بيىل قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ اقىنى, قوعام قايراتكەرٸ جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ تۋعانىنا 100 جىل. وسى اتاۋلى داتاعا وراي اقىننىڭ تۋعان جەرٸ – باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەشەندٸ شارالار باستالىپ تا كەتتٸ.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى اقجايىق اۋدانى اۋماعىنا كٸرە بەرٸستە «جۇبان ەلٸ» دەگەن جازۋ كٶزگە بٸردەن تٷسەدٸ. يە, اقجايىقتىقتار ٶزدەرٸن «جۇبان ەلٸنەنبٸز» دەپ اتاپ, ماقتانىش ەتەدٸ. ونىڭ سەبەبٸ – اقىن سان جىرلاعان, جىل سايىن كەلٸپ ارالايتىن تۋعان جەرٸ – جىلاندى, سايقۇدىق, تايپاق ٶڭٸرٸ دەل وسى اۋدان اۋماعىندا جاتىر.
جۇبان اقىن كٶزٸ تٸرٸسٸندە تۋعان جەرٸنە جيٸ كەلٸپ, شارۋاشىلىقتاردى ارالاپ, حالىقپەن كەزدەسٸپ جٷرەتٸن. 1980 جىلى سايقۇدىقتىقتار اسارلاتىپ كٸتاپحانا سالعان كەزدە جۇبان مولداعاليەۆ ٶز قارجىسىنا 500 كٸتاپ سىيعا تارتقان ەكەن. قازاق كسر جوعارعى سوۆەتٸنٸڭ دەپۋتاتى رەتٸندە تۋعان جەرٸنٸڭ – تايپاق ٶڭٸرٸنٸڭ تالاي تٷيٸتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸن دەپۋتاتتىق ساۋال سالىپ جٷرٸپ شەشكەنٸن اعا بۋىن ەلٸ ۇمىتپايدى.
جۇباندى جەرلەستەرٸ دە ەرەكشە سٷيەدٸ. 1990 جىلى, اقىننىڭ 70 جىلدىعى تۇسىندا اۋىلداستارى قاراجات جيناپ, وكرۋگ ورتالىعى قۋرايلىساي اۋىلىندا ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸش ورناتتى. «جۇبانعا ەسكەرتكٸش ورناتامىز دەگەندە بٷكٸل اۋىل قولدادى. قارييالار زەينەتاقىلارىن بەردٸ. سٶيتٸپ مٷسٸنگە قاجەتتٸ 40 مىڭ كەڭەس سومى (رۋبل) تەز جينالدى», دەيدٸ سول كەزدەگٸ اعا شوپان, ماقتاۋلى مالشى بولعان ناۋرىزباي ەبٸلقايىروۆ اقساقال. ناۋرىزباي اعا سول جولى باستاماعا بٸر ٶزٸ 1 مىڭ سوم قوسقان ەكەن.
تۋعان جەردەن تٷركسوي-عا دەيٸن
مٸنە, سودان بەرٸ اقىننىڭ 5-10 جىل سايىن كەلەتٸن مەرەيتويلارى ونىڭ تۋعان جەرٸندە جٷيەلٸ ٶتٸپ كەلەدٸ. ەدەتتەگٸدەي بيىلعى توي دا ەرەكشە باستالدى.
الدىمەن جۇبان مولداعاليەۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق عىلىمي-ەمبەباپ كٸتاپحاناسى, الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق كٸتاپحانا, عابدول سلانوۆ اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق كٸتاپحاناسى جەنە اقجايىق اۋداندىق كٸتاپحاناسى اراسىندا ونلاين ۆيدەوكونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلدى. بەينەجيىنعا الماتى قالاسىنان قوسىلعان مىڭباي رەش, اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, يسرايل ساپارباي, تەمٸرحان مەدەتبەك, نۇردەۋلەت اقىش سىندى قالامگەرلەر جۇبان اقىن جايلى ەستەلٸكتەرٸن ورتاعا سالدى. اتىراۋ قالاسىنان سازگەر ەرٸ قالامگەر ٸلييا جاقانوۆ مەتٸنٸن مولداعاليەۆ جازعان ەيگٸلٸ «ەدٸل-جايىق» ەنٸنٸڭ شىعۋ تاريحىن ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. ال اقىننىڭ جەرلەستەرٸ مەدەنيەت سالاسىنىڭ ارداگەرٸ جايساڭ اقباي, اقىن ايتقالي نەرٸكوۆ جۇبان اقىننىڭ تۋعان جەرٸنە, اقجايىق ٶڭٸرٸنە كەلگەن كەزٸندەگٸ وقيعالاردى ورتاعا سالسا, اقىن, جۇبانتانۋشى ٷزٸلدٸك ەلەۋباەۆا اقىننىڭ تۋعان جەرٸندە بيىل اتقارىلاتىن مەرەيتويلىق شارالار تۋرالى ايتتى.
– بٷگٸن اقجايىق اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان شىققان بٸر توپ قالامگەر, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ كٸندٸك قانى تامعان جەرٸ – قۋرايلىساي, سايقۇدىق اۋىلدارىنا اتتاندى. وسىلايشا اقىن تويىنا ستارت بەرٸلدٸ. جىل سوڭىنا قاراي اۋدان ورتالىعىندا جۇبان مولداعاليەۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ورتالىعى اشىلماق, ول جەردە اقىن مۇراجايى, كٸتاپحانا جەنە كٶپشٸلٸك شارالار ٶتكٸزەتٸن ارنايى زال بولماق, – دەيدٸ ٷزٸلدٸك ەلەۋبايقىزى.
«جۇبان اقىننىڭ جٷزجىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ٶتەتٸن جىلدىڭ باسىندا ۇيىمداستىرىلعان ونلاين كونفەرەنتسيياعا قازاقستاننىڭ ەر ايماعىنداعى كٸتاپحانالاردىڭ قاتىسۋى – قالامگەر تويىنىڭ جالپىحالىقتىق سيپاتىن كٶرسەتەدٸ», دەيدٸ اقىننىڭ كٶزٸن كٶرگەن ەرٸپتەستەرٸ.
ايتا كەتەتٸن جايت, جۇبان تويىنا حالىقارالىق تٷركسوي ۇيىمى دا اتسالىساتىنى بەلگٸلٸ بولدى.
«رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تويلانۋى جوسپارلانعان مەرەيتويدىڭ اقىننىڭ تۋعان ٶڭٸرٸ اقجايىق اۋدانىنان باستاۋ الۋى دا زاڭدى ەرٸ ابىرويلى ٸس دەپ بٸلەمٸن. اقتاڭگەر اقىن, ەرٸ تاماشا اۋدارماشى جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ مەرەيتويى حاقىنداعى اقپاراتتار حالىقارالىق تٷركسوي ۇيىمىنىڭ 2020 جىلعى «تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ كٷنتٸزبەسٸنە» ەنگٸزٸلٸپ, ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ مەدەنيەت سالاسى مينيسترلٸكتەرٸنە تاراتىلدى. جۇبان اقىننىڭ مەرەيتويىن تٷرٸك ەلٸندە دە لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ ٶتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانىپ, تٷركسوي ٸس-شارالار جوسپارىنا الىندى. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جەنە وبلىستىق دەڭگەيدەگٸ اقىن مەرەيتويىنا قاتىستى ٸس-شارالارعا دا ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسۋعا جەنە بۇل باعىتتاعى كەز كەلگەن ۇسىنىستى قابىلداۋعا دايىن ەكەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرەمٸن», دەلٸنگەن تٷركسوي باس حاتشىسى دٷيسەن قاسەيٸنوۆتٸڭ اقجايىق اۋدانى ەكٸمٸ قالييار ايتمۇحامبەتوۆكە جولداعان جەدەلحاتىندا.
جۇبان تويىنىڭ عيبراتى
اقىننىڭ تويى تٶمەننەن باستاۋ, جوعارىدان قولداۋ بولماسا, ٶز دەرەجەسٸندە ٶتپەس تە ەدٸ. بۇل رەتتە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ عالي ەسقاليەۆتٸ ەرەكشە بٶلٸپ ايتۋعا بولادى. ٶڭٸر باسشىسى رەتٸندە العاشقى ٸسساپارىن دەل وسى اقجايىق اۋدانىنان باستاعان عالي نەجٸمەدەنۇلى سول كٷننەن باستاپ جۇباننىڭ جٷزجىلدىق تويىن عيبراتى مول, ەلگە پايدالى ەتٸپ ٶتكٸزۋگە تاپسىرما بەرگەن.
بقو ەكٸمٸ عالي ەسقاليەۆ جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ عاسىرلىق تويىنىڭ عيبراتى قانداي دەگەن تاقىرىپتا بٸزبەن دە وي بٶلٸسكەن ەدٸ:
- اقىن جۇبان مولداعاليەۆ جالپى قازاققا ورتاق بولعانىمەن, ەرينە, اقىن ارۋاعىنىڭ الدىندا بٸزدٸڭ, جەرلەستەرٸنٸڭ يىعىنداعى پارىز دا, قارىز دا كٶبٸرەك. ٶز زامانىنىڭ زاڭعار تۇلعاسىن جاقىنىراق تٷسٸنۋ ٷشٸن, جانىن تەرەڭٸرەك ۇعۋ ٷشٸن مەن ونىڭ سٶيلەگەن سٶزدەرٸن قايتالاپ وقىپ, سانامنان تاعى بٸر ٶتكٸزدٸم. ەسٸرەسە اقىننىڭ 1986 جىلعى 31 جەلتوقساندا جازۋشىلار وداعىنا قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى گ.كولبين كەلگەندە ايتقان ەيگٸلٸ سٶزٸن قايتا-قايتا وقىپ شىقتىم. سوندا تٷسٸنگەنٸم – اقىن سول بٸر جٷرەكجاردى سٶزٸن كولبينگە نەمەسە سول زالدا وتىرعان ەرٸپتەستەرٸنە عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاققا باعىشتاپ ايتقانداي ەكەن. مۇنى بٸز ارادا 33 جىلدان ارتىق ۋاقىت ٶتكەندە انىق بايقاعاندايمىز.
اقىندى تولعاندىرعان نە ەدٸ?! جۇبان اعا سول مٸنبەردە تۇرىپ نە ايتقىسى كەلدٸ? ارادا 33 جىل ٶتكەندە نە ٶزگەردٸ? اقىننىڭ ەسكەرتۋلەرٸنٸڭ قايسىسى ورىندالدى? قايسىسى ەلٸ دە ٶزەكتٸ? مٸنە, اقىن تويىن اتاپ ٶتكەلٸ وتىرعان وسى كەزەڭدە بٸز ەڭ الدىمەن اقىن اماناتىن ساراپتاپ, قالامگەردٸ تولعاندىرعان مەسەلەلەردٸ ەكشەپ العانىمىز دۇرىس ەكەن.
جۇبان اعامىز سول سٶزٸندە قازاق حالقىنىڭ الدىنداعى بٸرنەشە مەسەلەنٸ تٶتەسٸنەن قويادى: ولاردىڭ ەڭ باستىسى – ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك, تىڭ يگەرۋدٸڭ ۇرانىمەن قازاقستانعا نەشە تٷرلٸ ادامداردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە «قىلمىسكەرلەر مە الاياقتاردىڭ» كەلگەنٸ, ولاردىڭ «بايىرعى حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسىنا تيەتٸن ەرەكەتتەر جاساعانى», «كٶپ جەردە قازاق مەكتەبٸنٸڭ سانى كٷرت كەمٸپ كەتۋٸن», «ال بالالار باقشاسىنىڭ مەسەلەسٸ بۇدان دا ٶتكٸر» ەكەندٸگٸن, كەيبٸر وبلىس باسشىلارى «قازاقتار بەرٸبٸر اتاجۇرتىنان ەشقايدا كەتپەيدٸ, سوندىقتان ەڭ الدىمەن جاعدايدى كەلٸمسەكتەرگە جاساۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمدا بولعانىن العاش رەت بيلٸك الدىندا اشىق ايتتى. «رەسپۋبليكانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق جاستارى ورىس ستۋدەنتتەرٸنەن كٶپ ەكەن دەگەن» كٸنەلاۋعا: «ولار قازاقستاندا كٶپ بولماعاندا, قايدا بولماق?!» دەگەن ريتوريكالىق سۇراقپەن جاۋاپ بەرگەن. مٸنە, ارادا ٶتكەن وتىز ٷش جىلدىڭ بيٸگٸنەن قاراساق, اقىن جانىن مازالاعان كٶپ مەسەلەگە قول جەتكەنٸن كٶرەمٸز.
بۇل ەرينە, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسى! قازٸر قازاقستاندا دەموگرافييالىق احۋال مٷلدەم ٶزگەردٸ. قاي سالانى الساق تا بايىرعى ۇلت سانىنىڭ باسىمدىعى ايقىن. مەملەكەت تاراپىنان سوڭعى كەزدەرٸ قولعا الىنعان باستامالار, كٶپ بالالى وتباسىلارىن قولداۋ باعدارلامالارى بۇل احۋالدى ودان ەرٸ بەكٸتە تٷسەرٸ انىق. الىسقا بارماي-اق ورال قالاسىنداعى جاعدايدى الساق: كەڭەس ٶكٸمەتٸ جىلدارىندا وبلىس ورتالىعىندا قازاق تٸلٸندە ساباق بەرەتٸن ەكٸ-اق مەكتەپ بولاتىن. وندا نەگٸزٸنەن شالعاي اۋىلداردان كەلگەن مالشى-شوپان بالالارى وقيتىن. ال بٷگٸندە ورال قالاسىندا جالپى سانى 50 مىڭعا جۋىق وقۋشى وقيتىن 51 مەكتەپ جۇمىس ٸستەيدٸ. ولاردىڭ 24-ٸ – تولىقتاي مەملەكەتتٸك تٸلدە بٸلٸم بەرەتٸن, ال 13-ٸ – ارالاس مەكتەپ.
«جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقتار كٶبەيٸپ كەتتٸ» دەگەن ايىپتاۋدىڭ بارىپ تۇرعان ابسۋرد ەكەنٸن بٷگٸنگٸ كٷن تۇرعىسىنان انىق كٶرەمٸز. قازٸر قازاقستان جاستارىنا بٸلٸم الۋدا ەش كەدەرگٸ جوق. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتٸك «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن جەرٸندەگٸ ەليتالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە بٸلٸم الىپ جٷرگەن قازاق جاستارى مىڭداپ سانالادى.
جۇبان اعامىز ٶز سٶزٸندە قازاقستاندا تۇراتىن تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶز تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن ساقتاۋ مەسەلەسٸن كٶتەرگەن ەدٸ. تەۋەلسٸز قازاقستاندا تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز, ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلىپ, بۇل مەسەلە دە شەشٸمٸن تاپتى. قازٸر كەز كەلگەن از ۇلت ٶكٸلٸ قحا جانىنان ٶزٸنٸڭ ورتالىعىن قۇرىپ, مەدەنيەتٸ مەن تٸلٸن ٷيرەتٸپ, ناسيحاتتاي الادى.
جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ ەر سٶزٸنەن سالماقتى تۇجىرىم, سٶز بەن ٸستٸڭ بٸرلٸگٸن بايقاۋعا بولادى. «ەڭگٸمە ريياسىز, مەيٸلٸنشە اشىق, جٷرەكجاردى بولۋى كەرەك. ادام بٸرنەرسەدەن قاتەلەسٸپ كەتەم, بٸرەۋگە جاقپاي قالام دەپ قورىقپاۋى تيٸس. الايدا بٸزدە كٶبٸنەسە ٷندەمەي قالعان نەمەسە كٶلگٸرسٸگەن, ىققا جىعىلعىش, ٸستەن گٶرٸ ۇرانداعىش ادامدار العا شىعىپ كەتٸپ جاتادى» دەگەنٸ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ دە سيپاتىن دەل بەرەتٸندەي. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەرەيتويلاردى اتاپ ٶتۋ توي تويلاۋ ٷشٸن ەمەس, وي-ٶرٸسٸمٸزدٸ كەڭەيتٸپ, رۋحاني تۇرعىدان دامۋىمىز ٷشٸن ٶتكٸزٸلەتٸنٸن ەسكەرتٸپ, داڭعازا ۇرانداردى, تيٸمسٸز شارالاردى ازايتىپ, ناقتى ٸسپەن اينالىسۋ قاجەتتٸگٸن تاپسىرعان بولاتىن, دەيدٸ ٶڭٸر باسشىسى.
ەلدٸڭ ەرگە قۇرمەتٸ
اقىن قايرات جۇماعاليەۆ جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ ٶز ٶمٸرٸندە كەمٸندە ٷش مەرتە ەرلٸك جاساعانىن ايتاتىن. مۇنىڭ بٸرٸنشٸسٸ – 1941-1945 جىلعى قاندى قىرعىندا قارۋمەن دە, قالاممەن دە سوعىسىپ, امان كەلۋٸ بولسا, ەكٸنشٸ ەرلٸگٸ 1964 جىلى كەڭەستٸك يدەولوگييا كٷشٸنە مٸنٸپ, «تٷرٸ ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستٸك» جاڭا كەڭەس حالقىن قالىپتاستىرۋ ساياساتى دەۋرەندەپ تۇرعان كەزٸندە ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسييانى وياتىپ, «مەن – قازاقپىن» دەپ ساڭق ەتە قالعان پوەماسى. ال ٷشٸنشٸ ەرلٸگٸ – 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيٸن كولبينگە قاسقايىپ تۇرىپ ٶز حالقىنىڭ نامىسىن قورعاپ ايتقان سٶزٸ ەدٸ. اقىننىڭ كٶزٸن كٶرگەن, ەرٸپتەس بولعان بٸر توپ اقساقالدىڭ جۇبان مولداعاليەۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا وسىدان شىقسا كەرەك.
جوعارىدا ايتتىق, «ەلٸم» دەگەن ەرگە ەلدٸڭ دە قۇرمەتٸ ەرەكشە. بيىل جٷزجىلدىق مەرەيتوي اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا جىل سوڭىنا دەيٸن ٸرٸلٸ-ۇساقتى 817 شارا ٶتكٸزۋ جوسپارلانعان ەكەن.
– كٷزگە تامان اۋدان ورتالىعىندا جۇبان ورتالىعىنىڭ اشىلۋى بولادى. بۇل ورتالىقتىڭ ٸرگەتاسىن قۇيۋ رەسٸمٸنە اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا اپامىز قاتىسىپ, باتاسىن بەرٸپ كەتكەن ەدٸ. مۇندا اقىنعا ارنالعان مۋزەي, اقىننىڭ كٸتاپحاناسى ورنالاسادى. جەنە اۋدان ورتالىعىنداعى بارلىق مەدەني-رۋحاني شارا ٶتەتٸن ارنايى زالى بولماق, – دەيدٸ اقجايىق اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ قالييار ايتمۇحامبەتوۆ.
مەرەيتويعا بايلانىستى شارالاردىڭ بٸر پاراسىن ج.مولداعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق عىلىمي ەمبەباپ كٸتاپحانا قولعا العان. مۇندا اقىننىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ەدٸستەمەلٸك-بيبليوگرافييالىق قۇرال جاساقتالسا, AQJAYIQ تەلەارناسى «مەن قازاقپىن!» اتتى تەلەجوبانىڭ تۇساۋىن كەسٸپ, اقىننىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بەينەفيلم دايارلاماق. ودان بٶلەك كٸرٸسپەسٸ ٷش تٸلدە دايىندالاتىن «جۇبان ەنتسيكلوپەديياسى» جارىق كٶرەدٸ. اقىن تويىندا ەستە قالاتىن شارالاردىڭ بٸرٸ – ورال قالاسىندا قالامگەردٸڭ كەۋدەمٷسٸنٸ تۇرعان جەرگە ەندٸ اقىننىڭ تۇتاس بەينەسٸ سومدالعان ٷلكەن ەسكەرتكٸش ورناتىلادى.
– ورال قالاسىندا جۇباننىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى عيماراتتارعا ەسكەرتكٸش تاقتا ٸلەمٸز. جۇبان اقىننىڭ جازعان ٶلەڭدەرٸنە جازىلعان پاتريوتتىق ەندەر بايقاۋى, جازبا اقىندار مٷشەيراسى, اقىندار ايتىسى جوسپارلانعان. بۇل شارالار «جۇباننىڭ جىرى – عاسىرلار ٷنٸ» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييامەن قورىتىندىلاناتىن بولادى, – دەيدٸ باتىس قازاقستان وبلىستىق مەدەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى سايران دٷيسەنتەگٸ.
«مەن – قازاقپىن. ٶز حالقىمدى ماقتان ەتەمٸن. ماعان ونىڭ كٶپ قاتپارلى تاريحى قىمبات, ال ونىڭ بٷگٸنگٸ كٷنٸ ودان دا قىمبات» دەپ ٶتكەن جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ عاسىرلىق تويى باستالدى. ەندٸ ونىڭ ەلگە, ەسٸرەسە جاس ۇرپاققا بەرەر عيبراتى مولىنان بولعاي.
قازىبەك قۇتتىمۇراتۇلى,
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
