Foto: ashyq derekkóz
Soltústiktiń kóktemi erterek kelgenimen, aýa raiy sýyq, yzǵyryq jel deneńdi titirkendirip, kóshede emin-erkin júrýińe qolaisyzdyq týdyrady. Jumysqa ýaqytynda kelip, ornyma otyra bergenim sol edi, aldymdaǵy telefon shyr ete qaldy.
– Beisenǵazy, seni Ýtkov shaqyryp jatyr, – dedi hatshy qyz telefonnyń ar jaǵynan.
Ekinshi qabattaǵy aýdan ákiminiń orynbasary Aleksandr Ivanovich Ýtkov men esikten kóringennen-aq:
– Beisenǵazy, saǵan arnaiy tapsyrma bar, men kórshi aýdanǵa jumys barysymen bara jatyrmyn. Erteń sottalyp, merzimi aiaqtalǵandardy komissiia arqyly bosatatyn kún. Sol komissiia quramynda bolyp, meniń ornyma baryp kel. Aýdandyq prokýratýradan jáne sottan adamdar barady, solarmen birge, – dedi.
Esil qalasynan 35 shaqyrymdai qashyqtyqta ornalasqan Krasnogorsk qalasynyń dál irgesindegi sottalǵandardyń merzimin óteitin koloniiaǵa júrip kettik.
Krasnogorsk ol kezde tikelei Máskeýge qaraityn respýblikadaǵy arnaiy ýran óndiretin jabyq qala bolatyn. Kenishte negizinen jazasyn óteýshiler eńbek etetin. Buryn estigenim bolmasa, bul jaqqa attap basqan emespin. Ár buryshynda kúzet munarasy bar, atshaptyrym aýmaqqa ornalasqan, tikenek symdarmen qorshalǵan, uzynnan-uzaq qatar-qatar salynǵan sup-sur baraqtardy kórgende, adam júregi, shynymen, shymyrlaidy eken. Qylmys jasap, jarty ómirińdi mynadai jerde ótkizý sumdyq eken-aý dep oiladym ishimnen.
Bizdi qarsy alǵan birneshe áskeri adamdar tobymyzdy ashanaǵa alyp baryp, jeńil-jelpi shai berip, qaitadan keńsege alyp keldi. Keńseniń aldyna biraz adamdar jinalyp qalǵan eken. Tegi, búgingi bosatylatyndardyń ata-analary, týǵan-týystary bolar dep shamaladym.
Aýdan ortalyǵynan kelgen bes-alty adam zalǵa kelip jaiǵastyq. Lagerdiń bastyǵy jáne taǵy bir-eki ofitser qasymyzǵa kelip otyrdy. Jazasyn ótep bolǵandar bir-birlep kirip, komissiia músheleriniń suraqtaryna jaýap berip, endi qylmys jasamaityn bolyp ant-sý iship, qujattaryn alyp shyǵyp ketip jatty.
Biraz adamdardy erkindikke jibergen soń, komissiia músheleri tústik iship alaiyq dep sheshti. Osydan keiin birneshe jigit temeki shegýge esik aldyna shyqqan bolatyn. Solarmen birge men de shyqtym. Qasymyzda turǵan osynda qyzmet etetin áskeri azamat: – Keshe lagerde tóbeles bolyp, bireýdiń iyǵyn shyǵaryp, qabyrǵasynyń astyna shege tyǵyp alypty. Sonyń iyǵyn salyp, jarasyna ota jasatyp, meditsinalyq bólimge jatqyzyp qoidyq. Sonyń jaǵdaiyn bilip keleiin, – dedi. Solai qarai ketip bara jatyp «ol ózi durys oryssha sóilei almaidy» dedi. Qulaǵym eleńdep, «men de baryp keleiin» dedim qasymdaǵylarǵa. Olar jaratpai qaraǵanymen, óziń bilesiń degendei boldy.
Kishigirim meditsinalyq bólim ornalasqan ǵimaratqa kelip kirdik. Tórdegi ońasha bólmeniń esigin ashyp, tósekte jatqan uzyndaý kelgen iri deneli jigittiń janyna keldik.
– Qalyń qalai? – dedi meni erte kelgen adam.
– Táýirmin, Grigorii, – dedi anaý aqyryn ǵana. Sálden soń mynaýyń kim degendei maǵan qarady. – Komissiia múshesi ǵoi, jaraidy, Ábdi, sen emdel, – dep janymdaǵy shyǵyp ketti.
Jýrnalistik qyzyǵýshylyqpen bolǵan jaidyń anyq-qanyǵyn bileiin dep tósektiń janyndaǵy oryndyqqa otyra berip:
– Atyńyz kim? – dep suradym. Anaý buny ne qylmaqsyń degendei qarady da:
– Ábdimámet, – dedi.
– Qai jaqtansyń, – dedim taǵy da ersileý suraq qoiyp.
– Ońtústikten. Ol biraz úndemei qaldy.
– Qai statiamen túsip edińiz?
– Inim, onyń bárin surap qaitesiń, saǵan qyzyqpa? – dep Ábdimámet jaratpai qaldy. Biraz únsizdikten keiin:
– Óziń qaida isteisiń? – dedi maǵan tótesinen.
– Aýdan ákimshiliginde. Jazasyn óteýshi maǵan úmittengendei qarady.
– Kómegiń tie me, timei me, ony suramai-aq qoiaiyn, biraq bilgiń kelse, men aityp bereiin. Múmkin, dúniede meniń osyndai halge dýshar bolǵanymdy bir adamnyń bilip júrgeni de durys shyǵar. Qysqartyp aityp bereiin, jumysyńnan qalyp qalma, – dedi qońyr únmen.
– Men qalai sottaldym? Bul iske ózimniń ańǵaldyǵymnan, árkimdi aiap-músirkep júretindigimnen tap boldym. Áitpese, qylmys jasaý nemese osy isim qylmysqa jatady-aý degen oi eshýaqytta sanamda bolǵan emes. Bári týǵan inimniń etegi qanamaǵan áielinen boldy. Meniń otbasymda úsh ul, bir qyz bar. Áielim ómir boiy medbike bolyp istep kele jatqan. Onyń minezi ustamdy, meiirimdi bolatyn. Jarasymdy edik, – degen Ábdimámet osy arada sál-pál kúrsinip qaldy. Úi-ishi esine tústi-aý deimin, az ýaqyt úndemedi. – Inim men onyń áieliniń tekserilmegen dárigeri qalmady. Almatyǵa jyl saiyn baryp qaralyp júrdi. Jubaiymda ekeýin jetektep alyp baryp júrdi. Biraq inimniń shańyraǵyna bir bala buiyrmady. Úilengenderine alty-jeti jylǵa aiaq basty. Jalǵyz inim bolǵan soń, basqa bireýdi alyp bermek boldym. Oǵan ol kónbedi. «Kenjegúldi unatam» dep bolmady. Qoldan keler amal qaisy, óstip júrip jattyq. Men ekeýimiz bir áke-sheshedenbiz, meniń bala-shaǵam bar, shúkir, bunyń beli qaida ketken dep ylǵi oilaitynmyn. Artynan urpaq erip júrse durys bolar edi-aý deitinmin ishtei.
Kenjegúl bizdiń úige únemi kelip turatyn. Áielime kómektesip, úi-ishin jinap, keide bólmelerdi aqtap berip júretin. Ekeýiniń shai iship, ońasha yqylaspen sóilesip otyratynyn talai baiqadym. Meni kórse, sypaiylyq tanytyp sálem beretin. Keide kóziniń astymen jyly jymiyp qaraityny bar. Ózi tolyqtaý kelgen, symbatty kelinshek edi. Inim kólik júrgizýshi, «KaMAZ» aidaityn. Birde sanama saitan oidyń kelgeni. «Aqyry, inim basqa eshkimge úilengisi kelmeidi. Óstip osylar ómir boiy júre bermek pe?! Ózim jaqyndap kórsem qaitedi?! Qanymyz bir emes pe? Tipti bala bolyp jatsa, inime uqsap týar» dep oilaitynmyn. Aldaǵy ýaqytta balalary bolsa, aralary sýymai, ózderine ermek bolar dedim ishimnen.
Birde áielim birer kúnge toiǵa tórkinine ketti de, úide ózim qaldym. Balalarym Almatyda, Shymkentte jumys isteidi, oqý oqidy. Ózim kókónis ósirem, sony kúzde saýdaǵa shyǵaram. Ózińiz bilesiz, bizdiń ońtústikte eldiń kópshiligi baý-baqshamen ainalysyp, ónimin respýblikamyzdyń túkpir-túkpirine aparyp, ótkizip keledi. Sóitip, otbasyn asyraidy. Meniń de sharýam osy. Bir kúni daladan úige sharshap kelip uiyqtap qalyppyn. «Aǵa, shai ishińiz» dedi bireý qasymnan. Kózimdi ashsam – Kenjegúl. Tegi, áielim úi-ishine qarap, aǵańa tamaq daiyndap berip júr degen bolar. Ózi súp-súikimdi. Maǵan qarap iilip tur. Qolynan shap berip ustap, ózime qarai tartyp qaldym. Qushaqtaǵanymdy bilem. Sál-pál bulqynǵan boldy. Biraq kóp qarsylyq kórsetpedi. Oiyma kelgenin istep, ornymnan turyp kettim. Esik aldyna shyǵyp, jýynyp-shaiynyp, esimdi jinap, biraz júrip úige qaita kirdim.
Terezeden túsken sáýleden baltyry atlastai jyltyrap, Kenjegúl áli de ornynda jylap jatyr. Kóilegin tómen túsirdim. Jańaǵy bir oǵash isten ózimdi uiat qysyp barady. Baryp turǵan aqymaq ekenmin-aý dep oiladym. Ári-beri ýatqanyma kónbedi. Janyna shalqalap jatqam, uiyqtap ketippin.
Bir ýaqytta selk etip oianyp, jan-jaǵyma qarasam, Kenjegúl kórinbeidi. Sasqanymnan ornymnan atyp turdym. Bólmelerdi aralap taba almai, esik aldyna shyqtym. Eshkim kórinbeidi. Tek garajdyń esigi ashyq tur. Kelip qarasam, astyna oryndyq qoiyp, arqannan ilmek jasap, moinyna salyp jatyr. Shyryldap júgirip kelip kóterip aldym da, moinyndaǵy arqan ilmekti alyp tastadym. Kelinshek sup-sur, sazaryp alǵan, úndemeidi.
– Kenjegúl-aý, aralaryń sýynyp ketpesin, bala bolsyn degen oi edi. Arsyzdyǵym úshin keshirshi, – dep eńirep jylap jibergenim esimde. Kelinshek ornynda otyryp-otyryp:
– Eger bala kóterip qalsam, men inińize ne deimin?! Oǵan qai betimmen qaraimyn?!, - ol ashýlanyp sóiledi.
– Oǵan eshteńe aitpa! Tipti bala bolsa, bizdiń tuqymǵa uqsap týary anyq, – deppin.
– Oiyńyz qandai aram edi. Apai sizge qaityp shydap júrgen.
Ol basqa eshteńe aitpastan shyǵyp ketti. Arada birneshe kún ótti. Tórkinine ketip qala ma dep edim, ketpedi. Úilerinde júrip jatty. Ýaqyt jyljyp óte berdi. Kókónisti jinaityn mezgildiń taianǵan shaǵy. Egistikte júrgenmin. Mototsikl mingen bireý kóligin dyryldatyp egistiktiń qasyna kelip toqtady. Qarasam, Kenjegúl. Er adamdai kiinip alǵan. Mototsikl inimdiki. Tegi, úide bolmaǵan-aý.
– Ábdimámet, – dedi kelinshek tótesinen. Buryn «aǵa» deitin. – Meniń aiaǵym aýyr, inińe ne deimin?
– Oǵan eshteńe aitpa, bala ózińdiki dep ait, – deppin sasqanymnan.
– Oǵan sene me?! Ol ońailyqpen sebeidi ǵoi.
– Sendir, – dedim oǵan basqa sóz taba almai. Ol maǵan biraz qarap turdy da, mototsikline minip ketti de qaldy.
Kúni boiy egistikte júrip, túrli oidan qatty qinaldym. Bir kúni jumystan úige kelsem, áielim qatty abyrjýly kúide «Seni sotqa shaqyryp jatyr» degeni. – Egistikte bireýmen sýǵa talasyp, tóbelesken joqsyń ba? Júregim tas tóbemnen shyqty.
Erteńinde sotqa bardym. Inim sonda júr. Qabaǵy qatýly. Sodan keiin ne boldy deisiń ǵoi? Sottaldym. On alty jylǵa! Áiel zorlady degen aiyppen. Inim qaita-qaita mazasyn alyp qysqan soń, kelinshegi aityp qoiǵan eken - aǵań kináli dep. Sóz, ósek Maqtaraldy órttei qaýlady. Osylai qarai aidalarda áielimniń jylap: «Senen ajyrasamyn, ońbaǵan», - dep aiǵailaǵany kóńilime qatty batty. Bar jaǵdai osy, inim, – dep Ábdimámet biraz úndemei qaldy. – Keiinnen osynda júrip estidim, áielim ajyrasýǵa ótinish beripti, inim áielin shyǵaryp jibergen eken. Ol qazir tórkininde kórinedi.
– Beisenǵazy, seni shaqyryp jatyr, – dedi komissiia quramyndaǵy jigit osynda kelip.
– Ábdimámet, saý bol, qamyqpa, – dedim shyǵyp bara jatyp.
Erteńinde búkil komissiia qaitadan kelip, keshegi jumysymyzdy jalǵastyrdyq. Arasynda Ábdimámetke kelip, qansha jyly qalǵanyn suradym.
– On jylyn ótkizdik qoi, endi qalǵany alty jyl. Shahtada isteý aýyr eken, – dedi. Kezinde iri deneli, tolyq jigit bolǵan-aý. Qazir tek soraiǵan boiy men júdeý tartqan bop-boz óńi ǵana qalǵan. Eshteńe aitpai shyǵyp kettim.
Kúndelikti jumyspen júrip jattyq. Sol bir mezgildegi Esil aýdandyq sotynyń tóraǵasy Qanatbek Jumaev degen azamatty men sonaý Almatyda oqyp júrgennen tanityn edim. Zań fakýltetin bitirgen, jataqhanalarymyz qatar bolǵan soń kúndelikti kórip júretinbiz. Zerendiniń jigiti bolatyn. Men Esilge alǵash kelgende, osynda bir-birimizdi tanyp, qushaqtasyp, tós qaǵystyrǵan edik. Kele-kele dos bolyp kettik. Birde Qanatbekke arnaiy kelip, Ábdimámettiń jaǵdaiyn aityp berdim.
– Qansha degenmen jaza óteý koloniiasy aýdannyń aýmaǵynda ǵoi. Únemi baryp, tekserip júretinińdi bilem. Ana jigitke kómektesip jiberseńshi. Shahtada isteý ońai emes, densaýlyǵyn joǵaltyp alyp júrmesin, – dedim. Ol muqiiat tyńdap aldy da:
– Ýáde bermeimin, biraq baiqap kóreiin, – dedi.
Sodan ai jarym ýaqyt ótti. Biraz kúnderden keiin Qanatbek telefonmen habarlasyp «ýaqytyń bolsa, kelip ketshi» degeni. Eki oily bolyp mekemesine keldim.
– Beiseke, ótinishińdi oryndadym, – dep ornynan kúle turǵan ol aqjarqyn keiippen qolyn sozdy. – Amanshylyq bolsa, kelesi aptada eline ketedi. Istegen jumysyna, tártibine qaradyq. Óziniń de lager ákimshiligimen qarym-qatynasy túzý eken. Qatty qýanyp, ań-tań bolǵan men «raqmet» dei berippin…
Bir kúni kabinettiń esigin bireý qaqqandai boldy. Esikti ashsam, Ábdimámet tur. Júdeý júzi bal-bul janady. Kabinetke kirer-kirmesten meni qushaqtap:
– Beiseke, bul seniń isiń ǵoi, Allam riza bolsyn! Men elge ketip bara jatyrmyn, demalys alsań, bizdiń jaqqa kelip ket, – dedi.
– Sonaý Maqtaraldan seni izdeimin be?! – dedim kúlip.
Biraz otyryp áńgimelestik. Men oǵan qandai jolmen kómekteskenimdi aittym. Artynan ekeýimiz amandyq-saýlyq tilesip, esik aldyna shyǵaryp saldym. Sodan arada birneshe jyl ótti. Birde jumysqa kelsem, kórshi kabinettegi Valentina Voitovich: – Beisengazy, k tebe kto-to prishel, ý menia v kabinete sidit, – dedi. Kelsem, Ábdimámet, ádemi kiinip alǵan. Burynǵy solyńqy júzi tolyp, reńi kiripti. Amandasyp bolǵan soń bólmeme alyp keldim. Birinshi suraǵym «qaidan júrsiń?» boldy.
– Astananyń qasyna kóship keldik, Qosshyǵa.
– Qutty bolsyn! – dedim.
Ábdimámettiń aitýy boiynsha, eline barǵan soń oqiǵa bylai órbigen kórinedi. Úiine barsa, talai jyl kórmegenine qaramai áieli kirgizbepti. Sodan bul Shymkenttegi uldaryna baryp turady. Bir kúni úlken balasy elge barǵanda, Kenjegúldi qasyndaǵy kishkentai ulymen kórgenin aitady. Uldyń ózderinen aýmai qalǵanyn eskertedi. Ábdimámet oilanyp-oilanyp, Kenjegúldiń ata-anasyna barady. Balasyn kóredi. Kenjegúl turmysqa shyqpaǵan eken. Bul endi kelinshektiń ata-anasyna, týystaryna jata jabysady. «Bala men Kenjegúldi maǵan berińder, ózim asyraimyn, bala meniki» dep. Aqyry, bul bolmaǵan soń, olar aqyldasa kele, Kenjegúldi buǵan qosady. Tek, «bul jaqta turma, sóz bolady, basqa óńirge alyp ket» deidi. Soltústiktiń aýa raiyna daǵdylanǵan bul osy jaqqa kóship keledi. Azyn-aýlaq jiǵan aqshalaryna kishigirim úi satyp alady. Qazir Qosshy men Astananyń arasynda taksist bolyp istep júr eken.
– Men seni arnaiy qonaqqa shaqyra keldim. Qolyń tise, kelip ket, – dedi. Men reti kelgende kirip-shyǵatynymdy jetkizdim. Ákimshiliktiń aldyna shyqtyq. Ol bolsa balasynyń toǵyzynshy synypta oqitynyn, Kenjegúldiń úide ekenin aitty. Qazir kelinsheginiń aiaǵy aýyr ekeninde sóz arasynda eskertti. Sózben qaǵytyp, odan áieliniń qansha jas kishi ekendigin suradym. Ol on alty jas kishi, - dedi.
– On alty jylǵa sottalyp, on alty jas kishi adamǵa úilengen ekensiń ǵoi, – dedim. Ekeýimiz qarqyldap kúlip aldyq. Birazdan soń meni kútetinin aityp, jeńil kóligine otyryp kete bardy. Artynan qarap turyp, «adam taǵdyry degen osy eken-aý» dep oiladym.
