انار فازىلجان, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:
— جاپونيياداعى «نيككو» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ مورياتۋ ميناتو قىتايدا ٶمٸرگە كەلگەن. ٶتە ەرتە ۋاقىتتا ەكە-شەشەسٸمەن جاپونيياعا قونىس اۋدارعان. سودان بەرٸ قىتاي تٸلٸندە سٶيلەمەگەن ەكەن. اراعا بٸرنەشە جىل سالىپ, قىتايعا ٸسساپارمەن كەلەدٸ. سەنەسٸز بە, قىتايعا كەلگەندە ول كەنەتتەن قىتايشا سٶيلەپ كەتكەن. اينالاسىنداعى ادامدار تاڭ قالعان. بالا ەڭ بٸرٸنشٸ قاي تٸلدە سٶيلەسە, قاي تٸلدە تٸلٸ شىقسا, سونى ٶمٸر بويى ۇمىتپايدى ەكەن. ال بٸز مەكتەپتٸ قويىپ, بالاباقشاداعى تٸلٸ ەلٸ شىقپاعان بالالارعا ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋدٸ, دٷنيەنٸ تانىتۋدى باستاپ كەتتٸك. عالىمدار دا «ٶز تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرگەن ادام عانا ٶزگە تٸلدٸ جەتٸك مەڭگەرەدٸ» دەيدٸ. بۇعان سٸزدٸڭ كٶزقاراسىڭىز قالاي?
كٶپتٸلدٸلٸك مەملەكەتتٸك تٸلگە قىزمەت ەتۋٸ تيٸس!
— بٸز وسى مەسەلەنٸ زەرتتەدٸك, بٸراق ونى سوڭىنا جەتكەن ٸرگەلٸ زەرتتەۋ دەپ ەسەپتەۋگە بولماس, دەگەنمەن اتاقتى پسيحولينگۆيست ج.پياجە, ەيگٸلٸ پسيحولوگ ل.ۆىگوتسكيي, نەوگۋمبولشىل تٸلتانۋشى ل.ۆايسگەربەر سيياقتى پسيحولينگۆيستيكاداعى, سٶيلەۋ پسيحولوگيياسىنداعى ەڭبەكتەرٸمەن ەلەمگە تانىمال بەدەلدٸ عالىمداردىڭ ٸزدەنٸستەرٸنەن كٶپ نەرسە تٷيدٸك. بۇل مەسەلەنٸ نەگە بايلانىستى قارادىق دەيسٸز عوي? جاسىراتىنى جوق, قازٸر بٸزدە ٷشتٸلدٸلٸك رەسمي تٷردە ەنگٸزٸلٸپ كەتتٸ. بۇل تۋرالى ەڭ العاش 2004 جىلى ايتىلدى. قازاقستاندا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە جالپى ٷش تٸلدٸ ەنگٸزۋٸمٸز كەرەك دەپ ايتىلا باستاعان العاشقى كەزەڭدە بۇل مەسەلەمەن بٸزدٸڭ قوعامدا كٶبٸنە ورىستٸلدٸ عالىمدار اينالىستى. ولار ەۋروپاداعى, رەسەيدەگٸ پوليلينگۆيزم, كٶپتٸلدٸلٸكتٸ رەسمي قولداۋ جوبالارى كەرەمەت پايدالى دەدٸ. سوندا ويلانىپ قالدىم: ولارداعى دومينانت تٸلدەر, ياعني ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ رەسمي تٸلدەرٸ مەن رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ — ورىس تٸلٸنٸڭ احۋالى مەن بٸزدەگٸ مەملەكەتتٸك تٸل — قازاق تٸلٸنٸڭ احۋالى بٸردەي مە, ەرينە, بٸردەي ەمەس, ولاي بولسا, بٸز بۇل ەلدەردٸڭ كٶپتٸلدٸلٸك تەجٸريبەسٸنە بۇلجىتپاي سٷيەنۋٸمٸز دۇرىس پا? وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋ ٷشٸن ٷشتٸلدٸلٸككە بايلانىستى ٸزدەنٸستەرگە بارۋعا تۋرا كەلدٸ.
بۇل مەسەلە 2007 جىلى تاعى بٸر قىرىنان قاراستىرىلدى. سول كەزدە ەلباسىنىڭ جولداۋىندا «ۇلتتىق يدەيا», «ٷشتۇعىرلى تٸل مەدەني جوباسى» دەگەن مەسەلە كٶتەرٸلدٸ. ۇلتتىق يدەيانىڭ تٸلتانىمدىق نەگٸزدەرٸ بويىنشا بٸزدٸڭ ينستيتۋت ٷلكەن زەرتتەۋلەر سەريياسىن ۇسىندى. سٶيتٸپ, گرانت ۇتىپ الدىق. 2007 جىلدارى ەلەمدٸك ساياساتتا مۋلتيمەدەنيەتتٸلٸك باسىمدىق العان كەز ەدٸ, سوندىقتان تٸلدٸك الۋاندىق تۋرالى ٸزدەنٸستٸڭ بٸردە-بٸرٸ وعان سوقپاي كەتپەيتٸن ەدٸ. قوعامنىڭ ۇلتتىق يدەياسىن تابۋ ٷشٸن سول قوعامنىڭ قۇرامىن بٸلۋٸڭ كەرەك. قازٸرگٸ جاھانيياتتا بٸرنەشە ۇساق مەدەنيەتتەن قۇرالعان قوعام تٷرٸ باسىم. سوندىقتان كٶپتٸلدٸ قوعامنىڭ نەگٸزٸندە جاتقان مۋلتيمەدەنيەت دەگەن قۇبىلىستى زەرتتەۋگە تۋرا كەلدٸ. مۋلتيمەدەنيەتتٸلٸك, بٸر جاعىنان, تٷرلٸ مەدەنيەت ٶكٸلدەرٸنەن قۇرالعان قوعامدى سيپاتتايتىن ۇعىم بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, سول قۇبىلىسقا جاۋاپ بەرەتٸن مەملەكەتتٸڭ ساياساتى دەگەندٸ دە بٸلدٸرەدٸ. ٶزٸم تٸلتانۋشى بولعاندىقتان, بەلكٸم, مەنٸڭ بۇل ساياسي قۇبىلىسقا قاتىستى زەرتتەۋٸم ساياساتتانۋشىلار, مەدەنيەتتانۋشىلار ٷشٸن اسا بٸر قۇندى كٶرٸنە قويماس. ەيتسە دە تٸلدٸك پروبلەمالاردىڭ سىرىن اشۋ ٷشٸن, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك دەگەن ۇعىمنىڭ قۇرىلىسىن انىقتاۋ ٷشٸن قوعامنىڭ قۇرىلىسىن بٸلۋ كەرەك بولعان سوڭ, كٶپمەدەنيەتتٸلٸكتٸ قاراستىرۋعا تۋرا كەلدٸ. بٸزدٸڭ قوعام دا مۋلتيمەدەني قوعام. سٶيتٸپ, مۋلتيمەدەني قوعامنىڭ تيپتەرٸن, تٷرلەرٸن ٸزدەدٸم. قازاقستانىمىزدىڭ قانداي مۋلتيمەدەنيەت تيپٸنە, ونىڭ ٸشٸندە قانداي تٷرٸنە جاتاتىنىن انىقتاۋعا تالپىنىس جاسادىم. بٸزدٸڭ ساياسات وسى ٶزٸمٸزگە تەن ەرەكشە كٶپمەدەنيەتتٸلٸككە لايىقتى ساياسات پا, جوق ەلدە ونى ەسكەرمەيتٸن ولقىلىقتار بار ما, سونى قاراستىردىق.
ەتنيكالىق نەگٸزدەگٸ مۋلتيمەدەنيەت بار جەردە كٶپتٸلدٸلٸك تە جٷرەدٸ. سودان سوڭ جەر-جەردەگٸ كٶپتٸلدٸلٸكتٸ سالىستىرىپ قارادىق. سٶيتٸپ, ٷشتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ جەنە مۋلتيمەدەنيەت تۇرعىسىنان ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ قالاي ساقتايمىز, نىعايتامىز دەگەن مەسەلەنٸ زەردەلەدٸك. ەلەمدە بٸر عانا تٸلدە سٶيلەيتٸن, بٸر عانا ۇلتتان قۇرالعان قوعام جوق. بٸر عانا ۇلتتان قۇرالعان قوعامنىڭ ٶزٸندە بٸرنەشە ٸرٸ ەلەۋمەتتٸك توپتان تۇراتىن ساياسي امبيتسييالارى بار بٸرنەشە توپتار شىعادى. نەمەسە, ساياسي امبيتسيياسى بولماسا دا, ودان مەدەني ىقپالى كٷشتٸ ەلەۋمەتتٸك توپ بٶلٸنٸپ شىعادى. سٶيتٸپ, مەدەني جاعىنان الۋانتٷرلٸلٸك پايدا بولادى. ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ بولسىن, باسقا كەز كەلگەن مەملەكەت بولسىن, ٶز ەلٸندەگٸ كٶپتٸلدٸلٸكتٸ قولداعانى دا, قولداماعانى دا كٶپتٸلدٸلٸكتٸ بٸر-اق باعىتتا عانا ۇستايتىنى انىقتالدى: كٶپتٸلدٸلٸكتٸڭ قۇرامىنداعى كومپونەنتتەر نەگٸزگٸ تٸلدٸ بايىتۋعا قىزمەت ەتەدٸ. قانداي مەملەكەت بولسا دا, بەرٸبٸر نەگٸزگٸ ۇلتتىق تٸل بولادى. ول قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك, ساياسي ٶمٸردە دومينانت, ياعني ول باسىم تٸل بولادى. كەيبٸر ەلدە ونى مەملەكەتتٸك تٸل, ەندٸ بٸرٸندە رەسمي تٸل دەيدٸ. قاراپايىم سٶزبەن باستى تٸل دەيٸكشٸ, سوندا كٶپتٸلدٸلٸك باستى تٸلدٸ بايىتۋعا قىزمەت اتقارادى ەكەن جەنە سولاي بولۋعا تيٸس ەكەن.
ەۋروپاداعى شۆەتسارييا نەمەسە كانادا سيياقتى مەملەكەتتەردٸڭ جاعدايى باسقاشالاۋ. ول جەردەگٸ مەرتەبەسٸ سالىستىرمالى تٷردە العاندا تەڭ تٷسەتٸن كٶپتٸلدٸلٸكتٸڭ سەبەبٸ كانتوندارىندا ساياسي, مەدەني پوزيتسيياسى دەڭگەيلەس بٸرتٸلدٸ ەتنوۇجىمنىڭ لوكالدى (وقشاۋلانىپ) وتىرعانىمەن بايلانىستى. مىسالى, قاتەلەسپەسەم, شۆەتسارييادا 4 تٸل رەسمي تٸل بولىپ سانالادى. 4-ٸنٸڭ دە ساياسي مەرتەبەسٸ بٸردەي. فرانتسۋز تٸلدٸلەر شوعىرلانىپ, بٸر كانتوندا, اعىلشىن تٸلدٸلەرٸ دە سولاي وتىر. بەلكٸم, وسى ۋاقىتتا ولار ينتەگراتسييالانعان دا شىعار. بٸراق مۇنداي كٶپتٸلدٸلٸك شۆەتساريياداعى رەسمي تٸلدٸڭ قاي-قايسىسى ٷشٸن دە قاۋٸپتٸ ەمەس. سەبەبٸ اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمٸس تٸلٸ — گوموگەندٸ تٸلدەر. ولار بٸر دٸننٸڭ اينالاسىندا دامىعان, بٸر حريستيان ٶركەنيەتٸنٸڭ تٸلدەرٸ. بارلىعىنىڭ ايتىلىم-جازىلىمى باسقا بولعانىمەن, ورتاق لەكسيكاسىنىڭ تٷبٸرٸ بٸر. قىرعىز, قازاق, ٶزبەك جينالىپ الىپ سٶيلەسسەك, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تٷسٸنەمٸز عوي. سول سيياقتى بارلىعى بٸرتەكتٸ, سوندىقتان بٸر تٸل باسىمدىق الىپ كەتٸپ جاتسا, باسقالارىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتٸرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ تٷپ-تٶركٸنٸ, تامىرى بٸرەۋ بولعانىمەن قوسا, زاماناۋي ەۋروپالىق مەدەنيەت ٷلگٸسٸ جاعىنان دا بٸر: بٸردەي كيٸنەدٸ, بٸردەي ويلايدى, دٷنيەنٸ بٸردەي تانيدى. اراسىندا ازداعان ايىرماشىلىقتار بولادى, ەرينە. ونداي ايىرماشىلىق بولماسا, ۇلت بولمايدى عوي. تۋرا سولاردىڭ ساياساتىن الىپ كەلٸپ بٸزگە كٶشٸرگەن دۇرىس پا? بٸزدٸڭ جاعدايداعى كٶپتٸلدٸلٸكتە باسقاشا ساياسات كەرەك. قازاق تٸلٸ — تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ جاۋھارى, يسلامي قۇندىلىقتارمەن بايىعان تٸل. ورىس تٸلٸ — پراۆوسلاۆييا قۇندىلىقتارىن دەرٸپتەگەن تٸل. پراۆوسلاۆييانىڭ نەگٸزٸندە كيريلل جازۋى شىققان. ال اعىلشىن تٸلٸ حريستيان دٸنٸنٸڭ كاتوليك, پروتەستانتتىق باعىتىنداعى قۇندىلىقتاردىڭ جارشىسى بولعان, قازٸرگٸ كەزدەگٸ باتىستىق ٶركەنيەتتٸڭ, تٸپتٸ جاھانيياتتىڭ تٸلٸ. ەرقايسىسىنىڭ شىعۋ تٶركٸنٸ دە, ٶزەگٸندە جاتقان پراگماتيكاسى دا ەرتٷرلٸ.
بالانى الدىمەن انا تٸلٸمەن نەرلەندٸرۋ كەرەك
— اينالىپ كەلگەندە دٸن ماڭىزدى رٶل وينايدى دەيسٸز عوي?
— ادامزات تاريحىنا قاراساق, ميفتٸك سانادان كەيٸنگٸ ۇزاق «دەۋٸردە» دٸني سانا عىلىمي سانانىڭ قالىپتاسۋىنا دەيٸن سالتانات قۇرعانى بەلگٸلٸ عوي. دٸن مەملەكەتتٸك باسقارۋدا زور رٶل اتقاردى. دٸن بارلىق سالانى باسقارعان كەزەڭدٸ ادامزاتتىڭ بارلىق قوعامى باسىنان ٶتكەردٸ. سوندىقتان دٸنسٸز جازۋ تاريحىن تولىق تٷسٸنە المايسىز, جازۋدىڭ بارلىعى سول كەزدە شىققان. بٸز دٸنتانۋشى ەمەس, تٸلتانۋشى رەتٸندە ايتامىز.
سونىمەن, قازاقستاندا كٶپتٸلدٸلٸكتٸڭ ٶزٸندٸك مودەلٸن جاساۋ كەرەك. بٸزدەگٸ مۋلتيمەدەنيەت تە ٶزٸنشە, ەرەكشە بولۋ كەرەك. مۋلتيمەدەنيەتتٸ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى دەپ قابىلداعان بٸر عانا مەملەكەت — كانادا. 2004 جىلى مۋلتيمەدەنيەت بارلىق مەملەكەتتٸڭ باسىم باعىتىنا اينالۋى كەرەك دەپ بۇۇ-نىڭ جينالىستارىندا ايتىلدى. سٶيتٸپ, ونى 2009 جىلى توقتاتتى. مۋلتيمەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ ەكٸ ماعىناسى بار, بٸرەۋٸ وبەكتيۆتٸ قۇبىلىس اتاۋى — بٸر قوعامداعى تٷرلٸ مەدەنيەتتەردٸڭ بولۋى. ەكٸنشٸسٸ — سوعان قاتىستى قابىلدانعان رەسمي ساياسات. مۋلتيمەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ ساياسي ۇستانىم رەتٸندەگٸ تٷرلەرٸ كٶپ, قاتاڭ راديكالدى مۋلتيمەدەنيەت, ليبەرالدى مۋلتيمەدەنيەت. بٸزدٸكٸ بۇلاردىڭ ەشقايسىسىنا جاتپايدى. بٸزدٸڭ كەڭٸستٸكتەگٸ ەرتٷرلٸ مەدەنيەتتەردٸڭ قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي سەبەپتەرٸ باسقالارمەن بٸردەي ەمەس. ەتنوستارىمىزدىڭ بٸر-بٸرٸمەن اراقاتىناسى دا ەرەكشە فەنومەن. سوندىقتان شەتەلدٸڭ تەجٸريبەسٸنە سٷيەنە بەرۋگە بولمايدى. بٸزگە ٶز ميىمىزبەن ويلانۋ كەرەك. قازاقستاندىق كٶپمەدەنيەتتٸلٸكتٸ ساياسي جٷيەدە, ەلەۋمەتتٸك كەڭٸستٸكتە ٶز ۇلتتىق مٷددەمٸزگە قاراي قالاي ۇيىمداستىرىپ, باسقارامىز, سەيكەسٸنشە كٶپتٸلدٸلٸكتٸ قالاي ەنگٸزٸپ, مٷددەمٸزگە جۇمىس جاساتامىز دەگەن مەسەلەدە ەلٸ ويلانۋ كەرەك. اعىلشىن تٸلٸ كەرەك, ورىس تٸلٸ كەرەك, بٸراق ونى قالاي قازاق تٸلٸنٸڭ مٷددەسٸنە قالاي جۇمسايمىز? كٶپتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ مودەلٸن تاڭداعاندا ٶز تٸلٸمٸزگە نۇقسان كەلتٸرٸپ المايمىز با دەگەن مەسەلەنٸ مۇقييات ويلانۋ كەرەك. سەبەبٸ بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸڭ احۋالىن قازاقستانداعى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەنگٸزبەكشٸ بولىپ وتىرعان قازٸرگٸ كٶپتٸلدٸلٸك كومپونەنتٸندەگٸ ورىس تٸلٸنٸڭ, اعىلشىن تٸلٸنٸڭ احۋالىمەن سالىستىرساق, ولاردان ەلدەقايدا تيٸمسٸز پوزيتسييادا تۇرعانىن كٶرەمٸز.
مەسەلەنٸ وسى تۇرعىدان قاراستىرا كەلە مىنا پروبلەماعا تاپ بولدىم. مىسالى, بالانى شەت تٸلٸنە وقىتقان كەزدە قاي جاستان باستاۋ كەرەك? ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸندە دە, ەلەمدٸك زەرتتەۋلەردە دە عالىمدار ەكٸگە بٶلٸنٸپتٸ. بٸرٸنشٸ جاقتىڭ ۇستىنى مىناداي: «قازٸرگٸ زامان بالاسى مەن بۇرىنعى زامان بالاسىن سالىستىرۋعا بولمايدى. قازٸرگٸ زاماننىڭ قورشاعان ورتاسى تٷگەل ٶزگەرگەن, بەرٸ تەحنيكالانعان بالا سوعان يكەمدەلەدٸ. تۋا سالىپ, تەحنيكا تٸلٸن يگەرگەن بالا ٶزگە تٸلدٸ وڭاي ٷيرەنٸپ الادى.
بٷگٸنگٸنٸڭ بالاسى جاڭا تەحنيكامەن تٷرلٸ وپەراتسييالار جاساۋدى تٸلٸ شىقپاي تۇرىپ بٸلٸپ الادى. بۇرىنعى بالادان ويلاۋ جەلٸسٸ مٷلدە باسقا. سوندىقتان ونى دۇرىس پايدالانىپ, ٷيرەتسە, كەز كەلگەن تٸلدٸ وقىتۋعا بولادى. بٸرنەشە تٸلدٸ بالا كەزٸنەن ەرتەرەك ٷيرەتكەن جاقسى, ەكٸ جاسىنان, تٸپتٸ بٸر جاسىنان ٷيرەتۋ كەرەك» دەدٸ. ەكٸنشٸ توپ بالاعا ٶز انا تٸلٸنٸڭ بٷكٸل قۇرىلىمدىق جٷيەسٸن ساناسىنا ەبدەن ورنىقتىرمايىنشا, ٶزگە تٸلدٸ ٷيرەتۋگە بولمايدى دەيدٸ. قايسىسىنٸكٸ دۇرىس دەپ باسىم قاتتى. سارالاپ قاراسام, بٸرٸنشٸ پٸكٸردٸ ۇستاناتىنداردىڭ بەرٸ مەن ايتقان كانتونداردان تۇراتىن, بٸرتەكتٸ مەدەنيەتتەن تۇراتىن مەملەكەتتەن شىققان, سول جەردەگٸ جاعداياتتى زەرتتەگەن عالىمدار ەكەن. باسىم كٶپشٸلٸگٸ سولار. ال «ٶز انا تٸلٸن الدىمەن يگەرٸپ الۋ كەرەك» دەگەندەر بٸزدٸكٸ سەكٸلدٸ ٶزٸنٸڭ تٶل ەتنيكالىق تەرريتوريياسىندا تۇرىپ جاتىپ, سىرتقى ساياسي سەبەپتەرمەن باسقا مەدەنيەتتەرمەن ارالاسۋعا مۇقتاج, مەجبٷر بولعان قوعامنان شىققان عالىمدار ەكەن. مىسالى, ەۋروپادا مىناداي پرينتسيپ بار. بالاعا ەكٸ تٸلدٸ ٷيرەتۋ ٷشٸن «بٸر اتا-انا, بٸر تٸل» دەيدٸ, ەكەسٸ بالامەن كٸشكەنە كەزٸنەن باستاپ تەك قانا اعىلشىن تٸلٸندە, ال اناسى فرانتسۋز تٸلٸندە عانا سٶيلەسەدٸ. سٶيتٸپ, بالا شاتاسپايدى.
ال بٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك ورتادا مۇنداي ەدٸستٸ جاپپاي قولدانۋ قيىن. سٶيتٸپ بالا مەكتەپ, بالاباقشادا جٷيەسٸز تٷردە ەكٸ, تٸپتٸ ٷش تٸلدٸ ارنايى جٷيەلٸ تٷردەگٸ «كٷشتەپ» ٷيرەتۋدٸڭ قۇربانى بولادى. ونىڭ قاتپاعان ساناسىنا دٷنيە تۋرالى تٷسٸنٸك بٸرەسە ٶز انا تٸلٸنٸڭ, بٸرەسە دىبىستىق-ينتوناتسييالىق جٷيەسٸ مٷلدە بٶلەك ورىس نە اعىلشىن تٸلٸنٸڭ كانالى ارقىلى كەلٸپ قۇيىلادى. «جارتىكەش تٸلدٸلٸك (پولۋيازىچيە) دەگەن قۇبىلىس يەلەرٸ وسىدان شىعادى. بالا كٸشكەنە كەزٸنەن 2-3 تٸلدٸ جٷيەسٸز قابىلدايتىن بولسا, وندا ول جارتىكەش تٸلدٸ تۇلعاعا اينالادى. مىسالى, مەنٸڭ قىزىم قازٸر 1 سىنىپتان ٷش تٸلدٸ دە جەكە پەن رەتٸندە وقىپ جاتىر, بىلاي سٶيلەيتٸندٸ شىعارىپتى: «ۋ مەنيا قاسىمدا بويىم بار» دەيدٸ. «ۋ مەنيا» ورىسشا, «قاسىمدا» قازاقشا, «بوي» اعىلشىنشا بالا دەگەن سٶز. سوسىن مەن «مەنٸڭ بويىم بار» دەپ ايتىپ تۇر ەكەن دەپ ويلاپ, «يە, سەنٸڭ بويىڭ بار, بويىڭ ٶسەدٸ» دەدٸم. سٶيتسەم, قىزىم تٷك تٷسٸنبەيسٸڭ دەپ ٶزٸمدٸ تٷزەدٸ. «بوي» دەگەن «مالچيك» دەپ, ول سٶزدٸڭ ورىسشا اتاۋىن بەردٸ. سوندا ول «مالچيك», «boy», «بالا» دەگەن ٷش سٶزدٸڭ قايسىسى ونىڭ انا تٸلٸنٸڭ بٸرلٸگٸ ەكەنٸن اجىراتا الماي جاتىر. مٸنە, ٷشتٸلدٸ جارتىكەش تٸلدٸك تۇلعانىڭ العاشقى بەلگٸسٸ وسى, سالدارى تۋرالى ويلانسام, قاۋٸپتەر كٶپ. ال ەۋروپادا بٸرنەشە تٸلدٸ ٷيرەتۋ ٷشٸن ەكەسٸ بٸر تٸل, شەشەسٸ بٸر تٸلدٸ سٶيلەپ ٷيرەتەدٸ. سوندا ول جارتىكەش ەمەس, ەكٸ تٸلدٸ تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى ەكەن. بۇل ەدٸستٸڭ دە وسال تۇستارىن كٶپ ايتىپ جاتىر قازٸرگٸ عالىمدار.
وسىنى ويلانا كەلە, بٸز ۇرپاعىمىزدى تٶل مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە بٸزدٸڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتايتىن, دامىتاتىن, جەتٸلدٸرەتٸن تۇلعا رەتٸندە تەربيەلەگٸمٸز كەلسە, وندا قالايدا ونىڭ باسىندا انا تٸلٸنٸڭ جٷيەسٸ قالىپتاسپايىنشا, شەت تٸلٸن وقىتپاۋىمىز كەرەك ەكەن دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸم. وسى پٸكٸردٸ ايتقان كەزدە وپپونەنتتەرٸم «سٸز شەت تٸلٸنە قارسىسىز», «قازاقتىڭ دامۋىنا قارسىسىز» دەدٸ. شىن مەنٸندە ولاي ەمەس, شەت تٸلٸن وقىتۋ كەرەك, ٷيرەتۋ كەرەك, كەرٸسٸنشە شەت تٸلٸن يگەرتۋ ٷشٸن كەرەك شارا وسى — انا تٸلٸن الدىمەن تولىق يگەرتٸپ الۋ, سوندا باسقا تٸل انا تٸلٸنٸڭ جٷيەسٸنە پروەكتسييالانىپ تٷسە قالادى, ونى يگەرٸپ الۋ وڭاي بولادى. قازٸرگٸ زاماندا بٸزگە تەك قازاق تٸلٸن بٸلٸپ ساپالى ٶمٸر سٷرۋ ەستە بولعانىمەن, ورىس, اعىلشىن تٸلٸندە دە سٶيلەۋ قوعامدىق كاپيتالىمىزدى ارتتىراتىنى سٶزسٸز. قازٸر اقپاراتتى ورىس تٸلٸنٸڭ كەڭٸستٸگٸنەن الىپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ «دونور» كەڭٸستٸك ول. دٷنيەدەگٸ بٷكٸل اقپارات اعىلشىن تٸلٸندە بولعانمەن, دەل قازٸر بٸردەن قازاقشالاپ الا المايسىڭ. ٶيتكەنٸ سەندە ونى الۋدىڭ قۇرالى دا, كانالدارى دا جوق ەزٸرشە. قازاقستاندا اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلەيتٸن ماماندار دا تاپشى. بٸزدٸڭ قوعام ەكٸتٸلدٸ. كەڭەستٸك كەزەڭ عانا ەمەس, تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸردەگٸ ۇرپاق تا ەكٸتٸلدٸ. بۇل دا پايدا كٶرەتٸن تۇسىمىز. الايدا تٸل ٷيرەتۋدٸڭ جولدارىنداعى ولقىلىقتار سالدارىنەن تۇتاس بٸر ۇرپاقتىڭ ساناسىندا انا تٸلٸنٸڭ قالىپتاسىپ, ورنىعۋ پروتسەسٸنە نۇقسان كەلتٸرٸپ الماۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ بۇل پروتسەسس بالا ساناسىندا ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ قالىپتاسۋىمەن ٶرٸلە بايلانىسا جٷرەدٸ, مىسالى, ج.پياجە دەگەن پسيحولينگۆيست عالىم: «بالانىڭ ساناسىندا 9-12 جاس ارالىعىندا ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸ قالىپتاسادى» دەيدٸ. ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك و باستا پسيحولوگييالىق قۇبىلىس رەتٸندە تانىلعان: تۇلعانىڭ ٶزٸن بٸر جاعدايعا, قاۋىمداستىققا, ۇجىمعا تەلۋٸ. ٶزٸن بٸر نەرسەنٸڭ ٶكٸلٸ, مٷشەسٸ ساناۋ, جاقتاۋشىسى رەتٸندە تانۋ. مىسالى, بالا دٷنيەگە كەلگەن سوڭ, ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەنٸ تۋرالى ويلانا باستايدى. سٶيتٸپ, 9-12 جاسىندا ٶزٸنٸڭ قاي ۇلتتىڭ, مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ ەكەن. ونىڭ سونى تٷسٸنۋٸنە ەسەر ەتەتٸن نەرسە — ەڭ الدىمەن تٸلٸ, ورتاسى, قوعامى. مىسالى, ٷيدە اتاسى-ەجەسٸ, اتا-اناسى ورىس تٸلٸندە سٶيلەپ جٷرسە, بالا ٶزٸن ورىسپىن دەپ تانۋى ەبدەن مٷمكٸن. ونداي دا فاكتٸلەردٸ انىقتاعان عىلىمي تەجٸريبەلەر بار.
ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك دەگەن نەرسە عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸنشە ٷش نەگٸزدەن تۇرادى. 1) گەنەتيكالىق بٸرەگەيلٸك, 2) مەدەني بٸرەگەيلٸك, 3) تٸلدٸك بٸرەگەيلٸك. مەسەلەن, تۇلعا ٶزٸن قازاق ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸمٸن دەپ تانۋى ٷشٸن گەنەتيكالىق جاعىنان ەكە-شەشەسٸ قازاق بولۋى كەرەك. مەدەنيەت جاعىنان «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ قول بەرٸپ امانداسۋى كەرەك, وتىرىسى, جٷرٸس-تۇرىسى, ٶزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى قازاق مەدەنيەتٸندە ۇستانىمدارعا سەيكەس بولۋ كەرەك. تٸلدٸك بٸرەگەيلٸككە كەلگەندە, قاي تٸلدە سٶيلەسە, سول ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بولادى. وسى ٷشەۋٸنٸڭ قايسىسى ماڭىزدى كومپونەنت دەگەندە عالىمدار مىناداي فاكتٸلەردٸ كەلتٸرەدٸ. مىسالى, شىعۋ تەگٸ, مەدەنيەتٸ سول ۇلتقا تەن, بٸراق تٸلٸ باسقا بولسا, وندا مۇنداي ادام ٶز ۇلتىمەن بٸرەگەيلەنە مە? كەيبٸرەۋلەر «مەنٸڭ ەكەم قازاق, شەشەم قازاق, قازى-قارتا جەيمٸن» دەيدٸ, بٸراق ٷيدە ورىسشا سٶيلەسەدٸ. سوندا ول ادام قازاق ۇلتىمەن بٸرەگەيلەنە الا ما? تولىققاندى بٸرەگەيلەنە الماس, بەلكٸم جارتىلاي بٸرەگەيلەنەر. سٶيتٸپ, عالىمدار مىناداي قورىتىندىعا كەلگەن: ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ كومپونەنتٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ەمبەبابى, ەڭ ماڭىزدىسى, تٸرەگٸ — تٸلدٸك بٸرەگەيلٸك. قاي تٸلدە سٶيلەسەڭ, قاي تٸلدە ويلاساڭ, سول تٸلدٸ جاساعان ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بولىپ سانالاسىڭ. بالا ٶز ۇلتىمەن بٸرەگەيلەنۋ ٷشٸن 9-12 جاسقا دەيٸن انا تٸلٸندە سٶيلەۋ كەرەك. لەۆ ۆىگوتسكيي — سٶز پسيحولوگيياسىن زەرتتەگەن عالىم. ول دا «بالانىڭ باسىندا تٸل جٷيە بولىپ قالىپتاسادى». قۇجاتتار فايل-فايلداردا, پاپكٸ-پاپكٸدە تۇرعانداي تٸلدٸڭ بٷكٸل جٷيەسٸ رەتپەن بالانىڭ ساناسىنا تۋۋى كەرەك. ول — بەلگٸلٸ بٸر جاس ارالىعىندا جٷزەگە اساتىن ٷدەرٸس. ينتوناتسييالىق-دىبىستىق جٷيە ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ قالىپتاسادى. ينتوناتسييا مەن دىبىستار ارقىلى ول سٶزدەردٸ, ەموتسييالاردى قابىلدايدى. مىسالى, تەجٸريبە بارىسىندا جاقسى سٶزدٸ جامان ينتوناتسييامەن ايتقان بالا جىلاپ قالعان, كەرٸسٸنشە, جامان سٶزدٸ جاقسى ينتوناتسييامەن ايتقاندا بالا مەز بولعان. دەمەك, بالانىڭ ساناسىندا الدىمەن ينتوناتسييا مەن دىبىستار جٷيەسٸ قالىپتاسادى. دىبىستاردان قۇرالعان سٶزدٸڭ سەمانتيكاسى سودان سوڭ قالىپتاسادى. سٶيتٸپ, مورفولوگييالىق, سٶزجاسامدىق, گرامماتيكالىق جٷيە دە ٶز جٷيەسٸمەن ورنىعادى. تٸلدٸڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸ 8-12 جاس دەيدٸ ل.ۆىگوتسكيي. سٶيتٸپ, وسى ٷدەرٸس بارىسىندا بالاعا باسقا تٸل جٷيەلٸ تٷردە كٷشتەپ ٷيرەتٸلٸپ, كٸرٸكتٸرٸلسە, ونىڭ جارتىكەش تٸلدٸك تۇلعا بولۋ قاۋپٸ زور دەيدٸ.
تٸلٸڭنەن ايىرىلعانىڭ — ادامسٷيگٸشتٸگٸڭنەن ايىرىلعانىڭ
— انا تٸلدٸ ساقتاپ قالۋ ٷدەرٸسٸ كەيبٸر اراب مەملەكەتتەرٸندە دە جٷرٸپ جاتىر. بٷگٸنگە دەيٸن ول ەلدٸ قۇران تٷسكەن باي تٸل دەپ تانىدىق. اعىلشىن تٸلٸن بٸلۋگە ۇمتىلۋ, اعىلشىن تٸلٸن بٸلمەگەندٸ كەمسٸتۋ ارابتاردا دا بايقالادى. مەسەلە عىلىمدا سەكٸلدٸ. عىلىمنىڭ تٸلٸ قاي تٸل بولسا, سول تٸلدٸڭ ەلەۋەتٸ جوعارى بولار. ٶزٸڭٸزگە مەلٸم بولعانداي, بٸزدە ناقتى پەندەردٸ اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋدى قولعا الىپ جاتىر. بولاشاقتا قازاق عىلىمىنىڭ تٸلٸ اعىلشىن تٸلٸ بولماي ما? عىلىمي سينتاكسيس تٸلٸنەن (قازاق تٸلٸ) عىلىمي ديسسەرتاتسييا قورعاعان ٶزٸمٸزدٸڭ عالىمداردى بٸلەمٸز.
— ماعان ٶز تٸلٸندە سٶيلەمەيتٸن كەيبٸر مىقتى تانىستارىم, «ساعان قازاق تٸلٸ نەگە كەرەك, اعىلشىن تٸلٸن بٸلسەڭ, كٶپ اقپاراتقا قول جەتكٸزەسٸڭ, قانشاما كەرەمەت دٷنيەلەردٸ تانىپ بٸلەسٸڭ. ول — عىلىم تٸلٸ. نەمٸس تە, جاپون دا اعىلشىن تٸلٸندە جازىپ جاتىر. ال بٸزدٸڭ تٸل بولاشاقتا كٸمگە كەرەك» دەيدٸ. سول كەزدە سالىڭ سۋعا كەتٸپ, ويلانىپ قالاسىڭ. ميىمنان بٷكٸل قازاق تٸلٸن الىپ تاستاپ ٶمٸر سٷرۋٸم قالاي بولار ەكەن دەپ ەلەستەتٸپ كٶردٸم. قييالىمنىڭ مٷمكٸندٸگٸ جەتكەنشە وبەكتيۆتٸ جاعدايدىڭ قالاي بولارىن ەلەستەتتٸم. ونشا مەز ەمەس, تٸپتٸ قيىن بولىپ كٶرٸندٸ. سەبەبٸ وندا مەن باتىستىڭ ادامى بولادى ەكەنمٸن, ەۋروپاشا كيٸنەم, ەۋروپاشا جٷرەم, تۇرام. ٷيگە كەلگەن ادامعا وتىر دەپ ايتپايمىن. بەيمەزگٸل ۋاقىتتا كەلسە, ەسٸك اۋزىنان شىعارىپ سالام. ولاردا مەدەنيەت سولاي عوي. شايعا كەلٸڭٸز دەگەندە تەك قانا شاي بەرەم. قازاقتار شايعا كەلٸڭٸز دەيدٸ دە, ەت بەرەدٸ. سٶيتسەم, مەسەلە تٸلدە عانا ەمەس ەكەن. مىسالى, مىنا جارىق دٷنيە بەرٸمٸزگە ورتاق. اللا تاعالا سەنٸ وسى دٷنيەگە كەلتٸرٸپ, ٶمٸر سٷرگٸزدٸ. ەندٸ سەن ول دٷنيەنٸ تانيسىڭ. مەن بۇرىن ادامدار دٷنيەنٸ بارلىعى بٸردەي تانيدى دەپ ويلاۋشى ەدٸم. سٶيتسەم, ادامداردىڭ بارلىعى دٷنيەنٸ بٸردەي تانىمايدى ەكەن. ادامدار قاي تٸلدە سٶيلەسە, سول تٸل ارقىلى دٷنيەنٸ تانىعان سوڭ, ولاردىڭ دا تانىمى ۇلتىنا قاراي ەرتٷرلٸ بولادى ەكەن. مىسالى, «قايىڭ» سٶزٸن ايتقاندا قانداي اسسوتسياتسييا پايدا بولادى? سەندە قانداي وي پايدا بولدى «قايىڭ» دەگەندٸ ەستٸگەندە?
— م. ماقاتاەۆتىڭ «جاپىراق جٷرەك جاس قايىڭى» ەسٸمە تٷسەدٸ.
— قايىڭ دەسە, ماعان «جالعىزدىق» ەلەستەيدٸ. «بەرٸك, مىقتى اعاش» ەلەستەيدٸ. بٸراق «ەيەل» دەگەن اسسوتسياتسييا تۋىندامايدى. ال ورىس ۇلتىنا «بەرەزكا» دەسەڭ, ولاردىڭ ساناسىندا ەرٸكسٸز «نەزٸك ەيەل» دەگەن اسسوتسياتسييا تۋادى. مىسالى, مەن بوتاگٶز دەسەم, قازاقتار كٶزٸ مٶلدٸرەگەن سۇلۋ قىزدى ەلەستەتەدٸ. ال ورىسقا بارىپ «ۆەربليۋجيا گلازا» دەسەم, ٶلسە دە سۇلۋ قىزدى ەلەستەتپەيدٸ. ورىسقا «زەلەنوگلازايا» دەسەم, كٶز الدىنا ەدەمٸ قىزدىڭ بەينەسٸ كٶلبەڭدەيدٸ. ال قازاققا «كٶك كٶز قىز» دەسەم, سۇلۋ قىزدى ەلەستەتپەيدٸ عوي. كٶزٸ تۇزداي ەكەن دەپ جاقتىرمايدى. بۇل — تٸلدٸڭ قۇدٸرەتٸ. تٸل دەگەنٸمٸز اناڭنىڭ جاتىرى سەكٸلدٸ. سەن سودان قورەك الاسىڭ. سەن سول قورەكپەن دٷنيەنٸ تانيسىڭ. مۇنى لينگۆيستيكادا جٷيەلٸ تٷردە بٸرٸنشٸ زەرتتەگەن نەمٸستٸڭ عالىمى گۋمبولدت ايتقان. سونان كەيٸن ونىڭ شەكٸرتتەرٸ ل.ۆايسگەربەرلەر ايتقان. ولار: «بٸز ٶز تاعدىرىمىزبەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز دەپ ويلايمىز. شىن مەنٸندە ولاي ەمەس. بٸز قاي تٸلدٸك قاۋىمداستىققا قاراساق, سول تٸلدٸك قاۋىمداستىقتا سٶيلەيتٸن تٸل بار, سول تٸلدٸڭ ٶزٸندٸك تاعدىرى بار, بٸز سول تاعدىردىڭ ٸشٸندە جٷرمٸز. بٸزدٸ قايدا اپاراتىنىن بٸلمەيمٸز» دەيدٸ. مٸنە, وسىنداي زەرتتەۋلەردەن كەيٸن نەمٸستەردٸڭ ەكونوميكاسى دا كٶتەرٸلٸپ, لينگۆوەكونوميكا دەگەن عىلىم سالاسى دا گەرمانييادا جاقسى دامىعانى بەلگٸلٸ. سەبەبٸ بۇل زەرتتەۋلەر جەمٸسٸن بەردٸ, تٸل ارقىلى وتاندى سٷيۋدٸ ٷيرەتكەن سوڭ, ەكونوميكاسى دا كٶتەرٸلگەن. ەگەر بٸز دە ەلەمگە تانىلىپ, ەكونوميكامىزدى كٶتەرەمٸز دەسەك, باسقا تٸلمەن, باسقا مەدەنيەتپەن ەشقايدا بارا المايتىنىمىزدى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. سەن ٶز تٸلٸڭمەن, ٶز مەدەنيەتٸڭمەن عانا كٶرٸنەسٸڭ. مىسالى, قازاق تٸلٸندە اقپارات از, ال ورىس تٸلٸندە اقپارات كٶپ دەپ, ورىستٸلدٸ بولىپ كەتتٸم دەلٸك. بالامدى دا ورىس مەكتەبٸنە بەردٸم دەلٸك. سوندا مەن كٸممٸن? مەن ٶز انامنىڭ جاتىرىنان كەتٸپ قالعان اداممىن. ٶزگەنٸڭ مەدەنيەتٸنە جول تارتقان اداممىن. مەن ورىستىڭ مەدەني كەڭٸستٸگٸنە ٶزٸندەي بوپ سٸڭە المايمىن, ولار مەنٸ قابىلدامايدى. قابىلداسا دا, مەن ونىڭ پەريفەريياسىندا جٷرەم. يۆانعا مەن كەرەك ەمەسپٸن عوي. ونىڭ ٶزٸنٸڭ مىڭ يۆانى بار. دجونعا دا كەرەك ەمەسپٸن, ونىڭ دا ٶزٸنٸڭ مىڭ دجونى بار. مەن ولاردان سۋىرىلىپ شىعىپ العا شىقسام دا, جالعىزبىن. مەسەلەن, اقش-تا جان-جاقتان كەلگەن تٷرلٸ ۇلت عالىمدارى كٶپ. عىلىمدى دامىتادى, بٸراق ولاردىڭ ەڭبەگٸ ٶز ۇلتىنىڭ مەدەنيەتٸن ەمەس, اعىلشىنتٸلدٸ كەڭٸستٸكتٸڭ مەدەنيەتٸن دامىتادى. ٶزدەرٸ سول مەدەني كەڭٸستٸكتٸڭ ٶكٸلٸ بولادى. سول كەڭٸستٸككە قىزمەت ەتەدٸ. سٶيتٸپ, ٶز ەتنوتٸلدٸك قاۋىمىنان اجىرايدى. تٸپتٸ سولاي بولعان كٷندە دە, ول كومفورتتا ٶمٸر سٷرەدٸ, كٶلٸگٸ, ٷيٸ, جان راقاتىنا قاجەتتٸڭ بەرٸ بولادى. شەتەلدٸڭ بٸر دامىعان, جايلى قالاسىندا تۇرادى, تۇرمىسىندا بەرٸ جاقسى بولادى, بٸراق ول ٶز مەدەني كەڭٸستٸگٸنە عانا تەن عاجايىپ قۇندىلىقتارىنان ايىرىلادى. سول جاعىنان قاراپ وتىرساق, قازاق تٸلٸندەگٸ, قازاق تٸلٸ ارقىلى دەرٸپتەلەتٸن باستى قۇندىلىق ادامسٷيگٸشتٸك ەكەن. قازاق مەدەنيەتٸ — ادامسٷيگٸش, ٶمٸرسٷيگٸش مەدەنيەت. ٶزٸڭ كٶز الدىڭا ەلەستەتشٸ, سەن ادامسٷيگٸشتٸگٸڭنەن ايىرىلىپ قالدىڭ. ونداي ٶمٸر ساعان كەرەك پە? قازٸر ساعان ادامدى سٷيۋ, ٶمٸردٸ سٷيۋ كەرەك ەمەس شىعار, بٸراق جايلى ٶمٸردٸ اڭساپ جٷرٸپ, جالعىز قالعاندا تٷسٸنەسٸڭ وسىنىڭ بەرٸ بەكەر بولعانىن دەپ ويلايمىن. كەز كەلگەن تٸلدٸڭ ٶزٸندٸك ارتىقشىلىعى, ادامعا بەرەتٸن قاسيەتٸ بولادى. جاسىراتىنى جوق, تٸلدەردٸڭ بەرٸ اللانىڭ جاراتقانى. «ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بٸرٸن-بٸرٸ تانۋى ٷشٸن جاراتتىم» دەگەنگە ساياتىن سٷرە بار قۇراندا. كەز كەلگەن تٸلدٸڭ قاسيەتٸ بار, سول تٸلدٸڭ يەسٸ قىلىپ جاراتتى ما, سول تٸلدٸ بٸلٸپ, سول تٸلگە قىزمەت ەتۋ كەرەكسٸڭ دەپ ويلايمىن. ول تٸلدەن كەتتٸڭ بە, ۇلى پروگراممانى بۇزاسىڭ. مٸنە, تٸلدٸڭ گەنەتيكالىق كودى وسىندا دەپ ويلايمىن. ونى بۇزساڭ, تاعدىرىڭ دا ٶزگەرەدٸ. قازاق تٸلٸن دامىتقىمىز كەلسە, بٸز ٶز تٸلٸمٸزدٸ جاقسى كٶرۋٸمٸز كەرەك تە, ونى جاقسارتۋعا جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. مىنا جاقتاعى تٸل جاقسى ەكەن, ودان كٶپ نەرسە ٷيرەنۋگە بولادى ەكەن دەپ انا تٸلٸنەن قول ٷزٸپ كەتٸپ قالساق, وندا بۇل ەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ بەلگٸسٸ.
— بالامنىڭ تٸلٸ انا تٸلٸندە شىققانىنا قۋاندىم. بٸراق بۇل قۋانىش ەمەس, بەيشارالىق. سەن ٶزٸڭ قازاقسىڭ, ال بالاڭنىڭ تٸلٸ قازاقشا شىققانىنا قۋاناسىڭ. بٸر كٷنٸ اقسەلەۋ سەيدٸمبەك اعامىزدى وقىپ وتىرسام, سول كٸسٸنٸڭ دە باسىنان وسىنداي جاعداي ٶتٸپتٸ. اۋىلعا بارىپ, قازاقشا ٷيرەنٸپ كەلگەن نەمەرەسٸنە قۋانادى. ٷلكەن ۇلىم بەسكە تولادى. بالاباقشادا اعىلشىن تٸلٸن وقىپ جاتىر. بٸزدە دومينانتتى تٸل — قازاق تٸلٸ. بٸراق بالامنىڭ كٶكٸرەگٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن قازاق تٸلدەگٸ كٸتاپتار, قازاقشا رەسۋرستار, قازاقشا مۋلتفيلمدەر كەرەك. لەيلا سۇلتانقىزى «تەربيەنٸ «بالاپانعا» ارتىپ قويۋعا بولمايدى, ونىمەن اتا-انانىڭ ٶزٸ اينالىسۋى كەرەك» دەيدٸ. ٶتە دۇرىس ايتادى. ٶسكەلەڭ ۇرپاققا قاجەتتٸ رەسۋرستاردى قايدان الامىز?
— قازاق تٸلٸن دامىتۋعا مەملەكەتتەن باسقا ەشكٸم قاراجات بەرگەن جوق. بەرمەيدٸ دە. ٶز باسىم تٸلگە قولداۋ سۇراپ بارماعان جەرٸم جوق. مەن سەكٸلدٸ قانشاما ادام بار. بەرٸ سولاي ايتادى. بيزنەس مۇنداي دەمەۋشٸلٸككە ەلٸ پٸسسسٸپپپ جەتٸلگەن جوق. بٸزدە مەملەكەتكە پاترەناليستٸك قاتىناس كٷشتٸ. مەملەكەت سەنٸڭ قۇددى بٸر ەكەڭ سيياقتى. بالاڭ اۋىرىپ قالسا, مەملەكەت كٸنەلٸ, قازاق تٸلٸن بٸلمەي قالساڭ دا مەملەكەت كٸنەلٸ. كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە سولاي ويلادىق, ٶيتكەنٸ سولاي تەربيەلەدٸ. قازٸر ٶزٸمٸز تٸرشٸلٸك ٸستەۋٸمٸز كەرەك قوي. رەسۋرس جوق بولاتىنى تٷسٸنٸكتٸ. سٸز تٸلدەن ديۆيدەنت الا المايسىز. قازٸر جاھاندىق زامان, بٸر سەتتٸك پايدانىڭ زامانى. ادامدار بٸر جەرگە اقشا قۇيۋ ٷشٸن ونى ەكٸ ەسە قىلىپ قايتارىپ الۋدى كٶزدەيدٸ. تٸل — دەرەۋ تابىس تٷسپەيتٸن, بٸراق ۇزاق جىلدان سوڭ ٷزبەي تابىس بەرەتٸن, اقىلدى ينۆەستيتسييانىڭ نىسانى. ونى تٷسٸنۋگە وتاندىق ينۆەستوردىڭ اقىلى جەتپەي جاتىر. بۇل — پروبلەما. بٸزدٸڭ بيزنەس تە, ەليتا دا, ساياسي ەليتا دا بار. بۇل — سولاردىڭ پروبلەماسى. دەل وسى قازٸر نە ٸستەۋ كەرەك ەكەنٸن ەلٸ بٸلمەيمٸن. بٸراق بولاشاققا سەنەمٸن, ەرتەڭ قازاقتٸلدٸ بالالاردىڭ ٸشٸنەن الپاۋىتتار شىقسىن دەسەك, قازٸردەن باستاپ بالامىزدى قازاقشا تەربيەلەۋٸمٸز كەرەك. ەشكٸم جەتٸ اتاسىنان باي بولمايدى, قايدان بٸلەسٸز, مٷمكٸن سٸزدٸڭ دە بالاڭىز ەرتەڭ الپاۋىت بولاتىن شىعار. ەرتەڭ سولار ساياساتقا بارعاندا مۇنىڭ بەرٸ ٶزگەرەدٸ دەپ سەنەمٸن.
42-26 = 16. بۇل — زور الشاقتىق
— ال ەندٸ لاتىن تٸلٸ ەلٸپبيٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸنە قالاي قارايسىز? وسى تۇرعىدا عالىمداردىڭ ٶزدەرٸ بٸر شەشٸمگە كەلە المايدى دەگەن پٸكٸر بار. بۇل مەسەلە بٸر كٶتەرٸلەدٸ, بٸر باسىلىپ قالادى. قازاقستاننىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە قايتا ورالۋى مٷمكٸن بە?
— «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى بەرٸمٸزدٸ قۋانتقان, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىنداعان ناعىز ۇلتتىق ۇلى قۇجاتىندا ەلباسى 2017 جىلى كٶشەمٸز دەپ تاپسىرما بەردٸ. 2012 جىلعى جولداۋىندا 2025 جىلعا دەيٸن كٶشەيٸك دەدٸ. دەمەك, سەڭ قوزعالدى. لاتىن قارپٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸ حح ع. 90-جىلدارىنان بەرٸ كٶتەرٸلگەن. ونىڭ دايىن بازاسى بار. اكادەميك اعامىز ەبدۋەلي قايدارۇلى باستاپ كٶتەرگەن بۇل مەسەلە بٷگٸندە ينستيتۋتىمىزدا عىلىمي نەگٸزدەرٸ جاعىنان جان-جاقتى زەرتتەلدٸ. بٷكٸل تٷركٸ پوستكەڭەستٸك مەملەكەتتەرٸ كيريلل قارپٸنەن باس تارتىپ, ورتاق تٷركٸ ەلٸپبيٸن جاسايىق دەگەن 90–جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىس كەزٸندە ەمەس, IT-تەحنولوگييالار دامىعان ساياسي تۇراقتىلىق كەزٸندە كٶشكەنٸمٸز ەبدەن دۇرىس بولدى. ەلٸپبي جاسايتىن بولساق, قازاق تٸلٸنٸڭ تٸلدٸك, دىبىستىق جٷيەسٸن كٶرسەتە الاتىن, ەكٸنشٸ, اۋىزشا تٸلدٸ جازبا تٸلگە جەڭٸل, وڭاي كودتايتىن گرافيكا (اۋىزشا مەتٸندٸ جازبا مەتٸنگە پەرەكاديروۆكا جاسايتىن تاڭبالار) قاجەت. سول پرينتسيپتەرگە سٷيەنٸپ جاساۋىمىز كەرەك. ەلٸپبي جاساۋ — مامانداردىڭ ٸسٸ.
— «لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ — ورىس ەلەمٸنٸڭ ىقپالىنان شىعۋ» دەگەن سيياقتى پٸكٸرلەر دە بار.
— ول — ساياسي مەسەلە. مەن ساياسي مەسەلەنٸ ايتا المايمىن. ونى بٸلمەيمٸن. ول احۋالدى زەرتتەگەن ەمەسپٸن. ايتاتىنىم — تٸلتانىمدىق مەسەلە. تٸلدٸك تۇرعىدان كەلگەندە جاڭا گرافيكا ٶتە قاجەت. كيريلل ەلٸپبيٸندە 42 ەرٸپ بار. قازاقتىڭ ٶزٸندٸك تٶل 26 دىبىسى بار. بۇل — ٶتە ٷلكەن الشاقتىق. تٶل دىبىستان ون شاقتى ايىرماشىلىق بولسا, جارايدى. ال مۇندا ودان دا كٶپ.
— فيلولوگتار اراسىندا يدەيالىق جاعىنان ايىرماشىلىقتار قانداي?
— كەز كەلگەن مەسەلەدە بٸرجاقتى پٸكٸر بولمايدى. بٸزدٸڭ فيلولوگتار ۇسىنىپ جٷرگەن گرافيكاسىنىڭ ورتاق بٸر پرينتسيپٸ بار, سول قۋانتادى. «بٸر تاڭبا — بٸر دىبىس» پرينتسيپٸ. باسقالار ۇسىنىپ جاتقان بٸر دىبىسقا ەكٸ ەرٸپ تاڭبالاۋ دەگەن نۇسقالار دا بار. بٸراق ول ٶتە قولايسىز. مەسەلە شەشٸلٸپ, بٸر جوبانى تاڭداۋ كەرەك بولسا, ينستيتۋت ماماندارىنىڭ, تٸلتانۋشىلاردىڭ باستارى بٸرٸگەدٸ دە, بٸر جوبا ۇسىناتىنىنا سەنەمٸن. وعان سەنٸمدٸمٸن.
— جاقىندا بەلگٸلٸ اقىن گٷلنار سالىقباەۆا سٶزدەردٸ ورىندى قولدانباي جٷرگەن جۋرناليستەرگە ەسكەرتۋ جاسادى. ال سٸزدٸڭ وسىنداي جۋرناليستەرگە رەنٸشٸڭٸز جوق پا?
— جۋرناليستەرگە رەنٸشٸم جوق. سەبەبٸ مەسەلە ولاردا ەمەس, جۋرناليستەردٸ وقىتۋ جٷيەسٸن جاقسارتۋ كەرەك. بۇرىنعى جۋرناليستەر فيلولوگييالىق كلاسسيكالىق بٸلٸمدٸ ٶز كەسٸبٸنٸڭ بازالىق بٸلٸم جٷيەسٸ رەتٸندە وقىعان. لينگۆيستيكانى مامان دەڭگەيٸندە مەڭگەرگەن. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە سولاي. مىسالى, بۇرىنعى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكاسى, مورفولوگيياسى, لەكسيكاسى, ستيليستيكاسى, سينتاكسيسٸ تٷگەل دەستٷرلٸ فيلولوگييالىق فاكۋلتەتتەردەگٸدەي وقىتىلاتىن. قازٸر ونىڭ بارلىعى قىسقارتىلىپ, ورنىنا ماماندىققا قاتىستى پەندەر ەنگٸزدٸ. جارايدى, ساعات سانىن قىسقارتسىن, بٸراق مازمۇنىن تۇشىمدى ەتٸپ جيناقتاپ, ازعانتاي ساعاتتىڭ ٸشٸنە لينگۆيستيكالىق نەگٸزدەرٸن وقىتۋ كەرەك. ەيتپەسە جۋرناليست ٶز قۇرالى — تٸلدٸ جەتٸك بٸلمەي شىعادى.
— سوندا لينگۆيستيكالىق جاعىنان جۋرناليستەر اقساپ تۇرعانى عوي?
— وندايلار جوق ەمەس. ەدەبي تٸلدٸڭ سٶزدٸكتەرٸندە بەكٸتٸلگەن تٸلدٸك نورمانى بٸلمەيتٸن, سٶزدٸ سىندىرىپ, قيسايتىپ, بۇزىپ ايتاتىندارى بار ەندٸ. مامان بولعان سوڭ, كەز كەلگەن سٶز بٸز ٷشٸن ماتەريال, وعان بەيسانا تٷردە ورتولوگييالىق تالداۋ جاساپ كەتەتٸنٸمٸزدٸ بايقايمىز. جۋرناليستٸڭ سٶزٸنەن قاتە ٸزدەپ, تٸركەپ وتىرعانىمىزدى كەيدە بايقاماي قالامىز, تٸلتانۋشىلار, ول راس. مىسالى, «اراقتىڭ ارقاسىندا» دەيدٸ. «اراقتىڭ ارقاسىندا وسىنداي جاعدايعا جەتتٸ», «اراقتىڭ سالدارىنان» بولۋى كەرەك. نەمەسە «اراقتىڭ نەتيجەسٸندە» دەيدٸ. اراقتىڭ قايداعى نەتيجەسٸ ول? اراقتىڭ سالدارى, كەسٸرٸ بولادى. قازٸر «كٷن رايى» دەگەندٸ جاقسى قولدانىپ جٷرگەن جۋرناليستەرٸمٸز قۋانتادى. سونى ەستٸگەندە قۋانىپ قالامىن. بٸزدٸڭ ٷلكەن اعا عالىمدارىمىز, پروفەسسور ۋەليەۆ نۇرگەلدٸ اعاي: «قازاقتا كٷن رايى دەپ بٷگٸنگٸ كٷنگٸ تابيعاتتىڭ قۇبىلىسىن, ال اۋا رايى دەپ بەلگٸلٸ بٸر كەڭٸستٸكتەگٸ تابيعات قۇبىلىسىن اتايدى» دەپ ٷنەمٸ ايتاتىن. اۋا رايى دەگەن ورىسشا ايتقاندا كليمات سٶزٸنە سەيكەس كەلسە, كٷن رايى پوگودا دەگەنگە كەلەدٸ. «جاڭبىر جاۋادى دەپ كٷتٸلۋدە» (وجيداەتسيا دوجد) دەگەن سيياقتى قولدانىس تا كٶبەيٸپ كەتتٸ. بٸزدە جازباشا عانا ەمەس, اۋىزشا سٶز دە سىرتقى تٸلدٸڭ (ورىس تٸلٸنٸڭ) ەسەرٸنە شالدىعىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ بۇل مىسال. سول سيياقتى سٶزدەردٸ دىبىستاعاندا سينگارمونيزم زاڭىن ساقتاماي, تٸلٸمٸزدٸڭ ينتوناتسييالىق ەرەكشەلٸگٸن بۇزىپ, مەسەلەن, اسىعىپ-اپتىعىپ سٶيلەۋ سيياقتى بەينورمالىق ٷردٸستەر جۋرناليستٸڭ اۋىزشا سٶزٸنەن كٶرٸنٸپ قالىپ جاتادى. بەلكٸم, قازٸرگٸ كرەاتيۆتٸ دەستٷر شىعار, بٸراق ارتىنان جاۋ قۋىپ كەلە جاتقانداي سٶزدەرٸنٸڭ اياعىن جۇتىپ, كٸدٸرٸس جاسايتىن جەردە دەمٸن ٷزبەي, كٸدٸرٸسسٸز ايتىلاتىن تۇستا دەمٸن ٷزٸپ, ٷزدٸگٸپ سٶيلەۋ مەنەرٸ مودا بولىپ بارا جاتىر ما دەپ ويلاپ قالامىن كەيبٸر جۋرناليستٸڭ رەپورتاجىن تىڭداعاندا. مىسالى, سٶيلەم اياقتالعاننان كەيٸن كٸدٸرٸس جاسالادى. سودان سوڭ كەلەسٸ سٶيلەم باستالادى. ال كەيبٸر ميكروفون ۇستاعانداردىڭ اۋىزشا سٶزٸندە بٸر سٶيلەم اياقتالىپ, كەلەسٸ سٶيلەم باستالىپ, ورتاسىنا كەلگەن كەزدە بارىپ كٸدٸرٸس جاسالادى. بەلكٸم, بۇل امال شىعار, ەرينە, داعدىلى نەرسەنٸ بۇزىپ جٸبەرٸپ, داعدىدان تىس ەلەمەنتتٸ قولدانساڭ, جۇرتتىڭ نازارى بٸردەن ساعان اۋىپ, ەلەڭ ەتە قالادى. ول جاقسى, بٸراق سەن ونى قايتا-قايتا جاساي بەرسەڭ, وعان جۇرت ەلەڭدەي بەرمەيدٸ عوي. جۇرت نازارىنان ايىرىلىپ قالاسىڭ. سونداي نەرسەلەردٸ ەسكەرسە ەكەن, تٸلتانۋشىلاردىڭ كەڭەستەرٸنە, ەڭبەكتەرٸنە جٷگٸنسە ەكەن دەگەن تٸلەك.
— سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحاباتتاسقان باۋىرجان كاريپوۆ
.jpg)