Ol aýyr atletikany dene bitimi, minez, bulshyqet qurylymy turǵysynan alyp qaraǵanda qazaq halqyna sáikes keletin sport túri dep sanaidy. Aýyr atletikadan álemniń tórt dúrkin chempiony Ilia Ilin barlyq jarystarǵa onyń qolastyndaǵy komandalarmen birge baryp, Ánuranymyzdy oinatyp, kók bairaǵymyzdy jelbiretken. Aýyr atletikadan QR memlekettik jattyqtyrýshysy, QR eńbek sińirgen jattyqtyrýshy Meńdihan Tápsiruly aýyr atletikanyń ereksheligi, onyń búgini men bolashaǵy, doping daýy jáne Ilia Ilinniń bul synaqtan qalai ótkeni týraly aitty.
BURYN KÚRES TE, BOKS TA AÝYR ATLETIKA TÚRINE JATATYN
- Áńgimeni sportqa degen qyzyǵýshylyǵyńyz qashan oianǵanynan bastasaq...
- Otbasymyzben birge kúres, boks, basketbol, voleiboldan jarystarǵa baryp, tamashalaitynbyz. Sportshy adam maǵan ádemi tulǵasymen, erekshe bolmysymen tartymdy bolyp turatyn. Bastapqyda men boksty qyzyqtap, áýestendim. Qulaǵym aýyratyndyqtan, ata-anam bokspen ainalysýyma qarsy boldy. Sóitip sportty tastap ketken kezimde Ulan-Batyrdan Nietqabyl esimdi aýyr atletikanyń sport sheberi kelip, úiirme ashty. Soǵan meni anam 12 jasymda ózi jetektep aparyp, jas mamannyń qolyna tapsyrdy. Sonymen mektep qabyrǵasynda birneshe ret el birinshiligine baryp, júldeli oryndar ielenip júrdim. 1990-1991 jyldary altyn medal utyp alǵan kezim de bolǵan. 1991 jyly mektepti aiaqtaǵan soń joǵarǵy mektepti Ulan-Batyr qalasyndaǵy «Dene tárbieleý mádenieti institýtynda» basketbol jattyqtyrýshysy mamandyǵy boiynsha oqyp bastadym. Alaida, 1992 jyly otbasymyz Mońǵoliiadan atamekenimiz – Qazaqstanǵa kóship kelýine bailanysty, oqýymdy Almatydaǵy «Qazaqtyń dene tárbiesi mádenieti institýyna» aýystyryp, birinshi kýrsty qaitadan bastap, aýyr atletikadan jattyqtyrýshy mamandyǵy boiynsha jalǵastyrdym.
- Ózińiz qatysqan alǵashqy jarys esińizde me?
- Sportshy jarysqa qatysý úshin úzdiksiz daiyndalady. Mine, sportqa eń alǵash bailanatyn jerińiz — osy. Jarysqa bir qatyssańyz boldy, odan alystai almai, sol ispen aýyryp qalasyz! Ol — erekshe sezim, qubylys. Kelesi jarysqa shyǵyp, jibergen eseńdi qaitarý ma nemese árkez ózińdi kórsetip, dáleldegiń kelip turatyndaisyń... Men institýt qabyrǵasynda kóptegen jarystarǵa qatystym, sońǵy ret 1993 jyly 2-kýrstaǵy kezimde Almatyda ótken aýyr atletikadan Ortalyq Aziia chempionatyna Qazaqstan atynan shyǵyp, 5-oryn ielengenmin jáne osy jarysta «QR Sport sheberi» ataǵyn qorǵaǵan edim.
TAŃERTEŃ – NAN MEN ShAI, KEShKE – ShAI MEN NAN»
- Sol halyqaralyq jarystan keiin ómirińiz qalai ózgerdi?
- Ol jarystan keiin Qazaqstannyń qurama komandasyna shaqyryldym. Alaida, sol kezeńdegi Qazaqstannyń ahýaly nasharlaý boldy. «Baidaly túgil bas qaiǵy» deitindei zaman boldy ǵoi. Bapkerimiz jaǵdaiymyz qalai ekenin suraǵanda biz ázildep «Tańerteń nan men shai, al keshke shai men nan ǵoi» dep jaýap beretinbiz. Men sol kezdegi keńes dáýirinen qalǵan jaqsy bir úrdistiń shetin aqyryna deiin kórgen baqytty stýdentterdiń birimin. Sol kezde institýt qabyrǵasynda jarystarǵa qatysyp, nátije kórsetip júrgen stýdentterge túski asqa talon beriletin. Birinshi kýrsta oqyp júrgende solai túski asty institýttyń ashanasynan tegin ishetinbiz, keiin ol da joq boldy... Sol jyldary oqý ornynda ne jaryq, ne ystyq sý bolmai qalatyn kezder de bolyp qalatyn. Jalpy, sportshylar úshin qiyn kezeń boldy dep aitýǵa bolady. Kóbi kúibeń tirlikpen sportty tastap ketti. Solardyń biri men boldym.
- Sportty tastap, nemen ainalystyńyz?
- Men 1996 jyly institýtty támamdaǵan soń áke-sheshem turatyn ShQO, Úrjar aýdanyna baryp, el qatarly saýda-sattyqpen ainalysa bastadym. Biraq, ol tirligim ózime unamady. Aqyry sol kúzde Almatydaǵy ózim oqý bitirgen institýtyma qaityp keldim. Ol jerdegi jattyqtyrýshym, ustazym Hlystov Mihail Savelevich maǵan «Eger osylai qaityp keler bolsań, qai ýaqytta da sen úshin bir oryn bar» dep aitqan. Aitqandai-aq, meni birden aýyr atletikadan oqytýshy-jattyqtyrýshy qyzmetine jumysqa qabyldady. Ol jerde 2006 jylǵa deiin jumys istedim.
ǴYLYMI JETEKShIMDE INSÝLT BOLDY
- Mońǵoliiadaǵy oqý ornyna qabyldaý men Qazaqstandaǵy oqý ornyna qabyldaýda qandai aiyrmashylyqtar bar?
- «Sapaly mamandar qaidan shyǵady?» degen suraq týsa, jaýapty osy jerden tabýǵa bolar, bálkim. Bizdiń kezimizde Mońǵoliiada jekemenshik joǵary oqý oryndary múldem bolǵan emes, tek memlekettik tegin oqytatyn institýttar ǵana boldy. Institýttarda ár jylǵa ózderi daiyndaityn mamandyqtar boiynsha oqýshy qabyldaý kvotalary bolady (ony bizde «bólis» dep ataityn edi). Sol kvota boiynsha konkýrs jariialap, mektep túlekterin qabyldaidy. Kvotalardy memlekettiń shalǵai aimaqtaryna bólip taratady da, ondaǵy mektep bitirýshiler ózara qonkýrs ótkizip, ony utqandar ǵana institýt tabaldyryǵyn attai alady. Konkýrs mektep bitirýshi túlekterdiń turyp jatqan aimaqtarynda ótedi. Osylai, azamattardyń joǵary oqý ornyna qabyldanýy nemese qabyldanbaýy ózi turyp jatqan óńirden alystamai-aq sheshilip qoiady. Oǵan tek mektep bitirýshiler ǵana emes, jái adamdar da qatysa alady. Men mektep bitirgen 1991 jyly «Dene tárbieleý mádenieti institýtynan» bizdiń Bai-Ólke aimaǵyna bir deneshynyqtyrý pániniń oqytýshysy jáne bir basketboldan jattyqtyrýshy mamandyǵy boiynsha eki bólis kelip, konkýrs jariialady. Men jattyqtyrýshyny aldym. Al Qazaqstanda olai emes, joǵaryda aitylǵan protsesterden múldem bólek. Kez kelgen adam qalaǵan mamandyǵy boiynsha joǵary oqý ornyna ózi kelip, institýt qabyrǵasynda emtihan tapsyryp, qabyldana beredi. Bul da konkýrspen júzege asady, alaida kei mamandyqtarǵa talapker tabylmai bos qalyp ta qalatyn kezder jii bolady. Osylaisha, ol bos oryn óz iesin taba almai kaldy, naǵyz iesi alys shalǵaida qalyp qoiǵan bolýy da múmkin. Institýt qabyrǵasynda qyzmet etip júrgen kezimde osyndai jaǵdailardy kórip, qarsylyq kórsetetinmin, alaida sheshimi tabyla qoimaityn is bolǵan soń, aqyry únsiz qalatynmyn.
- Ómirińizde sportqa qatysty «Osyny nege istemedim?» degen ókinish týdyratyn jaǵdailar boldy ma?
- 1997 jyly institýtta oqytýshy bolyp júrgen kezimde basshylarymnyń biri qosymsha zertteý jumysyn júrgizip, ǵylymi jumys qorǵaýyma bolatynyn aitty. Sodan ózimizdiń institýtta, ustazym, p.ǵ.k., dotsent Mihail Savelevichtiń jetekshiligimen «Jattyǵý protsesin bioritmologiialyq esepteýler arqyly túzip basqarý» degen ǵylymi jumys taqyrybyn bekitip, aspirantýraǵa qabyldandym. Bul taqyryp men úshin óte qyzyq boldy. Taqyrypqa bailanysty barlyq oqý quraldary men materialdardy zerttep shyqtym. Qurama komandaǵa zertteý jumysymdy júrgizip bastaǵan kezimde ǵylymi jetekshimde insýlt bolyp, ǵylymi jumysym toqtap qaldy. Negizinen ǵylymi zertteý jumysymnyń aiaqsyz qalǵany úlgermeýshilikten boldy desem, dálirek bolar. Sebebi, 2004 jyldan bastap Respýblikalyq sport kolledjinde, odan ary Olimpiadalyq daiarlaý ortalyǵynda aýyr atletikadan aǵa jattyqtyrýshylyq jumysymdy, Respýblikalyq aýyr atletika federatsiiasynyń bas hatshysy qyzmetimen qosa atqarý – úlken sharýa. Odan keiin basqa ispen ainalysýǵa múldem ýaqyt qalmaityn edi. Keiinirek elordadan bioritmologiia taqyrybyn zerttegen jas mamandy kórdim. Ol Olimpiadaǵa daiyndyq barysynda bioritmologiialyq esepteýler arqyly jaqsyraq nátijege jetýge bolady degen taqyrypta Qazaqstan qurama komandalaryna lektsiia oqyp, óz qyzmetin usynyp júrdi. Bul – meniń zertteýlerim edi ǵoi, keide onyń ornynda men bolsam jaqsyraq túsindirip, óz aýyr atletterime qoldanar edim dep oilanamyn.
ǴYLYMI JUMYS: AIYŃ TÝSYN OŃYŃNAN
- Ǵylymi jumysyńyz týraly tolyǵyraq aita alasyz ba?
- Belgili tabiǵi qubylys sanalatyn kúnniń shyǵýy men batýy jáne aidyń týýy men tolýy aralyǵynda adam aǵzasy ártúrli qalypta bolady. Ol qubylystar qaitalanyp otyratyndyqtan, ol ritm dep atalady. Osy ritmderde adam aǵzasynda bolatyn qubylystardy zertteitin ǵylym bioritmologiia dep atalady. Ol ár adamnyń dúniege shyr etip kelgen sátine tikelei bailanysty. Ár adamnyń aǵzasy ai men kúnniń kezeńderine bailanysty: kónil-kúii, denesiniń fizikalyq kúii, aqyl-oi órisiniń kúii de ózgerip turady. Osylaisha ár kúnniń, aidyń adamǵa qalai áser etetini esepteledi. 1 kúndik, aptalyq, ailyq, 1 jyldyq esepteýler jasaýǵa bolady. Mysaly, sportshynyń týǵan jyly, kúni, saǵaty anyqtalsa, bioritmologiialyq esepteý arqyly búgin ol jattyǵý barysynda ózin qalai sezinetinin, qanshalyqty tez sharshap nemese qanshalyqty belsendi bola alatynyn anyqtap bilýge bolady. Bolashaqta bolatyn ai kúni belgilengen jarys kúninen artqa qarai eseptep, sportshyǵa júktemeni sáikesinshe taryltyp berýge bolady. Eki sportshy bir kúni týǵan bolsa da, jarys barysynda eki túrli nátije kórsetedi, óitkeni ekeýi de bioritmologiialyq saǵattary boiynsha daiyndyq jasap júrgen joq qoi. Iaǵni qaisy bireýi bioritmologtyń keńesimen, onyń qurǵan josparymen jattyqqan bolsa, sol sportshy anaǵurlym jaqsy nátije kórseter edi.
- Sonda eki sportshynyń bireýi myqty daiyndalyp, ekinshisiniń daiyndyǵy azdaý bolsa, jarys kezinde daiyndyǵy myqty bolǵan sportshy emes, «aiy ońynan týyp», iaǵni Kún, Ai jaqsy áser etip turǵan sportshy jeńip ketýi múmkin be?
- Dál solai. Muny baǵy men baby sáikesti dep te jatady. Bioritmologiiany sportta júzege asyrsa, sózsiz jemisin beredi dep oilaimyn. Eń aldymen sportqa qabileti kúshti, daryndy, týma talantty tabýymyz kerek. Ol shapshańdyǵymen, bulshyqet qurylysy, dene bitimi ereksheligimen kózge túsip turady. Odan keiin onyń genetikasyna deiin qaraý kerek. Mysaly, Ilia Ilin – týma talant. Anasynyń densaýlyǵy jaqsy. Negizi kóp nárse ananyń densaýlyǵyna bailanysty bolady, sebebi sábi toǵyz ai anasynyń qursaǵynda jatady. Aiaq-qoly balǵadai anadan batyr tulǵaly ul týady. «Súiegi – menen, eti - senen» dep beker aitylmaǵan.
ILIa ILIN – AÝYR ATLETIKADAN EŃ JAS ÁLEM REKORDShYSY
- Ilia Ilinmen tanystyǵyńyzǵa toqtalyp ótseńiz?
- 2004-2009 jyldar aralyǵynda men Respýblikalyq olimpiadalyq daiarlaý ortalyǵynda aýyr atletikadan aǵa jattyqtyrýshy boldym. Sol kezde Olimpiadalyq daiarlaý ortalyǵyna Ilia Ilin keldi.
- Aǵa jattyqtyrýshy bolǵan kezde Ilia Ilinniń talai jarystarda oza shabatynyn bildińiz be?
- El birinshilikterinde oza shaýyp, kózge túsken talantty jasóspirimder iriktelip, Respýblikalyq olimpiadalyq daiarlaý ortalyǵyna tizimge alynady. Ortalyqtyń jattyqtyrýshylary olarmen jyl boiy oqý-jattyǵý jiyndaryn ótkizip, halyqaralyq jarystarǵa aparyp qatystyryp, «pisirgennen» keiin Qazaqstan ulttyq qurama komandasyna beredi. Osyndai joldy Ilia da júrip ótti. Ol Olimpiadalyq daiarlaý ortalyǵyna kelgende 16 jastaǵy, óte zerek bala edi. Ony bizge qyzylordalyq jattyqtyrýshy Vilorii Pak daiyndap ákeldi. 2005 jyldan bastap Vilorii Pak ulttyq qurama komandaǵa erler aǵa jattyqtyrýshysy jumysyna tartyldy. Men Ilia Ilinniń jeke jattyqtyrýshysy bolmasam da, halyqaralyq jarystarǵa daiyndap, qatysýyndaǵy búkil protsesti basqardym. Ol Beijiń Olimpiadasyna deiingi barlyq halyqaralyq jarystarǵa meniń qolastymdaǵy komandammen baryp, kók bairaǵymyzdy jelbiretti. 2005 jyly ol nebári 17 jasynda álem chempiony atandy. Kelesi 2006 jyly Dohada ótken Aziia oiyndarynda altyn medal utty jáne osy jyly ekinshi márte álem chempiony boldy. Sol sebepti maǵan 2007 jyly «Qazaqstan Respýblikasyna eńbek sińirgen jattyqtyrýshy» ataǵy berildi. Ilia tek álem chempiony ǵana emes, ol odan da joǵary mártebege ie. Álemdegi eń myqtylardyń esimi tirkeletin Ginnes rekordtar kitabyna «Aýyr atletikadan erler jáne áielder arasyndaǵy eń jas álem chempiondary» retinde engen sportshylardyń ekeýi de – qazaqstandyqtar. Olar – Ilia Ilin (17 jasynda) jáne Zúlfiia Chinshanlo (16 jasynda) boldy.
5-10 JYLDA SPORT SAIaSATQA AINALYP KETTI
- Doping daýyna toqtalyp óte alasyz ba?
- Sońǵy jyldary sport saiasi oiynǵa ainalyp ketkendei. Tyiym salynǵan preparat tizimi óte kóp. Olar tipti bizdiń kúnde iship-jeitin tamaǵymyzdyń quramynan da tabylyp jatyr. Ondai oqiǵa bolǵan. Mysaly, qazirgi tańda fermerler óziniń malyn tezirek ósirip, sapaly ónim alý úshin oǵan beretin jemine túrli dárýmender, tipti ósý gormondaryn qosyp jiberedi, al sol maldyń sútinen jasalǵan ónimderdi qoldanǵan nemese etin jegen adamnyń qanynan jańaǵy tyiym salynǵan zat tabylǵan. Al endi siz kinásiz ekenińizdi dáleldep kórińiz! Bizdiń sportshylar halyqaralyq jarysqa shyǵar kezde saqtyq úshin úide eki ret, sosyn jarysqa barǵanda nemese medal utqan jaǵdaida mindetti túrde doping tekseristen ótedi. Olimpiadaǵa barǵanda tipten qatań tekseriledi. Ushaqtan túse salysymen sportshynyń qanyn tekserýge alyp, 24 48 saǵat ishinde anyqtap, eger doping erejesin buzýshylyq anyqtalsa – sportshyny Olimpiadaǵa qatystyrmaidy. Ilia Ilin Beijińde de, Londonda da osy protsessterdiń bárinen ótti. Sóite tura, 2016 jylǵy Rio-de-Janeiro Olimpiadasynyń aldynda, odan 8 jáne 4 jyl burynǵy qanyń qaitadan jańa aparatpen tekserip, tyiym salynǵan preparattar taptyq dep otyr. Eger Ilia Ilin Riodaǵy Olimpiadaǵa qatysyp, sol jerden doping tekserýden ótpei, doping paidalaný faktisi bolǵan bolsa – áńgime basqa. Onda kúdikti retinde onyń buryńǵy eki Olimpiadadaǵy synamalaryn qaita tekserýin jón sanaýǵa bolar edi. Ondai Iliada bolǵan emes. Aqyry ony eki dúrkin Olimpiada jeńimpazy ataǵynan aiyrdy. Bul ádiletti me? Menińshe, aqylǵa syimaityn nárse...
REKORD JAŃARTÝYMYZ KEREK
- Ilia Ilin osy synaqtan qalai ótti?
- Ilia Ilin – jigittiń sultany, ol – naǵyz chempion. Ol - kóp oqityn, bilimdi, zerek jigit. Biz onyń Olimpiadadan utyp alǵan eki birdei altyn medalyn alyp qoidy degen kezde sońyna deiin sengen joqpyz. 2008 jylǵy Olimpiadadan keiin ol dopingsiz-aq kúizeliske túsken edi. Nebári 20-aq jastaǵy jas jigit Olimpiada shyńynan bir-aq shyqty, halyq maqtady, ardaqtap, asqaqtatty. Juldyzdy aýrýǵa shaldyqqandai áserde boldy... Ol árbir sportshyda bolady jáne ondai kezeńnen ótý ońai emes. Onyń ondai kúige túsýine bizdiń halyqtyń qatty qolpashtap maqtaýy áser etkeni sózsiz. Degenmen, ol óz-ózin jeńe bildi. 2011 jyly álem chempiony bolyp, 2012-de London Olimpiadasynyń altynyn jeńip aldy. Sońǵy ret ol biylǵy Aziia chempionatynda qatysyp, 5-oryn ielendi. Oǵan deiingi jarystarda ómirinde birde-bir ret jeńilip kórmegen jigit bolsa da kóńilin túsirgen joq. Jeńisteri alda ekenin aityp, ishki kúizelisin bildirgen joq.
- Doping daýynyń qandai keri áseri boldy?
- 2016 jylǵy Olimpiadaǵa tolyq quramda qatysýǵa múmkindik boldy. Myqtylarymyz barmasa da, komandamyz joǵary kórsetkishterge qol jetkizgenin bilesizder. Dopingke qatysty daýǵa bailanysty 2020 jyly Tokioda ótetin olimpiadaǵa barýǵa bizge shekteý qoiyp tastady. Olimpiadaǵa tolyq litsenziiamen (tiisinshe 4 er, 4 áiel sportshy) qatysýymyz kerek edi, osy daýǵa bailanysty 1 er sportshy men 1 áiel sportshy ǵana qatysýǵa rýqsat berdi. Aýyr atletikaǵa arnalǵan osy bir–bir litsenziia úshin bizdiń sportshylar litsenziialyq týrnirlerge qatysyp, jeke-jeke upai jinap júr. Kim joǵary upai jinasa, sol Olimpiadaǵa barady. Negizgi úmitkerler sapyn Ilia Ilin, Nijat Rahimov, Denis Ulanov, Ibragim Bersanovtar túzep tur. Al áielder arasyndaǵy 1 joldamaǵa Zýlfiia Chinshanlo, Karina Goricheva, Ekaterina Bykova, Larisa Kobelevalar talasýda. Kelesi jyly bizdiń elde Litsenziialyq Aziia chempionaty ótedi jáne taǵy birneshe litsenziialyq týrnirler bolady.
- Aýyr atletikanyń bolashaǵy týraly ne aitasyz?
- Aýyr atletikany dene bitimi, minez, bulshyqet qurylymy turǵysynan alyp qaraǵanda qazaq halqynyń oń jambasyna keletin sport túri dep oilaimyn. Qazaqty osy turǵysynan alyp qaraǵanda basqa kez kelgen ulttan artyq, myqty qasietke ie dep bilem. Táýelsiz Qazaqstanda tórt dúrkin álem chempiony ataǵyn jeńip alǵan bir ǵana sportshy bar, ol shtangist – Ilia Ilin! Al, Anatolii Hrapatyi bes dúrkin álem chempiony bolǵan. Osy rekordty jańartý kerekpiz! Sońǵy jyldary bizdiń jasóspirimderimizdiń Álem, Aziia chempionattarynda jetken jetistikterin ózderińiz estip bilip otyrsyzdar. Jaqyn bolashaqta olar ánuranymyzdy dúnieniń tórt buryshynda oinatyp, kók týymyzdy jelbiretip, atoi salatyn bolady!
- Suhbatyńyz úshin rahmet!
Zarina Qaharman,
