Aidahar beinesi qazaq ertegilerinde jii kezdesedi. Qubyjyq, zor kúshtiń iesi, adamzatqa qiianat jasaityn jaǵymsyz beineniń batyrlarmen kúresip jatqan sýreti sanamyzda máńgi qalǵan. Birneshe basty alyp aidahar batyrlardan jeńilip, ertegi kóńildi aiaqtalatyn. Kóz aldymyzǵa elestegen qorqynyshty beineden ózimiz shoshyp, álgi aidahardyń ólgenine kádimgidei qýanatynbyz. Barlyq ertegilerde jaǵymsyz keiipker retinde beriletin osy qubyjyqtyń tiri qalatyny nemese jeńiske jetetini esimde joq. Demek, erteginiń maqsaty – jaǵymsyz beineni qurban etý arqyly balaǵa jaqsylyqtyń, ádildiktiń jeńiske jetetinin uǵyndyrý. Al adamdy tiridei jutýǵa qumar osy bir qubyjyqty nege aidahar somdaǵan? Ádebiettanýshy, folklorshy ǵalym S. Qasqabasov «Aidahar, túptep kelgende, ǵalamat alyp jylan» dep paiymdaidy. Biz úshin tek ertegi keiipkeri sanalatyn alyp jylan, shyn máninde, sheksiz meiirim iesi bolmaǵany anyq. Sondyqtan bolar úidiń shańyraǵynan moinyn sozyp, ózennen sý iship, keide ysqyryp aspannan jańbyr jaýdyratyn, óliler álemin kúzetip, jandy o dúniege jetkizýshi rýh retinde sýretteletin qorqynyshty keiipker sanamyzda jylan da emes, aidahar da emes, bir túrli jumbaq jaratylys bolyp ornyqqan.
Ulttyq mýzeidiń tórinen oryn alǵan S. Narynovtyń «Meniń atamnyń álemi» dep atalatyn músini meni kóp oilandyrdy. Óz quiryǵyn ózi jutpaq bolǵan jylan beinesi qoladan quiylǵan. Qarapaiym jylanǵa múlde uqsamaidy. Jelke tusynan jaldai jyǵyla bitip, jaiqala tógilgen sirek qanattary ózinshe sus berip turǵandai. Tórt qana saýsaq salalanǵan qaýharsyz qoldar taramystana tunjyraidy. Álde muny aiaqqa balasaq bola ma? Áiteýir, qimyl-qozǵalysynan jumbaq bir syrdyń sheti qylańdaidy.
Álgi jumbaq jaratylyspen syrlasqym keldi. Kez kelgen shyǵarmadan avtordyń jan-dúniesin kórýge bolady. Bul tań nárse emes. Aqyn, jazýshy, kompozitor, sýretshi, músinshi de aitpaǵyn óz týyndysy arqyly jetkizedi. «Aidahar tektes alyp jylannyń Sáken Narynovtyń atasyna qandai qatysy boldy eken?» deimin. Álde bala kezde atasy aityp bergen ertegilerdiń esteliginen týǵan dúnie me? «Meniń atamnyń álemi» degenine qaraǵanda, atasy tek ertegi áleminde ómir súrgendei... Ómirin bir shetke ysyryp qoiyp, sanaly adamnyń ertegi keiipkerlerimen shektelip otyrmasy anyq. Solai bolǵan kúnniń ózinde búkil ertegi álemin jylan beinesimen ǵana jetkizip tur ma? Erteginiń jaǵymdy keiipkerleri kóp emes pe? Qarasań kóz toiatyn kóńildi obrazdardyń da músinin jasaýǵa bolady ǵoi. Oiym onǵa, sanam sanǵa bólindi. Músinniń mánin uǵynǵym keldi. Avtor jasyrǵan oimen betpe-bet kelgi keldi. Aqyry tylsym týyndyny ainalshyqtap shyǵa almai-aq qoidym...
Onyń qaýqarsyz qoldary men jáýdiregen janary sanamdy silkindirdi. Óz kózime ózim senbei, qaita-qaita júzine úńilemin. Meiirimge muqtaj káriliktiń janary. Dál ózi. Esh ainymaidy. Bir núktege qadalyp, kenje balasynyń jolyn kútip uzaq otyratyn marqum atamnyń álsiz janary sanamda jarq ete qaldy. Ne degen uqsastyq! Tańdanyp turmyn.
Álde avtor aýzynan ot shashqan "qubyjyqty" músindeý arqyly keýdesin kókke kóterip, jolyndaǵyny janshyp ótip, qarsy shyqqandy qaǵyp túsiretinderdiń de álsireitinin, meiirimge muqtaj bolyp, aianyshty hálge túsetinin jetkizgisi keldi me eken? Alǵash kórgen adam jaýyzdyqqa jerik susty beineni anyq baiqaidy. Bergenińdi qoldan, bermegenińdi joldan julyp alyp, taptap ótip, tarpa bas salýǵa daiyn qatygezdiń beinesi. Ashkózdigi sonshalyq, tipti oiyndaǵysy oryndalmasa, óz-ózine qiianat jasaýǵa daiyn adýyndy ashý, kek, yzanyń iesi. Doldana ysqyryp, úsh oralyp, óz ashýyn ózinen alyp turǵan jyrtqysh beinesi eriksiz baýrai tústi.
Kózin qara tastan jasamaǵanyna qaraǵanda, avtor, múmkin, jaǵymdy keiipkerdi músindedi me? Bolmysy susty bolsa da, janary jumbaq jaratylystyń júzinde sál de bolsa jylý jasyrynyp jatqandai. Meiirim móldireidi. Bir qaraǵanda, óz quiryǵyn ózi tistegen jylan barmaǵyn shainap, ókinip, sharasyzdyqty amalsyz moiyndap turǵan qariiany elestetedi. Aitqanyna kónbei, degenine qulaq aspai, júgensiz ketken ul-qyzynyń qylyǵyna kúiinip turǵandai. Sebebi, kózderinen áldebir muńnyń tabyn sezemin. Sanasy ýlanǵan urpaǵyn keri qaitarý múmkin bolmaitynyn ishtei sezinip turǵan atanyń jan áleminde ashý bar sekildi. Endi bir qaraǵanda, óz zamanynda qaisar rýh, qajyrly qairat pen kózsiz batyldyqtyń iesi bolǵan batyrdyń kelbetin baiqadym. Áli de alǵa umtylǵysy kep, áli de ájetke jaraǵysy kelip, qarttyǵyn moiyndamai aibattanǵanymen, kárilikti jeńe almai, sonysyna kóndige almai qinalǵan has batyrdyń beinesi. Kezinde ózi bastaǵan qarýly topqa ilese almaǵanyna kúiinip, kúshtiler men myqtylardyń sońynan qadalyp qarap turǵandai áser berdi.
Túrli oi maza berer emes. Qansha topshylasam da, óz boljamyma kóńilim toimady. Kóp músinge bir qarap-aq, maǵynasyn oisha toqisyń. Tarihyn tanyp, aitpaǵyn únsiz uǵyp alasyń. Al myna músin bir bólek syr jasyryp turǵandai. Qyzyǵýshylyǵym artyp, jasyrǵan syryn bilýge qumarta tústim. Sáken Narynovqa telefon soǵyp, tilegimdi aittym. Ol kisi áńgimeden bas tartpady. Táleiime avtor Almatydan Astanaǵa kele qalyp, ádemi áńgimeniń sáti tústi.
Sáken Narynov Ulttyq mýzei tabaldyryǵyn attaǵannan keiin, men úshin «jumbaqqa toly álem» bolǵan jylanǵa jaqyndai túsip, aialai sipady. San túrli suraqtyń astyna alsam da sabyrly qarap, áńgimesin bastady.
«Barlyq halyqtyń túsiniginde «ǵalam, álem» degen uǵym qalyptasqan. Ertede keibir halyqtar pil nemese alyp janýar shardy, iaǵni, jerdi ustap tur dep sengen. Sondai-aq, sharshy tektes ǵalamdy belgisiz nárse tirep tur degen de túsinik bolǵan. Al afrika eli ǵalamdy osy aidahar músininiń beinesinde elestetedi. Al qazaqta alyp aidahar basymen aspandy, denesimen jerdiń ústin, aiaǵymen jerdiń astyn tirep ustap tur degen túsinik bolǵan. Bul, árine, kóne dáýirde qalyptasqan miftik tanym bolsa kerek. Jalpy jylandy aidaharǵa uqsatyp, ony kieli dep taný – osydan bastaý alǵan. Qazaqtardyń baiaǵy zamannan jylannyń basyna aq quiyp qurmetteitini de barshaǵa aian».
Avtor «Meniń atamnyń álemi» dep atalatyn bul jumysta «ata» dep búkil babalarymyz týrasynda aitqysy kelgenin jetkizdi.
«Zer salyp qarasańyz, aidahardyń músini saqina tárizdi úsh ret oralǵan. Ár oralǵan saqina bólek túsinik beredi. Onyń árqaisysynda aiaq bar. Munda úsh túrli aiaq tur. Bireýi – bir orynda qozǵalyssyz tur, ekinshisi – júgirip barady, úshinshisi – jai júrip barady. Bir orynda qozǵalyssyz turǵan aiaqtyń denesi tistelip tur. Izdenbegen, damymaǵan kisi jeńilis tabady, qurban bolady, qoǵamǵa ilese almaidy degen uǵymdy bildiredi. Al júgirip bara jatqan aiaqtyń denesi aidahardyń basyna ulasyp, deneniń basqa bóligin tistep tur. Iaǵni, únemi izdenip, bilip, úirenip, kózi ashylǵan kisi maqsatsyz adamdy basyp ozady degendi bildiredi. Al jai júrip bara jatqan aiaqtyń denesi tistep te, tistelip te turǵan joq. Ol birqalypty qozǵalýda. Osy úsh aiaq arqyly adamzat damýynyń nátijesin kórsetkim keldi», – dep S. Narynov músinniń ár bóligine jete toqtalyp, astaryn asha áńgimelep.
Bul músin bede shóbiniń formasymen jasalypty. Ósimdiktiń bul túri týraly derekter saq mádenieti jónindegi jazbalarda kezdesedi. Sol dáýirde bedeniń japyraqtary sheksizdiktiń, máńgiliktiń sipatyn bildiripti. Músindegi úsh saqina – belgili bir ǵalamnyń úsh túrli kórinisi.
«Al jylan nege óz quiryǵyn tistep tur?» degen suraqqa S. Narynov: «Men erte dáýirdegi qazaq tanymyn búkil halyqtyń miftik túsinigimen úilestirdim. Sol arqyly jalpy adamzatqa ortaq uǵym qalyptastyrǵym keldi. Qalai deisiz ǵoi? Bul músinde ýroborostyń beinesi bar. Ýroboros – saqina túrinde oralǵan, óziniń quiryǵyn ózi tistep turǵan aidahar beinesi. Músindegi jylannyń saqina túrinde oralýy ǵalamnyń úzdiksiz qozǵalysyn bildiredi. Ýroboros, iaǵni, aidahar, kúndiz belgili bir kólemge deiin óz denesin jeidi, al túnde sol jegen kólemine deiin qaitadan ósedi. Bul týraly ǵylymda aitylǵan. Bul – tepe-teńdik zańy. Al eger ol artyq jese, onda ósip úlgermeidi de, óz-ózin qurban etedi. Eger az jese, báribir kóp ósedi de, óte zor kólemge ulǵaiyp, ózin-ózi meńgere almaidy. Ómirde osy zańdylyq saqtalý kerek. Ómirden óz úlesińdi alý úshin, baryńdy ózgemen bólisýiń qajet. Bilgenin basqalarǵa úiretken adam ǵana baǵaly bolady. Men osyny nasihattaǵym keldi. Músinde qazaq halqy qurmetteitin kieli jylanmen birge aidahardyń beinesi úilestirilgen», – dep, avtor jylan beinesi jasyrǵan syrdy ashyp berdi.
Ulttyq mýzeidegi bul músin ekinshi ret óńdelip, qaita jasalǵan jumys eken. Alǵashqysy QR Tuńǵysh Prezidenti mýzeiinde tur. Avtor ideia týǵannan keiin, eki jyl jumys istegen. Ekinshi jumystyń qoladan jasalǵany bolmasa, qos jumystyń aiyrmashylyǵy kóp emes. Jylannyń terisindegi qabyrshyqtar jeke-jeke qolmen jasalyp, qatar tizilgen. Jalpy músinniń formasy daiyn bolǵan soń, ekinshi músindi jasaýǵa kóp ýaqyt qajet bolmapty. Bul jumys úsh aida aiaqtalǵan.
Ózine magnittei tartyp, «jumbaǵyn» jariia etýge asyqtyrǵan jaratylysqa qurmetim arta tústi. Bul men oilaǵandai qoǵam da, ókingen ata da, qaýqarsyz has batyr da emes, babalarymyzdyń áleminen habardar etip turǵan týyndy eken. On segiz myń ǵalamnyń jazylmaǵan, biraq adamzatqa ortaq «berý men alý» týraly basty qaǵidattaryn nasihattap turǵanyn endi uqqandaimyn. Ol qaǵidany atam qazaq: «Keń bolsań, kem bolmaisyń» dep biraýyz sózben aita salǵan. Kórgen jaqsylyǵyna sebep bolǵan keń peiildiliktiń qadirin túsinip, sol asyl qasietti óz nápsisinen qyzǵyshtai qoryp, qudaiǵa «barymdy alsań da, peiilimdi alma» dep jalbarynǵany barshamyzǵa aian. Ulttyq mýzeige bas suqsańyz, ǵalamdyq aqiqatty arqalap, adamnyń saý, tabiǵattyń bar bolyp, tirshiliktiń túzý jalǵasýyna ózindik úlesin qosyp turǵan aidaharǵa amandaspai ketpeńiz.
Láilá Noǵaibek,
