ٶيتكەنٸ, ادام تابيعاتى ٶزگەرمەيدٸ. سوسىن ەكٸنشٸ قايتارا سىناۋعا ادام ٶمٸرٸ قىسقا», – دەگەن. بٸر سىننان ٶتپەگەن ادام ەكٸنشٸ رەت تە سىننان ٶتپەيدٸ. وسى پرينتسيپتٸ باسىنا قويدىم دا, كٶڭٸلٸم قالعان بٸرنەشە ادامدى جازدىم سوندا.  

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: قازٸر گازەت-جۋرنالداردان قىزعىلىقتى ەستەلٸكتەر وقىپ جٷرمٸز. ەرينە, اياعى داۋ-شارعا اينالىپ كەتۋدە. دەگەنمەن كەرەك ەڭگٸمە ايتىلىپ جاتىر. بۇل دا مەمۋار ما?

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جوق, مۇنى مەمۋار دەمەيمٸن. ايىرىم ەستەلٸك دەيتٸن جانر بار عوي. كەيدە ەستەلٸك-ەسسە دەپ قويامىن. جالپى بٸرگە ٶمٸر سٷرگەن, كٶرگەن ادامدار تۋرالى جازدىم. سافۋان تۋرالى, حاسەن ورالتاي تۋرالى دا جازدىم. سوسىن بٸرقاقپاي, بٸر سٷرٸنگەن ادامدار دا بار ٸشٸندە. نەسٸپبەك ايتۇلى مەنٸڭ باۋىرىم. ونىڭ اقىندىعىندا داۋىم جوق.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: نەسٸپبەك ايتۇلىنىڭ جاۋابىن ەستٸدٸم. بٸر سٶزٸ ەسٸمدە قالىپتى. ەندٸ ول مەتەل بولىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. «باسقالار باسقا اۋىلدىڭ ادامدارىمەن ايتىسىپ جاتسا, سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ ٸنٸڭٸزبەن ايتىسىپ جاتىرسىز عوي» دەگەن سٶز جٷر.

قابدەش جۇمادٸلوۆ: ٶتە دۇرىس. مەنٸ ەگەر تۋراشىل دەسەڭ, وسى فاكتٸنٸ الىپ, ماقتاۋىڭا بولادى. «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەيدٸ. مىنانىڭ ٸستەپ جٷرگەن ٸستەرٸ مەنٸڭ ٸشٸمە سىيمادى. جىرىندىلىعى, جىلپوستىعى, بٸرەۋدٸڭ ەڭبەگٸن پايدالانىپ كەتۋٸ. بٸر عانا فاكتٸنٸ ايتتىم. دۋلات باباتايۇلى كٶڭٸلدەن ٶشٸپ كەتكەن. زيراتى جوق. سونى مەن ٸزدەپ جٷرٸپ تاپتىم. ول مەن تاپتىم دەپ سٷيٸنشٸلەدٸ. بۇل جاقسى ەدەت ەمەس. ەيتپەسە ول زيراتتى كٸمنٸڭ تاپقانىندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. بٸراق وسىدان ونىڭبولمىسى, كٸسٸلٸگٸ كٶرٸنٸپ قالدى.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: وسى مەمۋارلىق شىعارمالارىڭىز بار, ەستەلٸكتەرٸڭٸز بار. سولاردىڭ ٸشٸندە سىناعان ادامدارىڭىز كٶپ پە, ماقتاپ, ماداقتاپ, كٶتەرمەلەگەن ادامدارىڭىز كٶپ پە?

قابدەش جۇمادٸلوۆ: جاقسى ادامدار كٶپ ەكەن. سولاردىڭ شاراپاتى كٶپ تيدٸ دەدٸم. مەنٸ «قازاق ەدەبيەتٸنە» قالاي جۇمىسقا العانىن ايتايىن. جۇمىس سۇراپ بارعانىمدا, قاپان ساتىبالدين مەنٸ ون ٷشٸنشٸ عىپ تٸركەدٸ عوي. الدىمدا ون ەكٸ ادام بار. سوسىن: «ورىستا ون ٷش دەگەن وڭعان تسيفر ەمەس, بٸراق, بٸز قازاقپىز عوي, حابارلاسىپ تۇر», – دەپ, قالجىڭداپ كٷلدٸ. ون بەس كٷننەن كەيٸن بارسام: «ەي, بالام, سەنٸ جۇمىسقا الايىن دەپ وتىرمىن. قايدا جوعالىپ كەتتٸڭ?» – دەپ ٸزدەپ وتىر ەكەن. سٶيتسەم, قانداي پرينتسيپ ۇستاعان دەيسٸز عوي. جاڭاعى ون ەكٸ ادامنىڭ ەرقايسىسىنىڭ سوڭىندا ەكٸ-ٷشتەن «جانكٷيەر» جٷر ەكەن. مازا بەرمەيدٸ, ٷيٸنە تەلەفون سوعادى. ال سۇراۋى جوق جالعىز مەن ەكەم. سوندا قاپەكەڭنٸڭ ۇستانعان قاعيداسى وسى. ٶزٸ بالالار ٷيٸنەن شىققان. 1932 جىلعى اشتىقتا بٸر ەۋلەتتەن جالعىز امان قالعان عوي. جەتٸم بولىپ ٶسكەن. «وسىنى الايىنشى. ەشكٸمٸ دە, «كرىشاسى» دا جوق» دەگەن عوي. بۇل مەنٸڭ تٸكەلەي تاعدىرىما ەسەر ەتتٸ. ەدەبيەتتٸڭ جۋان ورتاسىنا توپ ەتە قالدىم. انا جاقتا بەس جىل سٷرگٸندە جٷرٸپ, كەشٸگٸپ قالعان اداممىن. جولداستارىم, ساباقتاستارىم وزىپ كەتكەن. ولاردى قۋىپ جەتۋٸمە قاپان ساتىبالدين ىقپال ەتتٸ. ول كٸسٸنٸڭ اقىلدىلىعىندا, باسقاسىندا شارۋام جوق. ال ادامگەرشٸلٸگٸ كەرەمەت.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: اعا, مەن قيياڭقى سۇراق قويىپ ٷيرەنگەن اداممىن. بٸر سۇراق قوياىن. وسى ادامدارعا, ٶزٸڭٸزدٸڭ ورتاڭىزعا, تۇلعالارعا دەگەن كٶزقاراسىڭىز قانداي پرينتسيپتەن تۋادى? ٶزٸڭٸزگە قاتىستى بولعان جاعدايدان تۋا ما, ەلدە ۇلتقا قاتىستى بولعان جاعدايدان تۋا ما?

قابدەش جۇمادٸلوۆ: ٶتكەندە «جاس الاشقا» ايتقانىم بار ەدٸ. «مەنٸڭ پرينتسيپٸم ٶزٸ وڭاي. تٶرت امال سەكٸلدٸ. قازاققا نە نەرسە پايدالى? ونى قولداۋ كەرەك. كٸمنٸڭ ٸسٸ بولسا دا. قازاققا نە نەرسە زييان? ونى كٸم ويلاپ تاپسا دا, وعان جول بەرۋگە بولمايدى, قارسى كٷرەسۋ كەرەك», – دەگەنمٸن. مەنٸڭ پرينتسيپٸم وسى. ەلگە, ۇلتقا زييانى تيەتٸن, ادامدى اياقتان شالاتىن, ادامگەرشٸلٸكتەن اتتايتىن نەرسەلەرگە مەن قارسىمىن. ۇلتتىڭ باسىن قوساتىن, ۇلتقا قىزمەت ٸستەيتٸن نەرسەلەردٸ جاقتايمىن. وسى - مەنٸڭ پرينتسيپٸم.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: جاقىندا امانگەلدٸ كەڭشٸلٸكۇلى دەگەن ەدەبيەت سىنشىسىمەن پٸكٸرلەسٸپ قالىپ ەدٸم. گابريەل گارسيا ماركەستٸڭ مەمۋارلىق شىعارماسى ورىسشاعا اۋدارىلىپ جارىق كٶرٸپتٸ. سول جەردە جەكە ادامدارعا دەگەن سىن جوق. تۇتاستاي كٶرگەن, بٸلگەن جاقسىلىقتار, يگٸلٸكتەر تۋرالى ايتىلادى دەيدٸ. سٸز قالاي ويلايسىز, جاڭابەك, مەمۋارلىق شىعارمالاردا تۇلعالارىمىزدىڭ اتىنا, زاتىنا سىن ايتقانىمىز قالاي بولادى?

جاڭابەك شاعاتاي: بٸز وزىق ەدەبيەتتەن ٷيرەنۋدەن قاشپاۋىمىز كەرەك. شىندىق ايتىلۋعا تيٸستٸ. جازۋشى رەتٸندە جاقسى تانىلعان ادامنىڭ كەمشٸلٸگٸ دە بولۋى مٷمكٸن. جالپى مەمۋار سۋبەكتيۆتٸ پٸكٸردەن تۋىندايتىن شىعارما. اۆتوردىڭ سول ادامعا قارىم-قاتىناسى عانا. تۇتاس ەدەبيەتتٸڭ قارىم-قاتىناسى ەمەس. سوسىن بٸز نەگە شىندىقتان قاشقاقتاي بەرەمٸز? قوعامداعى ەڭ قاۋٸپتٸ نەرسە – جارتىلاي شىندىقتار. شىندىقتىڭ بٸر شەتٸن شىعارىپ قويىپ, ەكٸنشٸ جارتىسىن ايتپاي قالۋ. ٶيتكەنٸ, اناعان زييانى تيەدٸ, مىنادان ىڭعايسىز عوي دەگەن. ال ودان گٶرٸ اشىعىن ايتايىق, سول دۇرىس مەنٸڭشە.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: جارتى شىندىق ەڭگٸمەگە جارىتپايدى دەيسٸڭ عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: بٸز بولاشاعى زور حالىقپىز. ٶتكەنٸمٸزدە ٷلكەن تاريحىمىز بار. قازاقتىڭ بويىنداعى بٸر عانا كەمشٸلٸك – شىندىقتان قاشقاقتاي بەرەتٸنٸمٸز. جاسقانشاقتىعىمىز با, جۇمساقتىعىمىز با, بٸلمەيمٸن. «كٶشپەلٸلەر تابانسىزداۋ» دەگەن تاريحشىلارىمىزدىڭ باعاسى بار. ۆامبەريدٸڭ ٶزٸ دە «تابانسىزداۋ» دەيدٸ. بٸز ٶزٸمٸز شىندىقتان الىستاۋ جٷرگەندٸ جاقسى كٶرەمٸز.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: بەتكە ايتۋ مەدەنيەتٸ جەتٸسپەگەن دەيسٸز عوي. مەمۋار دەگەن بارىن بار, جوعىن جوق دەپ, بەتكە ايتۋ عوي.

جاڭابەك شاعاتاي: يە, سوندىقتان مەمۋار جەكە ادامنىڭ سەبەكتيۆتٸ پٸكٸرٸ بولعاننان كەيٸن قوعامنىڭ باعالاۋى ەمەس, جەكە ادامنىڭ باعالاۋى دەپ قانا قابىلداپ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك. ال كەلەشەگٸ زور ۇلت شىندىقتان قاشپاۋى كەرەك. ول اعىلشىنداردا دا, فرانتسۋزداردا دا سولاي قالىپتاسقان. مىسالى, ورىستاردا تولستويدىڭ كەمشٸلٸگٸن ايتادى. پۋشكيننٸڭ دە تٷنٸمەن كارتا وينايتىنىن ايتادى. ول تۋرالى انەكدوتتار دا بار تٸپتٸ. ال بٸز وندايدى ايتقىمىز كەلمەيدٸ. ىڭعايسىزدانامىز. ال ولاردا كەز كەلگەن قوعام قايراتكەرٸنٸڭ كەمشٸلٸكتەرٸ دە ايتىلادى, جاقسى جاقتارى دا ايتىلادى. بٸراق وسى ەكٸ ورتادان وقىرمان ٶزٸ شىندىقتى ەكشەپ الۋى كەرەك. سول ەكشەپ الۋ مەدەنيەتٸن بٸز قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. ونىڭ بٸر عانا جولى بار. شىندىقتى ايتا بٸلۋ جەنە قابىلداي بٸلۋ مەدەنيەتٸ.

جٷسٸپبەك قورعاسبەك: كٸلەڭ مەسەلە شەشٸپ وتىرعانداي كٶرٸنۋ كەيدە ادامدى شارشاتادى. مەمۋار دەگەن نەرسە سەۋلەلٸ ەپيزودتارىمەن دە قۇندى ەمەس پە. وسى ورايدا ەلدٸڭ بەرٸ بٸلەتٸن, تٸپتٸ ەسترادالىق توپتار قازٸرگٸ كٷنٸ دە جيٸ ايتىپ جٷرگەن, كٶپشٸلٸككە بەلگٸلٸ بٸر ەننٸڭ مەتٸنٸنەن ٷزٸندٸ وقىپ بەرگٸم كەلٸپ وتىر.

سەن ماعان ىستىقسىڭ باسقادان,

«سٷيەم» دەپ ايتۋعا جاسقانام.

جەتكٸزە الار ما جٷرەكتٸڭ,

جاسىرىن, جان سىرىن جاس قالام, – دەيدٸ. مۇنى كەزٸندە جازۋشى تٶلەۋبەك جاقىپبايۇلى شىعارعان ەكەن. ول كٸسٸ قابدەش اعامىزبەن شەكارانىڭ ارعى بەتٸندە دە, بەرگٸ بەتٸندە دە بٸرگە جٷرٸپ, بٸرگە تۇرعان. وسىنداي ٶلەڭدٸ جازعان ادامنىڭ بٷكٸل تاعدىرى وسى كٸتاپتىڭ ٸشٸندە بار. ەربٸردەن سوڭ تٶلەۋبەك جاقىپبايۇلى ٷشٸن عانا كٸتاپتىڭ بٸراز بەتٸن پاراقتاپ شىعۋعا بولادى-اۋ دەپ ويلايمىن. قازٸر ەركٸمنٸڭ اتىنا تاڭىلىپ كەتٸپ جٷرگەن وسى ەندٸ ورىسشا بٸر ەننٸڭ ەۋەنٸنە سالىپ, سول تٶلەۋبەك جاقىپبايۇلى سٷيگەن قىزىنان ايىرىلىپ قالعان كەزدە شىعارىپتى. تاريحىنىڭ ٶزٸ بٸر قىزىق. بٸردە ماندالينمەن, بٸردە گيتارامەن ايتىپ جٷرٸپتٸ. ال تٶلەۋبەك جاقىپبايۇلىن بٷگٸندە بٸرەۋ بٸلەدٸ, بٸرەۋ بٸلمەيدٸ. ەرتەڭ مٷلدەم ۇمىتىلىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن. جاستاۋ كەزٸمدە «لاشىن» دەگەن شىمىر جازىلعان كٸتابىن وقىپ, مەن ونى جۇماتاي جاقىپبايۇلىنىڭ قارا سٶزدەگٸ بولمىسىنا ۇقساتقام. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم, شىنى كەرەك, قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «تاڭعاجايىپ دٷنيە» عۇمىرنامالىق رومانىن قولىما العان كەزدە نەگاتيۆتٸ جاقتارى كٶپ شىعار دەپ ويلاعان ەدٸم. بٸراق, وقىپ شىققاننان كەيٸن تۇتاستاي پوزيتيۆتٸ باعىتتا جازىلعان دٷنيە ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. ۇلتقا, ەلگە, ۇرپاققا, قالامداستارىنا جاناشىرلىقپەن جازىلعان شىعارما ەكەن دەپ ەسەپتەدٸم. حالىققا, ۇلتقا مۇنداي شىعارما ٶتە كەرەك.

مەن وسى ارادا سۇحباتىمىزدى مىنانداي ٶكٸنٸشتٸلەۋ سٶزبەن اياقتاعىم كەلٸپ وتىر: جاقىندا ەدەبي گازەتتەن اقساقال جازۋشىمىز مىڭباي رەشتٸڭ كٶلەمدٸ ماقالاسىن وقىدىم. ول ماقالاسىندا قابدەش جۇمادٸلوۆ بار, مۇحتار شاحانوۆ بار, تاعى دا باسقا بٸرقاتار اقىن-جازۋشىلاردى سىنايدى. تٸپتٸ «بٸرەۋٸنٸڭ ەسٸمٸن تىرناعىممەن تىرناپ, ٶشٸرٸپ تاستادىم» دەگەن سٶز جٷر. باسقاسىنىڭ بەرٸمەن كەلٸسۋگە بولادى, بٸراق, «بٸرٸمٸزدٸڭ اتىمىزدى بٸرٸمٸز تىرناعىمىزبەن تىرناپ ٶشٸرٸپ تاستاۋدان» قۇداي ساقتاسىن دەگٸم كەلەدٸ. ال قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «تاڭعاجايىپ دٷنيە» اتتى مەمۋارلىق رومانى كەڭ دٷنيەتانىمعا باستايتىن ايتۋلى شىعارما دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. تاتىمدى, تۇششىمدى ەڭگٸمە ايتقاندارىڭىز ٷشٸن سٸزدەرگە مىڭ دا بٸر راحمەت!

"كٸتاپحانا: سۇحباتتار" كٸتابىنان