Anar Fazyljan, A.Baitursynov atyndaǵy Til bilimi institýty direktorynyń orynbasary:
— Japoniiadaǵy «Nikko» zertteý ortalyǵynyń prezidenti Moriatý Minato Qytaida ómirge kelgen. Óte erte ýaqytta áke-sheshesimen Japoniiaǵa qonys aýdarǵan. Sodan beri qytai tilinde sóilemegen eken. Araǵa birneshe jyl salyp, Qytaiǵa issaparmen keledi. Senesiz be, Qytaiǵa kelgende ol kenetten qytaisha sóilep ketken. Ainalasyndaǵy adamdar tań qalǵan. Bala eń birinshi qai tilde sóilese, qai tilde tili shyqsa, sony ómir boiy umytpaidy eken. Al biz mektepti qoiyp, balabaqshadaǵy tili áli shyqpaǵan balalarǵa úsh tilde bilim berýdi, dúnieni tanytýdy bastap kettik. Ǵalymdar da «óz tilin jetik meńgergen adam ǵana ózge tildi jetik meńgeredi» deidi. Buǵan sizdiń kózqarasyńyz qalai?
Kóptildilik memlekettik tilge qyzmet etýi tiis!
— Biz osy máseleni zerttedik, biraq ony sońyna jetken irgeli zertteý dep esepteýge bolmas, degenmen ataqty psiholingvist J.Piaje, áigili psiholog L.Vygotskii, neogýmbolshyl tiltanýshy L.Vaisgerber siiaqty psiholingvistikadaǵy, sóileý psihologiiasyndaǵy eńbekterimen álemge tanymal bedeldi ǵalymdardyń izdenisterinen kóp nárse túidik. Bul máseleni nege bailanysty qaradyq deisiz ǵoi? Jasyratyny joq, qazir bizde úshtildilik resmi túrde engizilip ketti. Bul týraly eń alǵash 2004 jyly aityldy. Qazaqstanda bilim berý júiesine jalpy úsh tildi engizýimiz kerek dep aityla bastaǵan alǵashqy kezeńde bul máselemen bizdiń qoǵamda kóbine orystildi ǵalymdar ainalysty. Olar Eýropadaǵy, Reseidegi polilingvizm, kóptildilikti resmi qoldaý jobalary keremet paidaly dedi. Sonda oilanyp qaldym: olardaǵy dominant tilder, iaǵni Eýropa elderiniń resmi tilderi men Reseidiń memlekettik tili — orys tiliniń ahýaly men bizdegi memlekettik til — qazaq tiliniń ahýaly birdei me, árine, birdei emes, olai bolsa, biz bul elderdiń kóptildilik tájiribesine buljytpai súienýimiz durys pa? Osy suraqtyń jaýabyn tabý úshin úshtildilikke bailanysty izdenisterge barýǵa týra keldi.
Bul másele 2007 jyly taǵy bir qyrynan qarastyryldy. Sol kezde Elbasynyń Joldaýynda «ulttyq ideia», «úshtuǵyrly til mádeni jobasy» degen másele kóterildi. Ulttyq ideianyń tiltanymdyq negizderi boiynsha bizdiń Institýt úlken zertteýler seriiasyn usyndy. Sóitip, grant utyp aldyq. 2007 jyldary álemdik saiasatta mýltimádeniettilik basymdyq alǵan kez edi, sondyqtan tildik alýandyq týraly izdenistiń birde-biri oǵan soqpai ketpeitin edi. Qoǵamnyń ulttyq ideiasyn tabý úshin sol qoǵamnyń quramyn bilýiń kerek. Qazirgi jahaniiatta birneshe usaq mádenietten quralǵan qoǵam túri basym. Sondyqtan kóptildi qoǵamnyń negizinde jatqan mýltimádeniet degen qubylysty zertteýge týra keldi. Mýltimádeniettilik, bir jaǵynan, túrli mádeniet ókilderinen quralǵan qoǵamdy sipattaityn uǵym bolsa, ekinshi jaǵynan, sol qubylysqa jaýap beretin memlekettiń saiasaty degendi de bildiredi. Ózim tiltanýshy bolǵandyqtan, bálkim, meniń bul saiasi qubylysqa qatysty zertteýim saiasattanýshylar, mádeniettanýshylar úshin asa bir qundy kórine qoimas. Áitse de tildik problemalardyń syryn ashý úshin, ulttyq biregeilik degen uǵymnyń qurylysyn anyqtaý úshin qoǵamnyń qurylysyn bilý kerek bolǵan soń, kópmádeniettilikti qarastyrýǵa týra keldi. Bizdiń qoǵam da mýltimádeni qoǵam. Sóitip, mýltimádeni qoǵamnyń tipterin, túrlerin izdedim. Qazaqstanymyzdyń qandai mýltimádeniet tipine, onyń ishinde qandai túrine jatatynyn anyqtaýǵa talpynys jasadym. Bizdiń saiasat osy ózimizge tán erekshe kópmádeniettilikke laiyqty saiasat pa, joq álde ony eskermeitin olqylyqtar bar ma, sony qarastyrdyq.
Etnikalyq negizdegi mýltimádeniet bar jerde kóptildilik te júredi. Sodan soń jer-jerdegi kóptildilikti salystyryp qaradyq. Sóitip, úshtildi bilim berý júiesi jáne mýltimádeniet turǵysynan ulttyq biregeilikti qalai saqtaimyz, nyǵaitamyz degen máseleni zerdeledik. Álemde bir ǵana tilde sóileitin, bir ǵana ulttan quralǵan qoǵam joq. Bir ǵana ulttan quralǵan qoǵamnyń ózinde birneshe iri áleýmettik toptan turatyn saiasi ambitsiialary bar birneshe toptar shyǵady. Nemese, saiasi ambitsiiasy bolmasa da, odan mádeni yqpaly kúshti áleýmettik top bólinip shyǵady. Sóitip, mádeni jaǵynan alýantúrlilik paida bolady. Eýropa memleketteri bolsyn, basqa kez kelgen memleket bolsyn, óz elindegi kóptildilikti qoldaǵany da, qoldamaǵany da kóptildilikti bir-aq baǵytta ǵana ustaityny anyqtaldy: kóptildiliktiń quramyndaǵy komponentter negizgi tildi baiytýǵa qyzmet etedi. Qandai memleket bolsa da, báribir negizgi ulttyq til bolady. Ol qoǵamdyq-áleýmettik, saiasi ómirde dominant, iaǵni ol basym til bolady. Keibir elde ony memlekettik til, endi birinde resmi til deidi. Qarapaiym sózben basty til deiikshi, sonda kóptildilik basty tildi baiytýǵa qyzmet atqarady eken jáne solai bolýǵa tiis eken.
Eýropadaǵy Shvetsariia nemese Kanada siiaqty memleketterdiń jaǵdaiy basqashalaý. Ol jerdegi mártebesi salystyrmaly túrde alǵanda teń túsetin kóptildiliktiń sebebi kantondarynda saiasi, mádeni pozitsiiasy deńgeiles birtildi etnoujymnyń lokaldy (oqshaýlanyp) otyrǵanymen bailanysty. Mysaly, qatelespesem, Shvetsariiada 4 til resmi til bolyp sanalady. 4-iniń de saiasi mártebesi birdei. Frantsýz tildiler shoǵyrlanyp, bir kantonda, aǵylshyn tildileri de solai otyr. Bálkim, osy ýaqytta olar integratsiialanǵan da shyǵar. Biraq mundai kóptildilik Shvetsariiadaǵy resmi tildiń qai-qaisysy úshin de qaýipti emes. Sebebi aǵylshyn, frantsýz, nemis tili — gomogendi tilder. Olar bir dinniń ainalasynda damyǵan, bir hristian órkenietiniń tilderi. Barlyǵynyń aitylym-jazylymy basqa bolǵanymen, ortaq leksikasynyń túbiri bir. Qyrǵyz, qazaq, ózbek jinalyp alyp sóilessek, bir-birimizdi túsinemiz ǵoi. Sol siiaqty barlyǵy birtekti, sondyqtan bir til basymdyq alyp ketip jatsa, basqalaryna aitarlyqtai nuqsan keltirmeidi. Óitkeni olardyń túp-tórkini, tamyry bireý bolǵanymen qosa, zamanaýi eýropalyq mádeniet úlgisi jaǵynan da bir: birdei kiinedi, birdei oilaidy, dúnieni birdei tanidy. Arasynda azdaǵan aiyrmashylyqtar bolady, árine. Ondai aiyrmashylyq bolmasa, ult bolmaidy ǵoi. Týra solardyń saiasatyn alyp kelip bizge kóshirgen durys pa? Bizdiń jaǵdaidaǵy kóptildilikte basqasha saiasat kerek. Qazaq tili — túrki órkenietiniń jaýhary, islami qundylyqtarmen baiyǵan til. Orys tili — pravoslaviia qundylyqtaryn dáriptegen til. Pravoslaviianyń negizinde kirill jazýy shyqqan. Al aǵylshyn tili hristian dininiń katolik, protestanttyq baǵytyndaǵy qundylyqtardyń jarshysy bolǵan, qazirgi kezdegi batystyq órkeniettiń, tipti jahaniiattyń tili. Árqaisysynyń shyǵý tórkini de, ózeginde jatqan pragmatikasy da ártúrli.
Balany aldymen ana tilimen nárlendirý kerek
— Ainalyp kelgende din mańyzdy ról oinaidy deisiz ǵoi?
— Adamzat tarihyna qarasaq, miftik sanadan keiingi uzaq «dáýirde» dini sana ǵylymi sananyń qalyptasýyna deiin saltanat qurǵany belgili ǵoi. Din memlekettik basqarýda zor ról atqardy. Din barlyq salany basqarǵan kezeńdi adamzattyń barlyq qoǵamy basynan ótkerdi. Sondyqtan dinsiz jazý tarihyn tolyq túsine almaisyz, jazýdyń barlyǵy sol kezde shyqqan. Biz dintanýshy emes, tiltanýshy retinde aitamyz.
Sonymen, Qazaqstanda kóptildiliktiń ózindik modelin jasaý kerek. Bizdegi mýltimádeniet te ózinshe, erekshe bolý kerek. Mýltimádenietti memlekettik saiasattyń basym baǵyty dep qabyldaǵan bir ǵana memleket — Kanada. 2004 jyly mýltimádeniet barlyq memlekettiń basym baǵytyna ainalýy kerek dep BUU-nyń jinalystarynda aityldy. Sóitip, ony 2009 jyly toqtatty. Mýltimádeniettiliktiń eki maǵynasy bar, bireýi obektivti qubylys ataýy — bir qoǵamdaǵy túrli mádenietterdiń bolýy. Ekinshisi — soǵan qatysty qabyldanǵan resmi saiasat. Mýltimádeniettiliktiń saiasi ustanym retindegi túrleri kóp, qatań radikaldy mýltimádeniet, liberaldy mýltimádeniet. Bizdiki bulardyń eshqaisysyna jatpaidy. Bizdiń keńistiktegi ártúrli mádenietterdiń qalyptasýynyń tarihi sebepteri basqalarmen birdei emes. Etnostarymyzdyń bir-birimen araqatynasy da erekshe fenomen. Sondyqtan sheteldiń tájiribesine súiene berýge bolmaidy. Bizge óz miymyzben oilaný kerek. Qazaqstandyq kópmádeniettilikti saiasi júiede, áleýmettik keńistikte óz ulttyq múddemizge qarai qalai uiymdastyryp, basqaramyz, sáikesinshe kóptildilikti qalai engizip, múddemizge jumys jasatamyz degen máselede áli oilaný kerek. Aǵylshyn tili kerek, orys tili kerek, biraq ony qalai qazaq tiliniń múddesine qalai jumsaimyz? Kóptildi bilim berý júiesiniń modelin tańdaǵanda óz tilimizge nuqsan keltirip almaimyz ba degen máseleni muqiiat oilaný kerek. Sebebi bizdiń tilimizdiń ahýalyn Qazaqstandaǵy bilim berý júiesine engizbekshi bolyp otyrǵan qazirgi kóptildilik komponentindegi orys tiliniń, aǵylshyn tiliniń ahýalymen salystyrsaq, olardan áldeqaida tiimsiz pozitsiiada turǵanyn kóremiz.
Máseleni osy turǵydan qarastyra kele myna problemaǵa tap boldym. Mysaly, balany shet tiline oqytqan kezde qai jastan bastaý kerek? Internet keńistiginde de, álemdik zertteýlerde de ǵalymdar ekige bólinipti. Birinshi jaqtyń ustyny mynadai: «qazirgi zaman balasy men burynǵy zaman balasyn salystyrýǵa bolmaidy. Qazirgi zamannyń qorshaǵan ortasy túgel ózgergen, bári tehnikalanǵan bala soǵan ikemdeledi. Týa salyp, tehnika tilin igergen bala ózge tildi ońai úirenip alady.
Búginginiń balasy jańa tehnikamen túrli operatsiialar jasaýdy tili shyqpai turyp bilip alady. Burynǵy baladan oilaý jelisi múlde basqa. Sondyqtan ony durys paidalanyp, úiretse, kez kelgen tildi oqytýǵa bolady. Birneshe tildi bala kezinen erterek úiretken jaqsy, eki jasynan, tipti bir jasynan úiretý kerek» dedi. Ekinshi top balaǵa óz ana tiliniń búkil qurylymdyq júiesin sanasyna ábden ornyqtyrmaiynsha, ózge tildi úiretýge bolmaidy deidi. Qaisysyniki durys dep basym qatty. Saralap qarasam, birinshi pikirdi ustanatyndardyń bári men aitqan kantondardan turatyn, birtekti mádenietten turatyn memleketten shyqqan, sol jerdegi jaǵdaiatty zerttegen ǵalymdar eken. Basym kópshiligi solar. Al «óz ana tilin aldymen igerip alý kerek» degender bizdiki sekildi óziniń tól etnikalyq territoriiasynda turyp jatyp, syrtqy saiasi sebeptermen basqa mádeniettermen aralasýǵa muqtaj, májbúr bolǵan qoǵamnan shyqqan ǵalymdar eken. Mysaly, Eýropada mynadai printsip bar. Balaǵa eki tildi úiretý úshin «bir ata-ana, bir til» deidi, ákesi balamen kishkene kezinen bastap tek qana aǵylshyn tilinde, al anasy frantsýz tilinde ǵana sóilesedi. Sóitip, bala shataspaidy.
Al bizdiń áleýmettik ortada mundai ádisti jappai qoldaný qiyn. Sóitip bala mektep, balabaqshada júiesiz túrde eki, tipti úsh tildi arnaiy júieli túrdegi «kúshtep» úiretýdiń qurbany bolady. Onyń qatpaǵan sanasyna dúnie týraly túsinik birese óz ana tiliniń, birese dybystyq-intonatsiialyq júiesi múlde bólek orys ne aǵylshyn tiliniń kanaly arqyly kelip quiylady. «Jartykesh tildilik (polýiazychie) degen qubylys ieleri osydan shyǵady. Bala kishkene kezinen 2-3 tildi júiesiz qabyldaityn bolsa, onda ol jartykesh tildi tulǵaǵa ainalady. Mysaly, meniń qyzym qazir 1 synyptan úsh tildi de jeke pán retinde oqyp jatyr, bylai sóileitindi shyǵarypty: «Ý menia qasymda boiym bar» deidi. «Ý menia» oryssha, «qasymda» qazaqsha, «boi» aǵylshynsha bala degen sóz. Sosyn men «meniń boiym bar» dep aityp tur eken dep oilap, «iá, seniń boiyń bar, boiyń ósedi» dedim. Sóitsem, qyzym túk túsinbeisiń dep ózimdi túzedi. «Boi» degen «malchik» dep, ol sózdiń oryssha ataýyn berdi. Sonda ol «malchik», «boy», «bala» degen úsh sózdiń qaisysy onyń ana tiliniń birligi ekenin ajyrata almai jatyr. Mine, úshtildi jartykesh tildik tulǵanyń alǵashqy belgisi osy, saldary týraly oilansam, qaýipter kóp. Al Eýropada birneshe tildi úiretý úshin ákesi bir til, sheshesi bir tildi sóilep úiretedi. Sonda ol jartykesh emes, eki tildi tulǵa bolyp qalyptasady eken. Bul ádistiń de osal tustaryn kóp aityp jatyr qazirgi ǵalymdar.
Osyny oilana kele, biz urpaǵymyzdy tól mádeniettiń ókili retinde bizdiń ulttyq biregeilikti saqtaityn, damytatyn, jetildiretin tulǵa retinde tárbielegimiz kelse, onda qalaida onyń basynda ana tiliniń júiesi qalyptaspaiynsha, shet tilin oqytpaýymyz kerek eken degen qorytyndyǵa keldim. Osy pikirdi aitqan kezde opponentterim «siz shet tiline qarsysyz», «qazaqtyń damýyna qarsysyz» dedi. Shyn máninde olai emes, shet tilin oqytý kerek, úiretý kerek, kerisinshe shet tilin igertý úshin kerek shara osy — ana tilin aldymen tolyq igertip alý, sonda basqa til ana tiliniń júiesine proektsiialanyp túse qalady, ony igerip alý ońai bolady. Qazirgi zamanda bizge tek qazaq tilin bilip sapaly ómir súrý áste bolǵanymen, orys, aǵylshyn tilinde de sóileý qoǵamdyq kapitalymyzdy arttyratyny sózsiz. Qazir aqparatty orys tiliniń keńistiginen alyp otyrmyz. Óitkeni «donor» keńistik ol. Dúniedegi búkil aqparat aǵylshyn tilinde bolǵanmen, dál qazir birden qazaqshalap ala almaisyń. Óitkeni sende ony alýdyń quraly da, kanaldary da joq ázirshe. Qazaqstanda aǵylshyn tilinde sóileitin mamandar da tapshy. Bizdiń qoǵam ekitildi. Keńestik kezeń ǵana emes, táýelsizdik dáýirdegi urpaq ta ekitildi. Bul da paida kóretin tusymyz. Alaida til úiretýdiń joldaryndaǵy olqylyqtar saldarynen tutas bir urpaqtyń sanasynda ana tiliniń qalyptasyp, ornyǵý protsesine nuqsan keltirip almaýymyz kerek. Sebebi bul protsess bala sanasynda ulttyq biregeiliktiń qalyptasýymen órile bailanysa júredi, Mysaly, J.Piaje degen psiholingvist ǵalym: «Balanyń sanasynda 9-12 jas aralyǵynda óziniń ulttyq biregeiligi qalyptasady» deidi. Ulttyq biregeilik o basta psihologiialyq qubylys retinde tanylǵan: tulǵanyń ózin bir jaǵdaiǵa, qaýymdastyqqa, ujymǵa telýi. Ózin bir nárseniń ókili, múshesi sanaý, jaqtaýshysy retinde taný. Mysaly, bala dúniege kelgen soń, óziniń kim ekeni týraly oilana bastaidy. Sóitip, 9-12 jasynda óziniń qai ulttyń, mádeniettiń ókili ekenin túsinedi eken. Onyń sony túsinýine áser etetin nárse — eń aldymen tili, ortasy, qoǵamy. Mysaly, úide atasy-ájesi, ata-anasy orys tilinde sóilep júrse, bala ózin oryspyn dep tanýy ábden múmkin. Ondai da faktilerdi anyqtaǵan ǵylymi tájiribeler bar.
Ulttyq biregeilik degen nárse ǵalymdardyń zertteýinshe úsh negizden turady. 1) Genetikalyq biregeilik, 2) mádeni biregeilik, 3) tildik biregeilik. Máselen, tulǵa ózin qazaq ultynyń ókilimin dep tanýy úshin genetikalyq jaǵynan áke-sheshesi qazaq bolýy kerek. Mádeniet jaǵynan «Assalaýmaǵaleikým!» dep qol berip amandasýy kerek, otyrysy, júris-turysy, ózgelermen qarym-qatynasy qazaq mádenietinde ustanymdarǵa sáikes bolý kerek. Tildik biregeilikke kelgende, qai tilde sóilese, sol ulttyń ókili bolady. Osy úsheýiniń qaisysy mańyzdy komponent degende ǵalymdar mynadai faktilerdi keltiredi. Mysaly, shyǵý tegi, mádenieti sol ultqa tán, biraq tili basqa bolsa, onda mundai adam óz ultymen biregeilene me? Keibireýler «meniń ákem qazaq, sheshem qazaq, qazy-qarta jeimin» deidi, biraq úide oryssha sóilesedi. Sonda ol adam qazaq ultymen biregeilene ala ma? Tolyqqandy biregeilene almas, bálkim jartylai biregeilener. Sóitip, ǵalymdar mynadai qorytyndyǵa kelgen: ulttyq biregeiliktiń komponentiniń ishindegi eń ámbebaby, eń mańyzdysy, tiregi — tildik biregeilik. Qai tilde sóileseń, qai tilde oilasań, sol tildi jasaǵan ulttyń ókili bolyp sanalasyń. Bala óz ultymen biregeilený úshin 9-12 jasqa deiin ana tilinde sóileý kerek. Lev Vygotskii — sóz psihologiiasyn zerttegen ǵalym. Ol da «balanyń basynda til júie bolyp qalyptasady». Qujattar fail-faildarda, papki-papkide turǵandai tildiń búkil júiesi retpen balanyń sanasyna týýy kerek. Ol — belgili bir jas aralyǵynda júzege asatyn úderis. Intonatsiialyq-dybystyq júie eń birinshi bolyp qalyptasady. Intonatsiia men dybystar arqyly ol sózderdi, emotsiialardy qabyldaidy. Mysaly, tájiribe barysynda jaqsy sózdi jaman intonatsiiamen aitqan bala jylap qalǵan, kerisinshe, jaman sózdi jaqsy intonatsiiamen aitqanda bala máz bolǵan. Demek, balanyń sanasynda aldymen intonatsiia men dybystar júiesi qalyptasady. Dybystardan quralǵan sózdiń semantikasy sodan soń qalyptasady. Sóitip, morfologiialyq, sózjasamdyq, grammatikalyq júie de óz júiesimen ornyǵady. Tildiń qalyptasý kezeńi 8-12 jas deidi L.Vygotskii. Sóitip, osy úderis barysynda balaǵa basqa til júieli túrde kúshtep úiretilip, kiriktirilse, onyń jartykesh tildik tulǵa bolý qaýpi zor deidi.
Tilińnen aiyrylǵanyń — adamsúigishtigińnen aiyrylǵanyń
— Ana tildi saqtap qalý úderisi keibir arab memleketterinde de júrip jatyr. Búginge deiin ol eldi Quran túsken bai til dep tanydyq. Aǵylshyn tilin bilýge umtylý, aǵylshyn tilin bilmegendi kemsitý arabtarda da baiqalady. Másele ǵylymda sekildi. Ǵylymnyń tili qai til bolsa, sol tildiń áleýeti joǵary bolar. Ózińizge málim bolǵandai, bizde naqty pánderdi aǵylshyn tilinde oqytýdy qolǵa alyp jatyr. Bolashaqta qazaq ǵylymynyń tili aǵylshyn tili bolmai ma? Ǵylymi sintaksis tilinen (qazaq tili) ǵylymi dissertatsiia qorǵaǵan ózimizdiń ǵalymdardy bilemiz.
— Maǵan óz tilinde sóilemeitin keibir myqty tanystarym, «saǵan qazaq tili nege kerek, aǵylshyn tilin bilseń, kóp aqparatqa qol jetkizesiń, qanshama keremet dúnielerdi tanyp bilesiń. Ol — ǵylym tili. Nemis te, japon da aǵylshyn tilinde jazyp jatyr. Al bizdiń til bolashaqta kimge kerek» deidi. Sol kezde salyń sýǵa ketip, oilanyp qalasyń. Miymnan búkil qazaq tilin alyp tastap ómir súrýim qalai bolar eken dep elestetip kórdim. Qiialymnyń múmkindigi jetkenshe obektivti jaǵdaidyń qalai bolaryn elestettim. Onsha máz emes, tipti qiyn bolyp kórindi. Sebebi onda men batystyń adamy bolady ekenmin, eýropasha kiinem, eýropasha júrem, turam. Úige kelgen adamǵa otyr dep aitpaimyn. Beimezgil ýaqytta kelse, esik aýzynan shyǵaryp salam. Olarda mádeniet solai ǵoi. Shaiǵa kelińiz degende tek qana shai berem. Qazaqtar shaiǵa kelińiz deidi de, et beredi. Sóitsem, másele tilde ǵana emes eken. Mysaly, myna jaryq dúnie bárimizge ortaq. Alla Taǵala seni osy dúniege keltirip, ómir súrgizdi. Endi sen ol dúnieni tanisyń. Men buryn adamdar dúnieni barlyǵy birdei tanidy dep oilaýshy edim. Sóitsem, adamdardyń barlyǵy dúnieni birdei tanymaidy eken. Adamdar qai tilde sóilese, sol til arqyly dúnieni tanyǵan soń, olardyń da tanymy ultyna qarai ártúrli bolady eken. Mysaly, «qaiyń» sózin aitqanda qandai assotsiatsiia paida bolady? Sende qandai oi paida boldy «qaiyń» degendi estigende?
— M. Maqataevtyń «Japyraq júrek jas qaiyńy» esime túsedi.
— Qaiyń dese, maǵan «jalǵyzdyq» elesteidi. «Berik, myqty aǵash» elesteidi. Biraq «áiel» degen assotsiatsiia týyndamaidy. Al orys ultyna «berezka» deseń, olardyń sanasynda eriksiz «názik áiel» degen assotsiatsiia týady. Mysaly, men Botagóz desem, qazaqtar kózi móldiregen sulý qyzdy elestetedi. Al orysqa baryp «verbliýjia glaza» desem, ólse de sulý qyzdy elestetpeidi. Orysqa «zelenoglazaia» desem, kóz aldyna ádemi qyzdyń beinesi kólbeńdeidi. Al qazaqqa «kók kóz qyz» desem, sulý qyzdy elestetpeidi ǵoi. Kózi tuzdai eken dep jaqtyrmaidy. Bul — tildiń qudireti. Til degenimiz anańnyń jatyry sekildi. Sen sodan qorek alasyń. Sen sol qorekpen dúnieni tanisyń. Muny lingvistikada júieli túrde birinshi zerttegen nemistiń ǵalymy Gýmboldt aitqan. Sonan keiin onyń shákirtteri L.Vaisgerberler aitqan. Olar: «biz óz taǵdyrymyzben ómir súrip jatyrmyz dep oilaimyz. Shyn máninde olai emes. Biz qai tildik qaýymdastyqqa qarasaq, sol tildik qaýymdastyqta sóileitin til bar, sol tildiń ózindik taǵdyry bar, biz sol taǵdyrdyń ishinde júrmiz. Bizdi qaida aparatynyn bilmeimiz» deidi. Mine, osyndai zertteýlerden keiin nemisterdiń ekonomikasy da kóterilip, lingvoekonomika degen ǵylym salasy da Germaniiada jaqsy damyǵany belgili. Sebebi bul zertteýler jemisin berdi, til arqyly Otandy súiýdi úiretken soń, ekonomikasy da kóterilgen. Eger biz de álemge tanylyp, ekonomikamyzdy kóteremiz desek, basqa tilmen, basqa mádenietpen eshqaida bara almaitynymyzdy túsinýimiz kerek. Sen óz tilińmen, óz mádenietińmen ǵana kórinesiń. Mysaly, qazaq tilinde aqparat az, al orys tilinde aqparat kóp dep, orystildi bolyp kettim delik. Balamdy da orys mektebine berdim delik. Sonda men kimmin? Men óz anamnyń jatyrynan ketip qalǵan adammyn. Ózgeniń mádenietine jol tartqan adammyn. Men orystyń mádeni keńistigine ózindei bop sińe almaimyn, olar meni qabyldamaidy. Qabyldasa da, men onyń periferiiasynda júrem. Ivanǵa men kerek emespin ǵoi. Onyń óziniń myń Ivany bar. Djonǵa da kerek emespin, onyń da óziniń myń Djony bar. Men olardan sýyrylyp shyǵyp alǵa shyqsam da, jalǵyzbyn. Máselen, AQSh-ta jan-jaqtan kelgen túrli ult ǵalymdary kóp. Ǵylymdy damytady, biraq olardyń eńbegi óz ultynyń mádenietin emes, aǵylshyntildi keńistiktiń mádenietin damytady. Ózderi sol mádeni keńistiktiń ókili bolady. Sol keńistikke qyzmet etedi. Sóitip, óz etnotildik qaýymynan ajyraidy. Tipti solai bolǵan kúnde de, ol komfortta ómir súredi, kóligi, úii, jan raqatyna qajettiń bári bolady. Sheteldiń bir damyǵan, jaily qalasynda turady, turmysynda bári jaqsy bolady, biraq ol óz mádeni keńistigine ǵana tán ǵajaiyp qundylyqtarynan aiyrylady. Sol jaǵynan qarap otyrsaq, qazaq tilindegi, qazaq tili arqyly dáripteletin basty qundylyq adamsúigishtik eken. Qazaq mádenieti — adamsúigish, ómirsúigish mádeniet. Óziń kóz aldyńa elestetshi, sen adamsúigishtigińnen aiyrylyp qaldyń. Ondai ómir saǵan kerek pe? Qazir saǵan adamdy súiý, ómirdi súiý kerek emes shyǵar, biraq jaily ómirdi ańsap júrip, jalǵyz qalǵanda túsinesiń osynyń bári beker bolǵanyn dep oilaimyn. Kez kelgen tildiń ózindik artyqshylyǵy, adamǵa beretin qasieti bolady. Jasyratyny joq, tilderdiń bári Allanyń jaratqany. «Ulttar men ulystardy birin-biri tanýy úshin jarattym» degenge saiatyn súre bar Quranda. Kez kelgen tildiń qasieti bar, sol tildiń iesi qylyp jaratty ma, sol tildi bilip, sol tilge qyzmet etý kereksiń dep oilaimyn. Ol tilden kettiń be, Uly programmany buzasyń. Mine, tildiń genetikalyq kody osynda dep oilaimyn. Ony buzsań, taǵdyryń da ózgeredi. Qazaq tilin damytqymyz kelse, biz óz tilimizdi jaqsy kórýimiz kerek te, ony jaqsartýǵa jumys jasaýymyz kerek. Myna jaqtaǵy til jaqsy eken, odan kóp nárse úirenýge bolady eken dep ana tilinen qol úzip ketip qalsaq, onda bul álsizdigimizdiń belgisi.
— Balamnyń tili ana tilinde shyqqanyna qýandym. Biraq bul qýanysh emes, beisharalyq. Sen óziń qazaqsyń, al balańnyń tili qazaqsha shyqqanyna qýanasyń. Bir kúni Aqseleý Seidimbek aǵamyzdy oqyp otyrsam, sol kisiniń de basynan osyndai jaǵdai ótipti. Aýylǵa baryp, qazaqsha úirenip kelgen nemeresine qýanady. Úlken ulym beske tolady. Balabaqshada aǵylshyn tilin oqyp jatyr. Bizde dominantty til — qazaq tili. Biraq balamnyń kókiregin keńeitý úshin qazaq tildegi kitaptar, qazaqsha resýrstar, qazaqsha mýltfilmder kerek. Láila Sultanqyzy «Tárbieni «Balapanǵa» artyp qoiýǵa bolmaidy, onymen ata-ananyń ózi ainalysýy kerek» deidi. Óte durys aitady. Óskeleń urpaqqa qajetti resýrstardy qaidan alamyz?
— Qazaq tilin damytýǵa memleketten basqa eshkim qarajat bergen joq. Bermeidi de. Óz basym tilge qoldaý surap barmaǵan jerim joq. Men sekildi qanshama adam bar. Bári solai aitady. Biznes mundai demeýshilikke áli pisssippp jetilgen joq. Bizde memleketke patrenalistik qatynas kúshti. Memleket seniń quddy bir ákeń siiaqty. Balań aýyryp qalsa, memleket kináli, qazaq tilin bilmei qalsań da memleket kináli. Keńes úkimeti kezinde solai oiladyq, óitkeni solai tárbieledi. Qazir ózimiz tirshilik isteýimiz kerek qoi. Resýrs joq bolatyny túsinikti. Siz tilden divident ala almaisyz. Qazir jahandyq zaman, bir sáttik paidanyń zamany. Adamdar bir jerge aqsha quiý úshin ony eki ese qylyp qaitaryp alýdy kózdeidi. Til — dereý tabys túspeitin, biraq uzaq jyldan soń úzbei tabys beretin, aqyldy investitsiianyń nysany. Ony túsinýge otandyq investordyń aqyly jetpei jatyr. Bul — problema. Bizdiń biznes te, elita da, saiasi elita da bar. Bul — solardyń problemasy. Dál osy qazir ne isteý kerek ekenin áli bilmeimin. Biraq bolashaqqa senemin, erteń qazaqtildi balalardyń ishinen alpaýyttar shyqsyn desek, qazirden bastap balamyzdy qazaqsha tárbieleýimiz kerek. Eshkim jeti atasynan bai bolmaidy, qaidan bilesiz, múmkin sizdiń de balańyz erteń alpaýyt bolatyn shyǵar. Erteń solar saiasatqa barǵanda munyń bári ózgeredi dep senemin.
42-26 = 16. Bul — zor alshaqtyq
— Al endi latyn tili álipbiine kóshý máselesine qalai qaraisyz? Osy turǵyda ǵalymdardyń ózderi bir sheshimge kele almaidy degen pikir bar. Bul másele bir kóteriledi, bir basylyp qalady. Qazaqstannyń latyn álipbiine qaita oralýy múmkin be?
— «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty bárimizdi qýantqan, ultymyzdyń bolashaǵyn aiqyndaǵan naǵyz ulttyq uly qujatynda Elbasy 2017 jyly kóshemiz dep tapsyrma berdi. 2012 jylǵy joldaýynda 2025 jylǵa deiin kósheiik dedi. Demek, seń qozǵaldy. Latyn qarpine kóshý máselesi HH ǵ. 90-jyldarynan beri kóterilgen. Onyń daiyn bazasy bar. Akademik aǵamyz Ábdýáli Qaidaruly bastap kótergen bul másele búginde Institýtymyzda ǵylymi negizderi jaǵynan jan-jaqty zertteldi. Búkil túrki postkeńestik memleketteri kirill qarpinen bas tartyp, ortaq túrki álipbiin jasaiyq degen 90–jyldardaǵy ekonomikalyq daǵdarys kezinde emes, IT-tehnologiialar damyǵan saiasi turaqtylyq kezinde kóshkenimiz ábden durys boldy. Álipbi jasaityn bolsaq, qazaq tiliniń tildik, dybystyq júiesin kórsete alatyn, ekinshi, aýyzsha tildi jazba tilge jeńil, ońai kodtaityn grafika (aýyzsha mátindi jazba mátinge perekadirovka jasaityn tańbalar) qajet. Sol printsipterge súienip jasaýymyz kerek. Álipbi jasaý — mamandardyń isi.
— «Latyn álipbiine kóshý — orys áleminiń yqpalynan shyǵý» degen siiaqty pikirler de bar.
— Ol — saiasi másele. Men saiasi máseleni aita almaimyn. Ony bilmeimin. Ol ahýaldy zerttegen emespin. Aitatynym — tiltanymdyq másele. Tildik turǵydan kelgende jańa grafika óte qajet. Kirill álipbiinde 42 árip bar. Qazaqtyń ózindik tól 26 dybysy bar. Bul — óte úlken alshaqtyq. Tól dybystan on shaqty aiyrmashylyq bolsa, jaraidy. Al munda odan da kóp.
— Filologtar arasynda ideialyq jaǵynan aiyrmashylyqtar qandai?
— Kez kelgen máselede birjaqty pikir bolmaidy. Bizdiń filologtar usynyp júrgen grafikasynyń ortaq bir printsipi bar, sol qýantady. «Bir tańba — bir dybys» printsipi. Basqalar usynyp jatqan bir dybysqa eki árip tańbalaý degen nusqalar da bar. Biraq ol óte qolaisyz. Másele sheshilip, bir jobany tańdaý kerek bolsa, Institýt mamandarynyń, tiltanýshylardyń bastary birigedi de, bir joba usynatynyna senemin. Oǵan senimdimin.
— Jaqynda belgili aqyn Gúlnar Salyqbaeva sózderdi oryndy qoldanbai júrgen jýrnalisterge eskertý jasady. Al sizdiń osyndai jýrnalisterge renishińiz joq pa?
— Jýrnalisterge renishim joq. Sebebi másele olarda emes, jýrnalisterdi oqytý júiesin jaqsartý kerek. Burynǵy jýrnalister filologiialyq klassikalyq bilimdi óz kásibiniń bazalyq bilim júiesi retinde oqyǵan. Lingvistikany maman deńgeiinde meńgergen. Meniń bilýimshe solai. Mysaly, burynǵy jýrnalistika fakýltetinde qazaq tiliniń fonetikasy, morfologiiasy, leksikasy, stilistikasy, sintaksisi túgel dástúrli filologiialyq fakýltetterdegidei oqytylatyn. Qazir onyń barlyǵy qysqartylyp, ornyna mamandyqqa qatysty pánder engizdi. Jaraidy, saǵat sanyn qysqartsyn, biraq mazmunyn tushymdy etip jinaqtap, azǵantai saǵattyń ishine lingvistikalyq negizderin oqytý kerek. Áitpese jýrnalist óz quraly — tildi jetik bilmei shyǵady.
— Sonda lingvistikalyq jaǵynan jýrnalister aqsap turǵany ǵoi?
— Ondailar joq emes. Ádebi tildiń sózdikterinde bekitilgen tildik normany bilmeitin, sózdi syndyryp, qisaityp, buzyp aitatyndary bar endi. Maman bolǵan soń, kez kelgen sóz biz úshin material, oǵan beisana túrde ortologiialyq taldaý jasap ketetinimizdi baiqaimyz. Jýrnalistiń sózinen qate izdep, tirkep otyrǵanymyzdy keide baiqamai qalamyz, tiltanýshylar, ol ras. Mysaly, «araqtyń arqasynda» deidi. «Araqtyń arqasynda osyndai jaǵdaiǵa jetti», «araqtyń saldarynan» bolýy kerek. Nemese «araqtyń nátijesinde» deidi. Araqtyń qaidaǵy nátijesi ol? Araqtyń saldary, kesiri bolady. Qazir «kún raiy» degendi jaqsy qoldanyp júrgen jýrnalisterimiz qýantady. Sony estigende qýanyp qalamyn. Bizdiń úlken aǵa ǵalymdarymyz, professor Ýáliev Nurgeldi aǵai: «qazaqta kún raiy dep búgingi kúngi tabiǵattyń qubylysyn, al aýa raiy dep belgili bir keńistiktegi tabiǵat qubylysyn ataidy» dep únemi aitatyn. Aýa raiy degen oryssha aitqanda klimat sózine sáikes kelse, kún raiy pogoda degenge keledi. «Jańbyr jaýady dep kútilýde» (ojidaetsia dojd) degen siiaqty qoldanys ta kóbeiip ketti. Bizde jazbasha ǵana emes, aýyzsha sóz de syrtqy tildiń (orys tiliniń) áserine shaldyǵyp jatqanyn kórsetedi bul mysal. Sol siiaqty sózderdi dybystaǵanda singarmonizm zańyn saqtamai, tilimizdiń intonatsiialyq ereksheligin buzyp, máselen, asyǵyp-aptyǵyp sóileý siiaqty beinormalyq úrdister jýrnalistiń aýyzsha sózinen kórinip qalyp jatady. Bálkim, qazirgi kreativti dástúr shyǵar, biraq artynan jaý qýyp kele jatqandai sózderiniń aiaǵyn jutyp, kidiris jasaityn jerde demin úzbei, kidirissiz aitylatyn tusta demin úzip, úzdigip sóileý máneri moda bolyp bara jatyr ma dep oilap qalamyn keibir jýrnalistiń reportajyn tyńdaǵanda. Mysaly, sóilem aiaqtalǵannan keiin kidiris jasalady. Sodan soń kelesi sóilem bastalady. Al keibir mikrofon ustaǵandardyń aýyzsha sózinde bir sóilem aiaqtalyp, kelesi sóilem bastalyp, ortasyna kelgen kezde baryp kidiris jasalady. Bálkim, bul amal shyǵar, árine, daǵdyly nárseni buzyp jiberip, daǵdydan tys elementti qoldansań, jurttyń nazary birden saǵan aýyp, eleń ete qalady. Ol jaqsy, biraq sen ony qaita-qaita jasai berseń, oǵan jurt eleńdei bermeidi ǵoi. Jurt nazarynan aiyrylyp qalasyń. Sondai nárselerdi eskerse eken, tiltanýshylardyń keńesterine, eńbekterine júginse eken degen tilek.
— Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhabattasqan Baýyrjan Karipov
.jpg)