Memlekettik tildiń mereii

1989 jyly qurylǵan «Qazaq tili» qoǵamy táýelsizdigimizge tolaiym jol salǵandai bolady da turady. Óitkeni, qoǵam birden-aq qanatyn keń jaiyp, Qazaqstannyń barlyq óńirinde óziniń jergilikti uiymdaryn qura bastady. 19 oblystyq, 200-den asa aýdandyq, myń­daǵan bastaýysh uiymdar quryldy. Qala­lyq, oblystyq, aýdandyq, aýyldyq uiym­dar­men birge iri mekemelerde birik­ken komitetter uiymdastyryldy. El ara­synda tilimizdiń órisin keńeitý joldaryn tynymsyz nasihattady. Osyndai naqty is-áreketter nátijesinde qoǵam el aldyn­da bedel alyp, halyqtyq qozǵalysqa ainal­­dy. Ásirese, Til týraly zań men Memle­ket­tik baǵdarlamanyń iske qosylýyna qoǵam qosqan úles ólsheýsiz.

Qoǵamnyń II quryltaiynda sóz sóilegen belgili ǵalym, professor Keńesbai Musaev­­tyń pikirin keltirgendi jón kórip otyr­myn. Ol: «Osy ýaqyt ishinde qoǵam­nyń tyndyrǵan eń úlken jetistikteri ne degende qoǵam qazaqtyń qazaqtyǵyn damy­ta­tyn qoǵam ekenin dáleldeýi der edim. Ekinshiden, qoǵam qazaqtardyń er­teń­ge senimin arttyrdy. Úshinshiden, ult­shyldyq qorqynyshynan qutqardy, sony álsiretýge kóp kómektesti» dep pikir bildir­gen edi. Bul pikirdiń oryndylyǵyn ýaqyt­tyń ózi kórsetip otyr ǵoi dep oilaimyn.

Eldiń sanasyn oiatýda, ulttyq rýhty kóterýde baspasózdiń erekshe mańyzǵa ie ekendigi belgili. Osyǵan bailanysty bizdiń de áýelgi qolǵa alǵanymyz baspasóz boldy. 1990 jylǵy naýryzdyń 22-sinde respýblikalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń úni retinde ómirge kelgen «Ana tili» atty únqaǵazymyz sodan bergi aralyqta res­pýb­li­­kamyzdaǵy taralý mólsheri kóp bedeldi basylymdardyń qataryna shyqty. Til taǵdyryn tý etip otyr­ǵan bul basylymdy keshegi Ahmet Baitur­synov shyǵarǵan «Qazaq» gazetiniń rýhani jalǵasy dep aitýǵa ábden bolady. Budan bólek, «Qazaq tili» qoǵamynyń jer-jerdegi uiymdary men bólimsheleri shyǵarǵan merzimdik aqparat quraldary­nyń sany 30-dan asyp ketedi. Bulardyń bári de qoǵamdyq pikir qalyptastyrýda, ulttyq jadymyzdy jańǵyrtýda eleýli qyzmetter atqarǵany aqiqat. Jalpy, qazaq tiliniń 1989 jyly memle­ket­tik til mártebesin alýy, «Qazaq tili» qoǵamynyń qurylýy qoǵamdyq pikir­­ge airyqsha yqpal berip, ulttyq sana­­nyń dúr silkinýi el táýelsizdigine alyp keldi desek, artyq aitqandyq bol­maidy dep bilemiz.

Dúnie júzi qazaqtarynyń Quryl­taiyn ótkizý ideiasyn kótergen­derdiń biri – «Qazaq tili» qoǵamy bolatyn. Ózge qoǵam­dyq uiymdarmen birge muny uiymdas­tyrýdyń basy-qasynda «Qazaq tili» qoǵamy júrdi.

Sol kezeńderden beri tolassyz júr­gi­zi­­­­lip kele jatqan til maidany áli toq­taǵan joq. Tilge bailanysty qabyl­dan­ǵan árbir qujattyń astarynda osyn­dai kúrester izi jatyr. Óitkeni, táýelsiz­diktiń basty sharttarynyń biri – til táýelsizdigi edi.

Qoǵam qyzmetiniń alǵashqy jyldary erekshe qarqyndy ári qyzý boldy. Elimizdiń búkil aimaqtaryn, tipti, shalǵaidaǵy aýyldardyń ózin de qamtydy. Kóptegen óndiristik kásip­oryn­dar da bul eldik isten shet qalmady. Qazaq halqy bul qoǵamǵa airyqsha úmit artty. Táýelsizdiktiń tiregindei kórdi. Qaýymda­syp múshe boldy, tileýlestik tanytty, demeý­shilik kórsetti. Óz betterinshe bas­tama kóterip, jergilikti uiymdar men bólimshelerdi ashty.

Sondai-aq, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn memlekettik deńgeidegi asa aýqym­dy isti qolǵa alǵan irgeli, kóp tar­maq­ty qoǵamdyq uiym deýge de bolatyny anyq. Óitkeni, qoǵamnyń jarǵysyn alǵash Qazaq KSR Ministrler Keńesiniń tór­aǵa­sy bekit­ti. Bastapqy jyldary, atap ait­qan­da, 1993 jylǵa deiin memlekettik biýd­jet­ten qarjy­landyrylyp keldi. Qoǵamǵa Til týraly zań men memlekettik baǵdar­la­many iske asyrý mindeti artyldy. Alaida, qoǵam arnaiy resmi memlekettik mekeme bolma­ǵan­dyqtan, bul mindetti oidaǵydai atqarýy múmkin emes edi. Bul is keiinnen qoǵamnyń usynysy boiynsha qurylǵan Til komitetine júkteldi. Til komiteti ashylǵannan keiin barlyq oblysta til basqarmalary quryl­dy. Bul sharalar memlekettik til saiasaty­nyń pármendi júrgizilýine aitarlyqtai serpin berip otyrǵanyn ashyp aitýǵa tiispiz.

Qoǵam táýelsizdik jyldarynda tilge qatysty salalardyń bárine aralasyp, óziniń til joqshysy, birden-bir qamqorshysy ekenin únemi dáleldep otyrdy. Bir aitarlyq jai, biz 1989 jyly «Qazaq tili» qoǵamyn quraiyq dep jatqanda, «Eston tili» qoǵamy óziniń 70 jyldyǵyn atap ótip jatty. Al Atatúrik negizin qalaǵan «Túrik tili» qoǵamy áli kúnge qyzmet etip, Túrkiia memleketiniń ulttyq ideologiiasynyń oshaǵyna aina­lyp otyr. Biyl qurylǵanyna 25 jyl tolyp otyrǵan «Qazaq tili» qoǵamy qajet pe, qajet emes pe degen máseleniń kún tártibine qoiylýy áli erte dep bilemin. Sondai-aq, elimizde osynshalyq ýaqyt qyzmetin jalǵastyryp kele jatqan qoǵamdyq uiym joqtyń qasy. «Qazaq tili» qoǵamynyń osy ýaqyt aralyǵynda baǵdarynan aýytqymai, óz qyzmetin qalypty túrde jalǵastyryp kele jatýy ustanǵan baǵyty men is-áreketiniń oń ekendigin taǵy da bir dáleldei túspei me?!

Naqtyraq aitatyn bolsaq, úkimet­tik emes uiymdardyń mindeti qoǵam­da qordalanyp qalǵan máselelerge jurt­shy­lyqtyń, tiisti organdardyń nazaryn aýdar­tý, qozǵaý salý, qoǵamdyq pikir qalyp­tastyrý, usynystar berý, memleket­tik mekemelerdiń qyzmetine qoǵamdyq baqylaý ornatý. Osyǵan orai «Qazaq tili» qoǵamy da óz Jarǵysynda kózdelgen mindetterin tiisinshe atqaryp keledi.

Al endi, ásirese, táýelsizdik jyldarynda qazaq tiliniń órisin keńeitý jolyn­­daǵy memleketimizdiń atqaryp kele jatqan is­te­rine kóz jumyp qarasaq, munymyz «kór­mes túieni de kórmestiń» kerin kel­tir­gendik bolar edi. Sondyqtan da árbir iske, árqandai áreketke baǵa ber­gende, ádilettiń aq jolynan aýytqyma­ǵanymyz oryndy.

Qazaq tiliniń qoldanylý aiasyn keńei­tý úshin egemen elimiz ne atqaryp kele jatyr degenge kelsek, memlekettik til mártebe­sine ie bolǵan qazaq tiliniń máselesi Elbasynyń nazarynan eshqashan tys qalyp kórgen joq. Mysaly, ana tilimizdi ardaqtaý maqsatynda 25 jyldyń ishinde Elbasy 5 Jarlyq, 3 Ókimge qol qoisa, Úkimet memlekettik tildi órkendetý turǵy­synda 22 qaýly qabyldapty. Arnaiy zań, Memlekettik baǵdarlama bar. Til komi­teti, oblystyq til basqarmalary qyzmet etýde. Táýelsizdik alǵan 25 jyldyń ishinde elimizde júzdegen qazaq mektebi ashylypty. Aralas mektepterdi sanamaǵanda, elimiz­degi barlyǵy 7 721 mekteptiń ishindegi  4 myńdai mektep taza qazaq tilinde bilim beredi eken. Budan bólek, elimizde qazaq tiliniń oqytý júiesin jetildirý maqsatynda 16 aimaqtyq, 15 qalalyq, aýdandyq til orta­lyqtary ashylǵan. Elbasy mundai oqý ortalyqtarynyń sanyn 150-ge jetkizýdi tapsyrdy. 2005 jyly memleket­tik tildi damytýǵa bólingen qarjy men búgingi qarjyny salystyryp qarasaq, arasy jer men kóktei.

Munyń bárin aityp otyrǵanym – qalai bolǵanda da ilgerileýshilikterdiń bar ekendigin kórsetý. «Jylamaǵan balaǵa emshek bermeidi» degen sóz bar. Qol jetken nátijelerimiz tilim, elim degen asyl aza­mat­tardyń namysqa shaýyp, jan-jaqtan til máselesin turaqty kóte­rýi­niń, tabandylyq tanytýynyń, máse­le­ni Elbasynyń túsinistikpen qabyldaýy­nyń arqasy. Qazir aitýǵa ońai. Árbir qazaq mektebin ashý, qazaq tilin memleket­tik til etý qanshalyqty kúshke túskeni jurt­shylyqtyń jadynan shyǵa qoimaǵan bolar. Bul úshin eń birinshi alǵys-rahmetimizdi Táýelsizdigimizge aitý kerek. Bul baǵyttaǵy isterdi toqtatýǵa bolmaidy.

Jalpy, elimiz til máselesine qatysty asyǵys, ústirt sheshimder qabyldamai, alysqa, bolashaqqa baǵyttalǵan salmaqty saiasat ustanyp keledi. Elbasynyń ult, el taǵdyryna qatysty qabyldaǵan keibir sony sheshimderin jurtshylyq bastapqyda baiybyna bara almai, tosyrqap qabylda­ǵany­men, jyldar ótkennen keiin onyń ­durystyǵyna kózderi jetýde. Munyń bári de ýaqyt óte kele óz jemisin berip jatyr.

Qazaqta «Óziń diýanasyń, kimge pir bolasyń» degen sóz bar. Aibynbai teńdik suraý úshin de qoǵamnyń eshnársege muqtaj, eshkimge kiriptar bolmaýy shart. Árine, bul shartyńdy bireý kelip toltyryp bermeidi. Jáne osy qoǵamdy qaitseń de ustap tur, onyń jumysyn júrgiz dep zorlap otyrǵan da jan joq. Sondyqtan, ózgege ókpe artý, mindetsý, kinálaý oryn­syz dep bilemin.

Qarapaiym mysalmen aitsaq, aidyn kóldi jel terbemei, únemi birqalypty, ornyqty kúiinde tura berse – borsidy, jan-jaqtan ózender kelip quiyp turmasa – sarqylady. Osyǵan baqsaq, qoǵam isine ózindik oiy bar, pikirli, istiń kózin biletin jandardy tartý, jigerli jastardy top­tas­tyrý qajettigi bilinip tur. Alda bolatyn kezekti quryltaiymyzda osy máselelerdi jan-jaqty qarastyrmaqpyz.

Jáne bir aitarymyz – bizdiń tikelei tekserip, shara qabyldaýǵa quqymyz bar ma? Aldaǵy ýaqytta munyń da jolyn ta­ýyp, tetigin qarastyrýdy oilastyramyz…

Shyndyǵyn aitsam, qolymda jastardyń tildi bilý deńgeilerine qatys­ty naqty derek joq. Shamalap aitatyn bolsam, qazaq mektepterine baratyn jastardyń úles salmaǵy jyldan-jylǵa artyp keledi. Alaida, úlken qalalardaǵy qazaq mektepteriniń úlesi áli de az. Mysaly, Almaty qalasynda qazaq mek­tep­teri qaladaǵy orys tildi mekteptermen san jaǵynan áli de teńese almai keledi. Osyǵan bailanysty biz keiingi on jylda arna­iy zertteý júrgizdik. Almaty qala­lyq bilim departamentiniń osy jylǵy bergen málimeti boiynsha, Almaty qalasynda barlyǵy 174 mektep bar. Onyń ishinde: qazaq mektebi – 38; orys mektebi – 89; aralas mektep – 44; uiǵyr mektebi – 3.

Almaty qalasy boiynsha jalpy oqýshylar sany – 161 145 te, qazaq balalarynyń jalpy sany – 92 905. Endi qazaq balalarynyń mektepterdegi úles salmaǵyna nazar aýdaraiyq: qazaq mektepterindegi qazaq balalarynyń jal­py sany – 38 415; orys mektepterindegi qazaq balalarynyń jalpy sany – 30 739; aralas mektepterdegi qazaq balalarynyń jalpy sany – 23 751. Bul oraida aralas mektepterdegi qazaq balalarynyń barlyǵy birdei qazaq synybynda oqymaitynyn eskerý kerek.

Keltirilgen derekter qazaq balalary­nyń basym bóliginiń orys mektepterinde bilim alyp jatqandyǵyn kórsetedi. Onyń ústine qaladaǵy qazaq mektepteri óte az. Oqýshylar syimai, eki-úsh aýysymmen oqýda. Jylyna eki mektepten salyp otyr­ǵan kúnniń ózinde qazaq mektepteri­niń sanyn ulǵaitý múmkin emes. Bizdińshe, qazaq tiliniń órken jaiar órisi – qazaq mektepterin kóbeitýdiń eń durys sheshimi osy bolmaq. Eger, jaǵdaidy osy qalpyn­da qaldyra beretin bolsaq, istep jatqan isimizdiń eshqandai nátijesi bolmaidy. Bul másele aldymyzdan únemi qaitalanyp shyǵady da otyrady. Sondyqtan, elimizde memlekettik til – qazaq tiliniń adymyn ashtyrmaityn, qoldan qalyptastyrylǵan tuiyq sheńberden shyǵýdyń osyndai jolyn tańdap, tiisti sharalardy jedel qolǵa alýǵa tiispiz.

Al orys, uiǵyr mektepterinde qazaq tili pániniń saǵat sanyn barynsha ulǵaityp, ony biliktiligi joǵary maman-pedagogtarmen qamtamasyz etken jón.

Osynda aitylǵan usynystardy bir ǵana Almaty qalasynda emes, búkil respýblika aýmaǵynda orta bilim berý salasynda qoldaný qajet dep bilemiz.

Al orys tilinde oqyp jatqan qazaq balalaryna keletin bolsaq, balalaryn orys mektepterine aparyp júrgen halyq­ty kinálaýdyń reti joq. El ulttyń bas kóterer adamdaryna, memlekettik bilikke qaraidy. Oiyn da, boiyn da solarǵa qarap túzeidi. Biliktiń tili oryssha bolsa, ult ziialylary nemerelerin orys tildi mek­tep­terge berip jatsa, qarapaiym halyq olarǵa eliktemei qalai tursyn. Elge aitar sózi bir basqa da, isi bir basqa bolyp otyrǵan ziialylardyń ózi senbegen nársege halyqty qalai sendirmek bolyp otyrǵandaryna tańym bar. Sondyqtan, eldiń bas kóterer adamdary óz dertterinen ózderi arylǵandary jón.

Elimiz shettegi qazaqtar máselesimen 90-jyl­dar­­dan bas­tap ainalysa bastady. Sodan bergi kezeń­de elge millionǵa jýyq qandasymyz ora­­lyp­ty. Bul óte qýa­nysh­ty jaǵdai. «Nurly kósh» baǵdarlamasy qabyl­dandy. Sóitip, kóshi-qon máselesi júieli jolǵa túsken­dei boldy. Alaida, bir ǵana baǵdarlama aia­syn­da shettegi bar qazaqty tolyq kóshi­rip alý taiaý jyldarda iske asa qoimaidy dep oilaimyn. Onyń ústine Eýropa­daǵy qazaqtardyń kele qoiýy da qiyn. Reseidegi qazaqtar da jyly or­nyn sýyta qoimas. Sondyqtan, negizgi nazar­dy Qytai men Ózbekstandaǵy qazaqtarǵa aýdarǵan oryndy. Al Moń­ǵo­liia­­­daǵy qazaqtarǵa tikelei tónip tur­ǵan qater joq. Arnaiy elaralyq deńgei­de kelisim jasap, Qytaidaǵy qazaqtar­dyń elimizge oralýyna qam jasaǵanymyz abzal. Al qalǵan elderdegi qazaqtarǵa sol turǵan jer­lerinde qazaq tili men mádenietinen ajyramaityndai jaǵdai týdyrsa bolady.

Qazir sheteldegi qazaqtardyń rýhani-mádeni máselelerimen Dúnie júzi qazaq­tary­nyń qaýymdastyǵy ainalysyp otyr. Ol – qoǵamdyq uiym. Onyń da múmkindigi shekteýli. Jer-jerde kishi quryltailar uiymdastyryp, el aralap, jaǵdailaryn bilgennen másele sheshil­meidi. Shettegi qazaqtardyń másele­sin júieli sheshý úshin Reseidegi «Rýsskii mir» qory sekildi arnaiy memlekettik uiym qurylǵany jón dep bilemin.

Elbasynyń lingvistikalyq komis­­siia­nyń aldyna kelip, emtihan tapsyrýy – memlekettik tilge, Qazaq eline degen qurmeti, basqalarǵa kórsetken úlgisi. El basqaramyn degen adam­nyń sol eldiń memlekettik tilin bilmeýi qanshalyqty qisyndy? Mundaidy tek otar­­shyl elder óz bodandaryna ǵana qolda­na­tyny belgili emes pe. Sondyqtan prezidenttikten úmitker­lerdiń memleket­tik tilden emtihan tap­syrýy – tabiǵi jaǵdai, solai bolýy tiis dúnie dep qaraimyn.

Al Elbasynyń qazaq tilin qansha­lyq­ty meńgergeni – kópshiliktiń kóz aldynda. Men muny «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde aittym da. Oǵan alyp-qosar az. Elbasynyń ózi talap údesinen osylai kóringende, memlekettik qyzmetshilerdiń ózge memlekettiń tilinde qyzmet jasaýyn qai qisynǵa jatqyzarymdy bilmei otyrmyn. Tipti, sol til ultaralyq qarym-qatynas, resmi til bolsa da. Bul – álemniń eshbir elinde kezdespeitin jáit.

Sóz joq, qazaq tili Qazaq elinde barynsha basymdyqqa ie bolady. Buǵan senimim kámil. Al tilde qalyptasý, bolý-tolý degen bolmaidy. Óitkeni, til – jan­dy qubylys, Táýelsizdigimizdiń nyq tiregi, bir negizi. Ol halyqpen birge jasap, birge damyp, birge túlep otyrady. Son­dyq­­tan tilge qatysty atqarylar sharýa, bitirer is eshqashan támamdalmaidy dep bilemin. Memlekettik tildiń mereii Táýelsizdigimizben birge asqaqtai beretinine esh kúmán joq.

Ómirzaq AITBAIULY,

Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń

prezidenti, akademik

"Egemen Qazaqstan"