«Men qazaqpyn» dep ótken Juban aqyn

Biyl qazaqtyń kórnekti aqyny, qoǵam qairatkeri Juban Moldaǵalievtiń týǵanyna 100 jyl. Osy ataýly dataǵa orai aqynnyń týǵan jeri – Batys Qazaqstan oblysynda keshendi sharalar bastalyp ta ketti.

Batys Qazaqstan oblysyn­daǵy Aq­jaiyq aýdany aýmaǵyna kire be­riste «Juban eli» degen ja­zý kózge bir­den túsedi. Iá, aq­jaiyqtyqtar óz­derin «Juban elinenbiz» dep atap, maq­tanysh etedi. Onyń sebebi – aqyn san jyrlaǵan, jyl saiy­n kelip ara­laityn týǵan jeri – Jy­landy, Sai­qudyq, Taipaq óńiri dál osy aýdan aýmaǵynda jatyr.

Juban aqyn kózi tirisinde týǵan jerine jii ke­lip, sharýa­shy­lyqtardy aralap, halyqpen kezdesip júretin. 1980 jyly sai­­qudyqtyqtar asarlatyp kitap­hana salǵan kezde Juban Mol­daǵaliev óz qarjysyna 500 kitap syiǵa tartqan eken. Qazaq KSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty retinde týǵan jeriniń – Tai­paq óńiriniń talai túiitkildi máse­lelerin depýtattyq saýal sa­lyp júrip sheshkenin aǵa býyn áli umyt­paidy.

Jubandy jerlesteri de erekshe súiedi. 1990 jyly, aqyn­nyń 70 jyldyǵy tusynda aýyl­das­ta­ry qarajat jinap, okrýg ortalyǵy Qýrailysai aýylynda eńseli eskertkish ornatty. «Jubanǵa eskertkish ornatamyz de­gende búkil aýyl qoldady. Qariia­lar zeinetaqylaryn ber­di. Sóitip músinge qajetti 40 myń keńes somy (rýbl) tez ji­nal­dy», deidi sol kezdegi aǵa shopan, maqtaýly malshy bol­ǵan Naý­ryzbai Ábilqaiyrov aqsa­qal. Naý­ryzbai aǵa sol joly bas­ta­ma­ǵa bir ózi 1 myń som qosqan eken.

Týǵan jerden TÚRKSOI-ǵa deiin

Mine, sodan beri aqynnyń 5-10 jyl saiyn keletin mereitoilary onyń týǵan jerinde júieli ótip keledi. Ádettegidei biylǵy toi da erekshe bastaldy.

Aldymen Juban Molda­ǵa­­­liev atyndaǵy Batys Qa­­zaq­stan oblystyq ǵy­lymi-ám­be­­­bap kitaphanasy, Al­maty qala­syndaǵy Ulttyq ki­taphana, Ǵabdol Slanov atyn­daǵy Atyraý oblystyq ki­­taphanasy jáne Aq­jaiyq aýdan­dyq kitaphanasy arasynda onlain videokonfe­rentsiia uiym­dastyryldy. Bei­ne­jiynǵa Al­maty qalasynan qo­sylǵan Myńbai Rásh, Aqushtap Baq­tygereeva, Israil Saparbai, Temirhan Medetbek, Nurdáýlet Aqysh syndy qalamgerler Juban aqyn jaily estelikterin ortaǵa sal­dy. Atyraý qalasynan sazger ári qalamger Iliia Jaqanov má­tinin Moldaǵaliev jazǵan áigi­li «Edil-Jaiyq» ániniń shyǵý ta­ri­hyn áńgimelep berdi. Al aqynnyń jerlesteri mádeniet sa­la­synyń ardageri Jaisań Aq­bai, aqyn Aitqali Nárikov Ju­ban aqynnyń týǵan jerine, Aqja­iyq óńirine kelgen ke­zindegi oqiǵalardy ortaǵa sal­sa, aqyn, jubantanýshy Úzil­dik Eleýbaeva aqynnyń týǵan je­rinde biyl atqarylatyn merei­toilyq sharalar týraly aitty.

– Búgin Aqjaiyq aýdanynyń ortalyǵynan shyqqan bir top qalamger, ziialy qaýym ókilderi Juban Moldaǵalievtiń kindik qa­ny tamǵan jeri – Qýrailysai, Sai­qudyq aýyldaryna attandy. Osylaisha aqyn toiyna start berildi. Jyl sońyna qa­rai aýdan ortalyǵynda Juban Mol­daǵaliev atyndaǵy ádebiet jáne óner ortalyǵy ashylmaq, ol jerde aqyn murajaiy, kitaphana já­ne kópshilik sharalar ótkizetin arnaiy zal bolmaq, – deidi Úzildik Eleýbaiqyzy.

«Juban aqynnyń júz­jyl­dyq mereitoiy atalyp ótetin jyldyń basynda uiym­das­ty­rylǵan onlain konfe­ren­tsiia­ǵa Qazaqstannyń ár aima­ǵyn­daǵy kitaphanalardyń qa­ty­sýy – qalamger toiynyń jal­py­halyqtyq sipatyn kórsetedi», deidi aqynnyń kózin kórgen árip­testeri.

Aita ketetin jait, Juban toiyna halyqaralyq TÚRKSOI uiymy da atsalysatyny belgili boldy.

«Respýblikalyq deńgeide toilanýy josparlanǵan me­rei­toidyń aqynnyń týǵan óńiri Aqjaiyq aýdanynan bastaý alýy da zańdy ári abyroily is dep bilemin. Aqtańger aqyn, ári ta­masha aýdarmashy Ju­ban Moldaǵalievtiń mereito­iy ha­qyndaǵy aqparattar Ha­lyq­aralyq TÚRKSOI uiy­mynyń 2020 jylǵy «Túrki mádenietiniń kúntizbesine» engizilip, uiymǵa múshe memleketterdiń mádeniet salasy ministrlikterine taratyldy. Juban aqynnyń mereitoiyn túrik elinde de laiyqty deńgeide atap ótý týraly she­shim qabyldanyp, TÚRKSOI is-sha­ralar josparyna alyndy. Sondai-aq respýblikalyq jáne oblystyq deńgeidegi aqyn mereitoiyna qatysty is-sha­ralarǵa da óz úlesimizdi qosýǵa já­ne bul baǵyttaǵy kez kelgen usy­nysty qabyldaýǵa daiyn ekenimizdi bildiremin», delingen TÚRKSOI bas hatshysy Dúisen Qaseiinovtiń Aqjaiyq aýdany ákimi Qaliiar Aitmuhambetovke joldaǵan jedelhatynda.

Juban toiynyń ǵibraty

Aqynnyń toiy tómennen bastaý, joǵarydan qoldaý bolmasa, óz dárejesinde ótpes te edi. Bul rette Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵali Esqalievti erekshe bólip aitýǵa bolady. Óńir basshysy retinde alǵashqy issaparyn dál osy Aqjaiyq aýdanynan bastaǵan Ǵali Nájimedenuly sol kúnnen bastap Jubannyń júzjyldyq toiyn ǵibraty mol, elge paidaly etip ótkizýge tapsyrma bergen.

BQO ákimi Ǵali Esqaliev Juban Moldaǵalievtiń ǵasyrlyq toiynyń ǵibraty qandai degen taqyrypta bizben de oi bólisken edi:

- Aqyn Juban Moldaǵaliev jalpy qazaqqa ortaq bolǵanymen, árine, aqyn arýaǵynyń aldynda bizdiń, jerlesteriniń iyǵyndaǵy paryz da, qaryz da kóbirek. Óz zamanynyń zańǵar tulǵasyn jaqynyraq túsiný úshin, janyn tereńirek uǵý úshin men onyń sóilegen sózderin qaitalap oqyp, sanamnan taǵy bir ótkizdim. Ásirese aqynnyń 1986 jylǵy 31 jeltoqsanda Jazýshylar Odaǵyna Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy G.Kolbin kelgende aitqan áigili sózin qaita-qaita oqyp shyqtym. Sonda túsingenim – aqyn sol bir júrekjardy sózin Kolbinge nemese sol zalda otyrǵan áriptesterine ǵana emes, bolashaq urpaqqa baǵyshtap aitqandai eken. Muny biz arada 33 jyldan artyq ýaqyt ótkende anyq baiqaǵandaimyz.

Aqyndy tolǵandyrǵan ne edi?! Juban aǵa sol minberde turyp ne aitqysy keldi? Arada 33 jyl ótkende ne ózgerdi? Aqynnyń eskertýleriniń qaisysy oryndaldy? Qaisysy áli de ózekti? Mine, aqyn toiyn atap ótkeli otyrǵan osy kezeńde biz eń aldymen aqyn amanatyn saraptap, qalamgerdi tolǵandyrǵan máselelerdi ekshep alǵanymyz durys eken.

Juban aǵamyz sol sózinde qazaq halqynyń aldyndaǵy birneshe máseleni tótesinen qoiady: olardyń eń bastysy – áleýmettik ádiletsizdik, tyń igerýdiń uranymen Qazaqstanǵa neshe túrli adamdardyń, sonyń ishinde «qylmyskerler me alaiaqtardyń» kelgeni, olardyń «baiyrǵy halyqtyń ulttyq namysyna tietin áreketter jasaǵany», «kóp jerde qazaq mektebiniń sany kúrt kemip ketýin», «al balalar baqshasynyń máselesi budan da ótkir» ekendigin, keibir oblys basshylary «qazaqtar báribir atajurtynan eshqaida ketpeidi, sondyqtan eń aldymen jaǵdaidy kelimsekterge jasaý kerek» degen ustanymda bolǵanyn alǵash ret bilik aldynda ashyq aitty. «Respýblikanyń joǵary oqý oryndarynda qazaq jastary orys stýdentterinen kóp eken degen» kinálaýǵa: «Olar Qazaqstanda kóp bolmaǵanda, qaida bolmaq?!» degen ritorikalyq suraqpen jaýap bergen. Mine, arada ótken otyz úsh jyldyń biiginen qarasaq, aqyn janyn mazalaǵan kóp máselege qol jetkenin kóremiz.

Bul árine, Táýelsizdiktiń arqasy! Qazir Qazaqstanda demografiialyq ahýal múldem ózgerdi. Qai salany alsaq ta baiyrǵy ult sanynyń basymdyǵy aiqyn. Memleket tarapynan sońǵy kezderi qolǵa alynǵan bastamalar, kóp balaly otbasylaryn qoldaý baǵdarlamalary bul ahýaldy odan ári bekite túseri anyq. Alysqa barmai-aq Oral qalasyndaǵy jaǵdaidy alsaq: Keńes ókimeti jyldarynda oblys ortalyǵynda qazaq tilinde sabaq beretin eki-aq mektep bolatyn. Onda negizinen shalǵai aýyldardan kelgen malshy-shopan balalary oqityn. Al búginde Oral qalasynda jalpy sany 50 myńǵa jýyq oqýshy oqityn 51 mektep jumys isteidi. Olardyń 24-i – tolyqtai memlekettik tilde bilim beretin, al 13-i – aralas mektep.

«Joǵary oqý oryndarynda qazaqtar kóbeiip ketti» degen aiyptaýdyń baryp turǵan absýrd ekenin búgingi kún turǵysynan anyq kóremiz. Qazir Qazaqstan jastaryna bilim alýda esh kedergi joq. Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan memlekettik «Bolashaq» baǵdarlamasynyń arqasynda álemniń kez kelgen jerindegi elitalyq ýniversitetterinde bilim alyp júrgen qazaq jastary myńdap sanalady.

Juban aǵamyz óz sózinde Qazaqstanda turatyn túrli ult ókilderiniń óz tili men mádenietin saqtaý máselesin kótergen edi. Táýelsiz Qazaqstanda Tuńǵysh Prezidentimiz, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleiasynyń qurylyp, bul másele de sheshimin tapty. Qazir kez kelgen az ult ókili QHA janynan óziniń ortalyǵyn quryp, mádenieti men tilin úiretip, nasihattai alady.

Juban Moldaǵalievtiń ár sózinen salmaqty tujyrym, sóz ben istiń birligin baiqaýǵa bolady. «Áńgime riiasyz, meiilinshe ashyq, júrekjardy bolýy kerek. Adam birnárseden qatelesip ketem, bireýge jaqpai qalam dep qoryqpaýy tiis. Alaida bizde kóbinese úndemei qalǵan nemese kólgirsigen, yqqa jyǵylǵysh, isten góri urandaǵysh adamdar alǵa shyǵyp ketip jatady» degeni búgingi kúnniń de sipatyn dál beretindei. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev mereitoilardy atap ótý toi toilaý úshin emes, oi-órisimizdi keńeitip, rýhani turǵydan damýymyz úshin ótkiziletinin eskertip, dańǵaza urandardy, tiimsiz sharalardy azaityp, naqty ispen ainalysý qajettigin tapsyrǵan bolatyn, deidi óńir basshysy.

Eldiń erge qurmeti

Aqyn Qairat Jumaǵaliev Juban Moldaǵalievtiń óz ómi­rinde keminde úsh márte erlik ja­sa­ǵanyn aitatyn. Munyń birin­shisi – 1941-1945 jylǵy qandy qyrǵynda qarýmen de, qalammen de soǵysyp, aman kelýi bolsa, ekinshi erligi 1964 jyly keńestik ideologiia kúshine minip, «túri ulttyq, mazmuny sotsialistik» jańa keńes halqyn qalyptastyrý saiasaty dáýrendep turǵan kezinde ulttyq identifikatsiiany oiatyp, «Men – qazaqpyn» dep sańq ete qalǵan poemasy. Al úshinshi erligi – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqi­ǵasynan keiin Kolbinge qas­qaiyp turyp óz halqynyń namysyn qorǵap aitqan sózi edi. Aqyn­nyń kózin kórgen, áriptes bolǵan bir top aqsaqaldyń Ju­ban Moldaǵalievke «Halyq qahar­many» ataǵyn berý týraly usy­nysy da osydan shyqsa kerek.

Joǵaryda aittyq, «Elim» degen Erge eldiń de qurmeti erekshe. Biyl júzjyldyq mereitoi aiasyn­da Batys Qazaqstan oblysynda jyl sońyna deiin irili-usaqty 817 shara ótkizý jospar­lanǵan eken.

– Kúzge taman aýdan or­ta­­lyǵynda Juban orta­ly­ǵy­nyń ashylýy bolady. Bul or­talyqtyń irgetasyn quiý rásimine aqyn Aqushtap Baqtygereeva apa­myz qatysyp, batasyn berip ketken edi. Munda aqynǵa ar­nalǵan mýzei, aqynnyń kitap­hanasy ornalasady. Jáne aýdan ortalyǵyndaǵy barlyq mádeni-rýhani shara ótetin arnaiy zaly bolmaq, – deidi Aqjaiyq aýda­nynyń ákimi Qaliiar Aitmu­hambetov.

Mereitoiǵa bailanysty sha­ra­lardyń bir parasyn J.Mol­daǵaliev atyn­da­ǵy oblystyq ǵylymi ámbe­bap kitaphana qol­ǵa alǵan. Munda aqynnyń ómi­ri men shyǵarmashylyǵyn na­sihattaýǵa arnalǵan ádis­te­melik-bibliografiialyq qu­ral jasaqtalsa, AQJAYIQ te­le­arnasy «Men qazaqpyn!» at­ty telejobanyń tusaýyn ke­sip, aqynnyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyna arnalǵan beinefilm daiarlamaq. Odan bólek kirispesi úsh tilde daiyndalatyn «Juban entsiklopediiasy» jaryq kóredi. Aqyn toiynda este qalatyn sharalardyń biri – Oral qalasynda qalamgerdiń keýdemúsini turǵan jerge endi aqynnyń tutas beinesi somdalǵan úlken eskertkish ornatylady.

– Oral qalasynda Jubannyń esi­mimen bailanysty ǵimarat­tarǵa eskertkish taqta ilemiz. Ju­­ban aqynnyń jazǵan óleń­derine jazylǵan patriottyq án­der baiqaýy, jazba aqyndar músháirasy, aqyndar aitysy josparlanǵan. Bul sharalar «Jubannyń jyry – ǵasyrlar úni» atty respýblikalyq ǵy­lymi-tájiribelik konferentsiiamen qorytyndylanatyn bolady, – deidi Batys Qazaqstan oblystyq mádeniet basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Sairan Dúisentegi.

«Men – qazaqpyn. Óz hal­qym­dy maqtan etemin. Maǵan onyń kóp qatparly tarihy qym­bat, al onyń búgingi kúni odan da qymbat» dep ótken Juban Moldaǵalievtiń ǵa­syrlyq toiy bastaldy. Endi onyń elge, ásirese jas urpaqqa berer ǵibraty molynan bolǵai.

Qazybek Quttymuratuly,

"Egemen Qazaqstan" gazeti