Meniń Oralhanym

«Meniń Oralhanym!». Iá, tek qana meniń Oralhan aǵam! Bilem, bul pikirimmen ózgeler sekildi Siz de kelispeisiz! Biraq, Bókeev shyǵarmalarymen tanysyp, oralhandyq ordaly oidyń ormanyna boilap, ásemdikpen ádiptelip, sulýlyqpen syrlanǵan suńǵyla syrdyń tereńine súńgip, sýretkerdiń sezimtal, súiispenshilik pen mahabbatqa toly álemine sapar shekken ár oqyrmannyń júreginde tittei de bolsyn óz Oralhany bolady. Demek, meniń de júregimde óz Oralhanymnyń bolýy zańdylyq. Eger ortamyzda júrse qyrkúiektiń 28-inde 68 jasqa keledi eken. Elýine úlgermei ketken qalamgerdiń máńgilik mekenine oralǵanyna da on segiz jyldan asty. Alǵashqy ómiri tym qysqa bolǵanymen, ekinshi ómiriniń ǵumyry uzaq. Sebebi, ózi ketkenimen, esimin máńgi óshirmeitin otty týyndylary – máńgilik!

Eń alǵash «Apamnyń astaýy» arqyly qol bulǵaǵan balań armandar eseie kele Qar qyzy bolyp shaqyrdy. «Aýyl hikaialarynyń» ishine tańyrqai kirip, sol Zarqumar ata, Iǵań, Biǵań men Nina apailar syndy aýyldyń san alýan minezdi ańǵal da  aqjarqyn adamdary­nyń boiamasyz ómirlerin ózim de keship júr­gen­dei áserlenip, kitaptyń sońǵy betin erekshe te­bi­renispen japqanym esimde. Kei sátteri qalanyń birsaryndy qytymyr tirliginen jalyǵyp, aýylymdy ańsap, ata-ájemdi saǵynǵan kezde de kókiregime tunǵan sary saǵynyshty Oralhan aǵama, Or-aǵańnyń «Aýyl hikaialaryna» oralý arqyly basatynmyn. Mine, osylai, sýretkerdiń ár týyndysyn qolyma alyp, ózim de sol shyǵarma keiip­kerlerimen birge ómir keship, birge qýanyp, birge muńaiǵanmyn. Shyǵarma­la­ry­nyń shy­naiyly­ǵynan bolar, Shyǵystyń talǵampaz tabiǵaty, kerbez Altaiy men mańǵaz Muztaýy ómirbaqi sol aimaqta ǵumyr keshkendei tanys bolyp alǵany. Shyraily Shyń­­ǵystai jerin kózimmen kórmesem de, qasiet­ti topyraǵyna tabanym timese de, sulý­­ly­ǵyna tamsanyp, ásemdigine bas ier ekinshi týǵan jerime ainalyp úlgergeni qashan. 

Bizge, jalpy, bizdiń býynǵa Or-aǵańdai oǵlan­men bir ret te kezdesý baqyty buiyrma­ǵan­dyq­tan, men óz Oralhanymdy izdeýden bir sát te tynǵan emespin. Marat Qabanbai aǵa­myz aitatyn qasqa qulynyn jetektep, qar jamylǵan Muztaýdyń ushar biiginde kúnge qasqaia qarap, Ker­buǵydai qarysyp, sol jerde máńgilikke turyp qalǵan Muzbalaqtyń bizden, qarapaiym adamdardan áldeqaida joǵaryǵa órlep ketken beinesin sol ushar biikten ushyratqym keldi. ...Áldeqaidan, tym alystan...qar shaǵyldardyń arasynan syńsi salǵan qyzdyń muńly ánine qulaq túrgim keldi. Múmkin ol tipti de Qar qyzynyń emes, Kerbuǵy qalamgerdiń búgingi urpaǵyna án qylyp aitar jan syry bolar, muń qylyp shertken muń-nazy bolar... Sol sulý da naz­dy áýenmen syrlasýǵa, muńdasýǵa ańsarym aýdy. Taǵannyń aýzymen aitylatyn «Nege biz osy?» degen jalǵyz saýaldy oqyrmanyna qoiý arqyly, janyn jai taptyrmai, sanasyn san saqqa sandaltyp, oiyn myń mazalaǵan qalam­ger­diń alańy men ýaiymyna ózimshe jaýap tap­qym keldi, soǵan talpyndym. Tipti bolmaǵanda, «Albaniia, shalbariiasyn» aýzynan únemi tastamaityn «kújildek» Qumardyń Buqtyrmaǵa batyp bara jatyp nege qol bulǵaǵanynyń syryna úńilgim keldi. Or-aǵańdy týdyrǵan áýlie Shyńǵystaidyń kieli topyraǵyna táý etip, bizge asa tanys san ha­rak­terli aýyldyń aqadal adamdarymen tanysyp qaitýǵa qumarttym. Kúrkirep, damyl tappas Kúrkiremeniń baldai shárbatyna qanyp, arnasynan asyp, arqyrap jatar aryndy Buqtyrmanyń asaý aǵysyna ileskim keldi. Bál­kim, dál sol kezde «súiikti sýret­kerim­men qaýy­shar­myn» degen tátti úmit jetele­di alǵa. Sol senimniń jetegine erip, ózi­me-ózim «táýekel!» dedim de, birneshe jyldan beri júreksinip júrgen Almaty – Shyńǵystai baǵytyndaǵy uly saparǵa attanyp kettim.

...Qasymda tek qurbym bar. Tanys ta beitanys Shyǵys jerine ketip baramyz. Kóńilde, keýdede tolqý men qorqynysh sezimderi tolassyz arpalysady. Tolqitynymyz – Or-aǵańnyń týǵan jerine túskeli turǵan tuńǵysh sapary­myzǵa kóz sengenimen, kóńil senbei órekpitin­digi. Barǵan soń bizdiń aldymyzda qandai tosyn jailardyń kútip turǵandy­ǵynan múldem beihabarmyz. Bir-birimizge ishtegi birinen-biri ainymaityn sol qorqyny­shymyzdy  ashyp aitpa­ǵa­ny­myzben, ekeýmiz de úrei men úmittiń ara­syn­da arpalysyp kele­miz. Janymyzdy jalǵyz-aq: «Or-aǵańnyń shyǵarmalaryn oqydyq qoi. Demek, Shyǵys jeri bizge jat bolmaýy kerek» degen aldamshy úmitpen aldaýsyratyp, jubatyp qoiamyz. Otarba júitkip keledi. Júirik-aq. Biraq qansha júitkigenimen de bizdiń qiialymyzdyń qasynda tym shaban. Poiyz mejelengen shekaraǵa jetý úshin jantalassa, bizdiń arman ol shekaradan áldeqaida buryn asyp ótip, kókke, birneshe ese biikke  kóterilip ketken. Ádemi qiialdyń jeteginde kelemiz... Otar­ba­nyń jetkizgen jerinen túsip, ary qaraiǵy joldy kólikpen jalǵadyq. Saǵat tili tańǵy 11:00-di kórsetip tur. Biz mingen «Jigýli» avtokóligi úlken tas jolǵa shyǵyp alyp, zymyrai júitkip keledi. Qaladan eki saǵattai uzaǵan soń, qaraǵaily-samyrsyndy ný orman bastaldy. Sol qalyń ormannyń ortasyna sa­lyn­ǵan jolmen taýǵa qarai órledik. Eki jaǵymyzdan qorshai, terezemiz­den tóne telmirgen taý men samyrsyndy orman máńgi jas, jap-jasyl qalpynda kózdiń jaýyn ala jai­qalady. Dál Siz, Sizdiń eshqa­shan eskirmes máńgi jasyl shyǵarmalaryńyz siiaqty... 

Áne, Altai taýy! Alystan munartady. Siz syr ǵyp shertip, jyr ǵyp aitar asqaq Altai. Sheksiz sozylyp jatyr. Ózińiz jyrlaityndai, sol baiaǵy asqaq kúiinde, esh ózgermepti. Tek, Siz ǵana joqsyz, Aǵa... Bir asýdan bir asýǵa ótip, bir taýdan asyp, bir taýdy artqa ysyryp, basyp ótken saiyn ásemdikke tamsanyp, ózimshe jańa­lyq ashyp kele jatqan­dai­myn. Sizdiń qai kitabyńyzdy bastap oqy­maiyn, qai-qaisysy da biri ekinshisine múl­dem uqsamaityn ǵajaiyp áserge bólei­tin. Sodan soń myna kóliktiń bildirtpei taý basyna aparatyny siiaqty, men de ár shyǵar­mańyz­dy oqyǵan saiyn rýhani biikke qalai kóterilip ketkenimdi ózim de ańǵarmai qalatynmyn...

«Jol muraty – jetý» dese de, osyndai sulý­lyqty kórgen saiyn boiymdy ásemdikke degen bir qanaǵatsyzdyq bilep, bul saparym­nyń, uly maqsatqa bastaǵan uly joldyń taýsylmaýyn, dál osy jerde ýaqyttyń birer sátke toqtap qalýyn tiledim ishtei...

Keme arqyly asaý Ertisti basyp ótip, qaita­dan tas jolǵa tústik. Úlken Naryn, Qa­ton­­­qaraǵai eldi-mekenderiniń ústimen kesh­qu­rym taǵatsyz­dana kútken Shyńǵys­tai­dyń qasietti topyraǵy­na da tabanymyz tidi. 

...Qandai taza saf aýa! Qushyrlana juta­myz. Óskemennen shyǵarda Azamat Qasym esimdi árip­tes aǵamyz baǵyttaǵandai, O.Bó­kei murajai-úiiniń meńgerýshisi Amanjan Nuqsarin atanyń úiin aýyl turǵyn­darynan surai júrip taýyp aldyq. Kelsek, Amanjan ata qalada bolyp shyqty. Bizdi qarsy alǵan osy úidiń báibishesi Bahtina apaiǵa bar mán-jaidy baiandap, ózimiz­diń qudaiy qonaq ekenimizdi aittyq. Apai bizdi quraq usha qarsy aldy.

 ...Bul jaqtyń adamdary Or-aǵańnyń ózi aitpaqshy, shyǵar kúndi birinshi bolyp kóretin­dikten, óz nesibelerin qur jibermes úshin de tym erte turady eken. Jaz mezgilinde saǵat tańǵy 3.30-4.00 – aýyl turǵyndarynyń uiqydan oianyp, sharýalaryna qulshyna kirisetin der shaǵy. Qalalyq ádetimizge basyp, túske deiin tuiaq serippei jatyp alýdy yńǵaisyz kórip, biz de aýyl adamdarymen birge qulqyn sáriden tur­dyq. Kún endi shy­ǵyp kele jatyr eken. Jurt mal-jandarymen áýre. Al, meniń kózimdi asha sala birinshi izde­genim – Oralhan-aǵa shyǵar­malary arqyly jattap ósken ataqty Buqtyrma. Biz túsken úi aýyldyń dál Buqtyrma jaq qaptalynda bolyp shyqty. Qaqpadan shyqqannan keiingi taiaq tastam jerde Buqtyrma baiaý ǵana jylji aǵyp jatyr eken, jaryqtyq. Qalamger «Qandy sý» ataityn Buqtyrmańyz meniń kózime baiaǵy asaý arynynan ajyraǵan, tym jýas kó­rindi. Ol da óz jyrshysyn alasura izdep, kúte-kúte, aqyry aiaǵynda kúderi úzi­lip, endi qaityp oralmaitynyna ábden kón­dik­kendei, jalynsyz, asa sabyrly qalpynda erine jyljidy...

Tańǵy shaiymyzdy ishe salyp, Or-aǵańnyń tý­ǵan shańyraǵyna barýǵa asyqtyq. Kezinde Bókei aqsaqaldyń úii ózenniń jaǵasynda bol­ǵanymen, keiin kóktemde Buqtyrma tasyp, úile­rin sý basý qaýpi týǵan soń, qonysty aýyl­dyń taý jaq betkeiine aýystyrǵan eken. Janynda ápkesi Sholpan men «Apamnyń astaýynda» aitatyn Áýtálip jezdesiniń úii bar. Qazir ol otaý­dyń otyn óshirmei mazdatyp otyrǵan Sholpan apaidyń kenjesi – Talǵat aǵa. Astanadan ata-babasynyń rýhyna quran baǵyshtaýǵa arnaiy kelgen Ǵaliia apai osy úige toqtapty. Kópten beri oraiy kelmei júrgen kezdesýdiń sáti Shyń­ǵys­tai jerinde túskenine qatty qýandym. Ǵaliia apaimen birge qasietti qarashańyraqqa bettedik. Esiktiń aldynda japyraǵyn jaia, tógile jaiqalǵan appaq qaiyń ádeppen iilip sálem berip, qarsy alyp turǵandai janǵa ja­ǵym­dy-aq. Odan ári aýlanyń ishine qarai órledik. Aldymyzdan «Oralhan Bókei» degen jazýy bar alyp qara tas-eskertkish kezik­ti. Bet-álpeti qalamgerge qatty uqsai qoimapty. Tek iyqqa tógilgen shash pen músin­niń tómengi ja­ǵyn­daǵy «Oralhan» degen jazý ǵana bul beineniń Or-aǵańa tiesili ekenin aiqyndap tur. Eger eskertkish osy eki belgisinen aiyrylsa, bul músin­niń Oralhan-aǵa ekenin tani qoiýyńyz eki talai. Odan ári úidi ainala júrip óttik. Ǵaliia apai balalyq shaqtyń tátti elesterimen, Or-aǵań­men birge ótken kezderiniń qyzyqty es­te­lik­terimen bólisti. Kezinde abyr-dabyr, tórinen bir sát  te qo­naq arylmaityn bul úige jylyna bir ret Ǵaliia apaidyń kelip turatyny bolmasa, qazir eshkim turmaidy. Esiginde úlken qara qulyp. Kelgen qonaqtarǵa murajai retinde kór­setýge ashylmasa, qalǵan ýaqytta jabýly. Bir kezdegi Bókei ata men Kúliia apaidyń bala-shaǵasymen birge, máre-sáre bolyp jatar shańy­ra­ǵy qazir óli tynyshtyq kúiinde. Úidiń art jaǵyn­daǵy qol ustasqan qos qaiyń Or-aǵańnyń óz qolymen otyrǵyz­ǵan aǵashy. Ýaqyt alǵa jyljyǵan saiyn tamyryn tereńge jaiyp, jaiqalýda. Esiktiń dál aldyna ósken samyrsyn aǵashynyń saiasynda turǵan alyp qara tas Or-aǵańnyń ústi­ne otyryp alyp ótken-ketken adam­dardyń áreketine kóz salyp, shyǵarmala­ryna jańa harakter izdeitin, qarsy bettegi asqar-asqar taýlarǵa kóz salyp, qiialǵa beri­letin oilaný orny eken. Qalamgerdiń basyp ótken, tabany tigen ár jerge taǵzym etip, bas idik. Odan keiin úidiń ishine de endik. Kirýin kirsek te, súiikti qalamgerim jaiyndaǵy mol derektik málimetterge qanyǵam dep kelgen úlken úmitim, qulshynysym sý sepkendei basyldy. Sebebi, biz bul murajai úiden turmystyq zattardan ózge, Oralhan-aǵanyń ózine tiesili jumys ústeli, fotoapparaty, qolsaǵaty jáne «Naizaǵai» men «Beitanys arý» kartinalarynan basqa zatty kezdestire almadyq. Tek qabyrǵada ilingen estelik sýrettermen kóńil jubatýǵa týra keldi. Tipti, kitap ji­nal­ǵan só­re­de de ózge kitaptardyń barlyǵy bolǵanymen, Or-aǵańnyń aty jazylǵan «Uiqym kelmei­disi­men» men «Ardaq» atalatyn kishkentai kitap­sha­dan ózgesin ushyrata almadyq. Ǵaliia apaidyń aitýynsha, mundaǵy dúnie-múliktiń kóbisi kezindegi qiyn-qystaý kezeńde qoldy bolyp ketken eken. Esiktiń qulpy ornynda turǵanymen, baýkespeler artqy taý jaq tereze arqyly qa­siet­ten, qalam­gerdiń kiesinen qoryqpastan baǵaly dúnie-múliktiń barlyǵyna «jiendik» etipti. Sonyń saldarynan da murajai-úidiń kóp múlkiniń orny basqa zattarmen almastyrylsa, jáne biraz bóligi qalamgerdiń mereitoiyna kelgen syilyqtarmen toltyrylypty. Or-aǵańnyń óziniń jeke murasyna, kezindegi asa qyzyǵýshylyqpen jinaityn san alýan múshtik­teri men qamshylarynyń, kúndelik, qoljaz­bala­ry­nyń barlyǵy jary Ardaq apaida qal­ǵan­dyqtan, qazirgi jai-kúiinen  Ǵaliia  Bó­­kei­qyzy  da,  shyńǵys­tailyq­­­tar da habarsyz. Al endi Ardaq jeń­gemiz­diń aǵanyń amanatyna qanshalyqty adal ekeni bizge taǵy beimálim. Ótkende osy saýalǵa jaýap alý úshin Jambyl kóshesiniń boiyndaǵy Almatyǵa kelgennen ómi­ri­niń sońyna deiin turǵan, qalamgerdiń qara­shańy­raǵyna barǵanymyzda, ol úidiń áldeqashan, Or-aǵań qaitqannan keiingi birneshe jyldan soń-aq satylyp ketkenin bilip, kóńilimiz qula­zyp qaitty. Qolymyzdan kelgeni – «Bul úide 1977-1993 jyldary Memlekettik syilyqtyń iegeri, belgili jazýshy Oralhan Bókei turǵan» degen jazýǵa telmire qarai berý boldy. Odan keiin de Ardaq apaimen kezdesýdiń jolyn qansha izdegenimizben, búginge deiin sátsiz bolyp keledi.

Or-aǵańnyń ózge jazýshylardan basty erek­sheligi – shyǵarmalaryna keiipker bolar beineni alystan arbalatyp ábigerge túsip, bolmasa kókten izdep, san qiialǵa berilip, oidan shyǵaryp mashaqattanbaityndyǵy. Barlyǵy da óziniń janyndaǵy, únemi kózi kórip ósken aýyl­dyń qarapaiym adamdary. Sondyqtan bolar, murajaidan shyǵa sala izdegenimiz - Oralhan oqyrmandarynyń janyna asa tanys, kózjaqsy jaqyndaryna ainalyp úlgergen shy­ǵar­ma keiipkerleri - shyńǵystailyq turǵyn­dar boldy. Ótken kúnde belgi joq demei me?! Ýaqyt alǵa jyljyǵan saiyn sol Or-aǵań kitaptaryna arqaý bolǵan beinelerdiń qatary da sirei bastapty. Kezindegi jalyqpai san márte oqityn jumysyna jan-tánimen adal berilip, tipti bes tiynnan múlt ketýdi ar sanaityn «Bes tiyndaǵy» Zákeń, Zarqumar ata da, «ǵumyrynda renjimei­tin, dúnie órtenip bara jatsa saspaityn, dúnie­niń qaiǵysy men qýanyshyn bólip-jarmaityn, meń-zeń, uiqyly-oiaý» Biǵań da, ol kisiniń aýyl­daǵy jalǵyz adam bolyp orystan alǵan kelin­shegi – Nina apai da, «búkil aýyl tirshilik qamy­men qora-qopsysyn túzep, baqshasyna kartop salyp, arpalysyp, qysqa daiyndyq jasap jantalassa... ysqyryp qoiyp, teris qarap dúńkiip uiyqtap jatar» beiqam Iǵań da – bári-bári qazir ortamyzda joq, tek turǵan úileri, jasap ketken jarqyn isteri men júrgen izderi Shyń­ǵys­taidyń san taram sara jolynda sairap jatyr. Kózi tiri keiipker­ler­den tek Nurlan men Orynbai atalar qalypty. «Qar qyzyndaǵy» Nurjan, «Mynaý appaq dúniedegi» nemis qyzyna ǵashyq bolyp, yntyǵatyn  armanshyl Nurlan beinele­ri­niń prototipi Nurlan atany arnaiy izdep baryp, bala kúninen birge ósken dosy jaiynda estelik suraǵanymyzda: «Qairan, Orash!» dep, únsiz uzaq oilanyp qaldy. Úni­nen ainymas adal dosy, bala kúngi serigine degen sheksiz saǵynysh seziledi. Birine «Qiqar», birine  «Shoiyn­qulaq» dep at qoiyp, tai-qulyndai tebi­sip ótken qurdas­tardyń dostyǵy eshqashan úzilgen emes. Bala kúninde «Qiqar»  dep qaǵytar qalamger dosynyń Aiman jeńgemizge qosylǵan eń baqytty kúninde de qasynan tabylyp, jigit­joldas ári shyn tileýles janashyry bolyp, úlken ómirdiń aidynyna attandyrǵan da osy Nurlan atamyz eken. Saǵynyshqa toly qushaǵynan áli de shy­ǵa almai otyrǵan atany sál de bolsyn seiiltkimiz kelip, «Mynaý appaq dúniede» Oral­han-aǵa jazatyndai ózińizden birneshe jas úlken nemis qyzy Lýizaǵa ǵashyq bolǵanyńyz ras pa? – degenimizde, balalyq shaqtyń tátti elesteri janyna qaita oral­ǵan­dai, bizdi qarsy alǵandaǵy júzindegi áýelgi meiirimge toly asa shýaqty kúlkisi ezýine qaita úiirildi. «Ras, aspannan túsken perishtedei bolyp sol nemistiń qyzy aýyly­myz­ǵa kelgennen-aq onyń sulýly­ǵyna súisin­begen jan joq edi. Solardyń ishinde Orash ekeýmiz de barmyz. Árine, on bes jasar balanyń ǵashyqtyǵynyń syry málim ǵoi. Biraq shyǵarmada meniń atym paidalanyl­ǵany­men, negizgi sezim, mahab­battyń barlyǵy Orash­tyń óziniń sezingeni. Sony keiin, ózine qansha aitqanymmen, «Seni jazdym» dep Lýizaǵa degen balań mahabbatyn aqyry moiyndamai ketti», – dep ata keńkildep kúlip aldy. Ádemi áńgimemiz odan ári Shyńǵystaidyń Shekeme dep atalatyn bóliginde turatyn Orynbai aqsaqaldyń úiinde jalǵasty. Esińizde bolsa, sýretkerdiń anasy Gúliia men ákesi Bókei  ataǵa arnap jazǵan «Bári de maidan» povesindegi poshtashy Aqan shaldyń Jeńis kúni qarsańynda shaǵyr qasqa biesine mine salyp, Kóben taýyndaǵy qystaqqa baryp, tań atqansha syrlasatyn jas qoishysy – osy Orynbai ata bolsa,  Gúliia apamyzdyń ádebiettegi kórkem beinesi Almanyń muńyna ortaqtasar jas kelinshek Kúmis – Orynbai aqsaqal oshaǵy­nyń otanasy. Sol Orynbai atamyz ben Kúmis apamyzdyń alǵashqy sezim hikaialaryn Or-aǵań keiin «Kommýnizm týy» gazetinde jariialanǵan «Ózi súigen» áńgi­mesin­de Altai men Kúmisaiym beineleri arqyly tógilte sýretteidi.

TYIIN:

...Qyzyq, buǵan deiin bul jóninde múldem oilanyp kórmeppin. Altaidyń aqiyq jyrshysynyń zamandas dostarymen kezdesken sátten bastap-aq «atalap» sóilestim. Osy kisilermen qurdas bolsa da, Oralhan aǵamdy eshqashan «ata» dep atamaq turmaq, tipti ata retinde kóz aldyma elestete almaidy ekenmin. Bálkim, bul – « Ulylyq – jalǵan dúnieni maiǵa shylqyǵan jalpaq tabanymen jalpaǵynan basý emes, artyńa óshpes iz qaldyryp, arǵymaqqa mingendei asyǵys zýlap óte shyǵý. Iaǵni óz ómirińizdi oqys ári ádemi aiaqtaý» dep aityp jáne sol sózin ózi de múltiksiz oryndaǵan qalamgerdiń ózgelerden oqshaýlanyp turar daralyǵy shyǵar... Meniń Or-aǵam!

Jumabai Nazerke, "Qazaq ádebieti", 2011 jyl