مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرەيٸ

1989 جىلى قۇرىلعان «قازاق تٸلٸ» قوعامى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە تولايىم جول سالعانداي بولادى دا تۇرادى. ٶيتكەنٸ, قوعام بٸردەن-اق قاناتىن كەڭ جايىپ, قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە ٶزٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمدارىن قۇرا باستادى. 19 وبلىستىق, 200-دەن اسا اۋداندىق, مىڭ­داعان باستاۋىش ۇيىمدار قۇرىلدى. قالا­لىق, وبلىستىق, اۋداندىق, اۋىلدىق ۇيىم­دار­مەن بٸرگە ٸرٸ مەكەمەلەردە بٸرٸك­كەن كوميتەتتەر ۇيىمداستىرىلدى. ەل ارا­سىندا تٸلٸمٸزدٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋ جولدارىن تىنىمسىز ناسيحاتتادى. وسىنداي ناقتى ٸس-ەرەكەتتەر نەتيجەسٸندە قوعام ەل الدىن­دا بەدەل الىپ, حالىقتىق قوزعالىسقا اينال­­دى. ەسٸرەسە, تٸل تۋرالى زاڭ مەن مەملە­كەت­تٸك باعدارلامانىڭ ٸسكە قوسىلۋىنا قوعام قوسقان ٷلەس ٶلشەۋسٸز.

قوعامنىڭ ٸٸ قۇرىلتايىندا سٶز سٶيلەگەن بەلگٸلٸ عالىم, پروفەسسور كەڭەسباي مۇساەۆ­­تىڭ پٸكٸرٸن كەلتٸرگەندٸ جٶن كٶرٸپ وتىر­مىن. ول: «وسى ۋاقىت ٸشٸندە قوعام­نىڭ تىندىرعان ەڭ ٷلكەن جەتٸستٸكتەرٸ نە دەگەندە قوعام قازاقتىڭ قازاقتىعىن دامى­تا­تىن قوعام ەكەنٸن دەلەلدەۋٸ دەر ەدٸم. ەكٸنشٸدەن, قوعام قازاقتاردىڭ ەر­تەڭ­گە سەنٸمٸن ارتتىردى. ٷشٸنشٸدەن, ۇلت­شىلدىق قورقىنىشىنان قۇتقاردى, سونى ەلسٸرەتۋگە كٶپ كٶمەكتەستٸ» دەپ پٸكٸر بٸلدٸر­گەن ەدٸ. بۇل پٸكٸردٸڭ ورىندىلىعىن ۋاقىت­تىڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ وتىر عوي دەپ ويلايمىن.

ەلدٸڭ ساناسىن وياتۋدا, ۇلتتىق رۋحتى كٶتەرۋدە باسپاسٶزدٸڭ ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. وسىعان بايلانىستى بٸزدٸڭ دە ەۋەلگٸ قولعا العانىمىز باسپاسٶز بولدى. 1990 جىلعى ناۋرىزدىڭ 22-سٸندە رەسپۋبليكالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ ٷنٸ رەتٸندە ٶمٸرگە كەلگەن «انا تٸلٸ» اتتى ٷنقاعازىمىز سودان بەرگٸ ارالىقتا رەس­پۋب­لي­­كامىزداعى تارالۋ مٶلشەرٸ كٶپ بەدەلدٸ باسىلىمداردىڭ قاتارىنا شىقتى. تٸل تاعدىرىن تۋ ەتٸپ وتىر­عان بۇل باسىلىمدى كەشەگٸ احمەت بايتۇر­سىنوۆ شىعارعان «قازاق» گازەتٸنٸڭ رۋحاني جالعاسى دەپ ايتۋعا ەبدەن بولادى. بۇدان بٶلەك, «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ جەر-جەردەگٸ ۇيىمدارى مەن بٶلٸمشەلەرٸ شىعارعان مەرزٸمدٸك اقپارات قۇرالدارى­نىڭ سانى 30-دان اسىپ كەتەدٸ. بۇلاردىڭ بەرٸ دە قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاستىرۋدا, ۇلتتىق جادىمىزدى جاڭعىرتۋدا ەلەۋلٸ قىزمەتتەر اتقارعانى اقيقات. جالپى, قازاق تٸلٸنٸڭ 1989 جىلى مەملە­كەت­تٸك تٸل مەرتەبەسٸن الۋى, «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ قۇرىلۋى قوعامدىق پٸكٸر­­گە ايرىقشا ىقپال بەرٸپ, ۇلتتىق سانا­­نىڭ دٷر سٸلكٸنۋٸ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنە الىپ كەلدٸ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بول­مايدى دەپ بٸلەمٸز.

دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ قۇرىل­تايىن ٶتكٸزۋ يدەياسىن كٶتەرگەن­دەردٸڭ بٸرٸ – «قازاق تٸلٸ» قوعامى بولاتىن. ٶزگە قوعام­دىق ۇيىمدارمەن بٸرگە مۇنى ۇيىمداس­تىرۋدىڭ باسى-قاسىندا «قازاق تٸلٸ» قوعامى جٷردٸ.

سول كەزەڭدەردەن بەرٸ تولاسسىز جٷر­گٸ­زٸ­­­­لٸپ كەلە جاتقان تٸل مايدانى ەلٸ توق­تاعان جوق. تٸلگە بايلانىستى قابىل­دان­عان ەربٸر قۇجاتتىڭ استارىندا وسىن­داي كٷرەستەر ٸزٸ جاتىر. ٶيتكەنٸ, تەۋەلسٸز­دٸكتٸڭ باستى شارتتارىنىڭ بٸرٸ – تٸل تەۋەلسٸزدٸگٸ ەدٸ.

قوعام قىزمەتٸنٸڭ العاشقى جىلدارى ەرەكشە قارقىندى ەرٸ قىزۋ بولدى. ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل ايماقتارىن, تٸپتٸ, شالعايداعى اۋىلداردىڭ ٶزٸن دە قامتىدى. كٶپتەگەن ٶندٸرٸستٸك كەسٸپ­ورىن­دار دا بۇل ەلدٸك ٸستەن شەت قالمادى. قازاق حالقى بۇل قوعامعا ايرىقشا ٷمٸت ارتتى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تٸرەگٸندەي كٶردٸ. قاۋىمدا­سىپ مٷشە بولدى, تٸلەۋلەستٸك تانىتتى, دەمەۋ­شٸلٸك كٶرسەتتٸ. ٶز بەتتەرٸنشە باس­تاما كٶتەرٸپ, جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمدار مەن بٶلٸمشەلەردٸ اشتى.

سونداي-اق, حالىقارالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ اسا اۋقىم­دى ٸستٸ قولعا العان ٸرگەلٸ, كٶپ تار­ماق­تى قوعامدىق ۇيىم دەۋگە دە بولاتىنى انىق. ٶيتكەنٸ, قوعامنىڭ جارعىسىن العاش قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶر­اعا­سى بەكٸت­تٸ. باستاپقى جىلدارى, اتاپ ايت­قان­دا, 1993 جىلعا دەيٸن مەملەكەتتٸك بيۋد­جەت­تەن قارجى­لاندىرىلىپ كەلدٸ. قوعامعا تٸل تۋرالى زاڭ مەن مەملەكەتتٸك باعدار­لا­مانى ٸسكە اسىرۋ مٸندەتٸ ارتىلدى. الايدا, قوعام ارنايى رەسمي مەملەكەتتٸك مەكەمە بولما­عان­دىقتان, بۇل مٸندەتتٸ ويداعىداي اتقارۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. بۇل ٸس كەيٸننەن قوعامنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قۇرىلعان تٸل كوميتەتٸنە جٷكتەلدٸ. تٸل كوميتەتٸ اشىلعاننان كەيٸن بارلىق وبلىستا تٸل باسقارمالارى قۇرىل­دى. بۇل شارالار مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتى­نىڭ پەرمەندٸ جٷرگٸزٸلۋٸنە ايتارلىقتاي سەرپٸن بەرٸپ وتىرعانىن اشىپ ايتۋعا تيٸسپٸز.

قوعام تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا تٸلگە قاتىستى سالالاردىڭ بەرٸنە ارالاسىپ, ٶزٸنٸڭ تٸل جوقشىسى, بٸردەن-بٸر قامقورشىسى ەكەنٸن ٷنەمٸ دەلەلدەپ وتىردى. بٸر ايتارلىق جاي, بٸز 1989 جىلى «قازاق تٸلٸ» قوعامىن قۇرايىق دەپ جاتقاندا, «ەستون تٸلٸ» قوعامى ٶزٸنٸڭ 70 جىلدىعىن اتاپ ٶتٸپ جاتتى. ال اتاتٷرٸك نەگٸزٸن قالاعان «تٷرٸك تٸلٸ» قوعامى ەلٸ كٷنگە قىزمەت ەتٸپ, تٷركييا مەملەكەتٸنٸڭ ۇلتتىق يدەولوگيياسىنىڭ وشاعىنا اينا­لىپ وتىر. بيىل قۇرىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىرعان «قازاق تٸلٸ» قوعامى قاجەت پە, قاجەت ەمەس پە دەگەن مەسەلەنٸڭ كٷن تەرتٸبٸنە قويىلۋى ەلٸ ەرتە دەپ بٸلەمٸن. سونداي-اق, ەلٸمٸزدە وسىنشالىق ۋاقىت قىزمەتٸن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قوعامدىق ۇيىم جوقتىڭ قاسى. «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ وسى ۋاقىت ارالىعىندا باعدارىنان اۋىتقىماي, ٶز قىزمەتٸن قالىپتى تٷردە جالعاستىرىپ كەلە جاتۋى ۇستانعان باعىتى مەن ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ وڭ ەكەندٸگٸن تاعى دا بٸر دەلەلدەي تٷسپەي مە?!

ناقتىراق ايتاتىن بولساق, ٷكٸمەت­تٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ مٸندەتٸ قوعام­دا قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەرگە جۇرت­شى­لىقتىڭ, تيٸستٸ ورگانداردىڭ نازارىن اۋدار­تۋ, قوزعاۋ سالۋ, قوعامدىق پٸكٸر قالىپ­تاستىرۋ, ۇسىنىستار بەرۋ, مەملەكەت­تٸك مەكەمەلەردٸڭ قىزمەتٸنە قوعامدىق باقىلاۋ ورناتۋ. وسىعان وراي «قازاق تٸلٸ» قوعامى دا ٶز جارعىسىندا كٶزدەلگەن مٸندەتتەرٸن تيٸسٸنشە اتقارىپ كەلەدٸ.

ال ەندٸ, ەسٸرەسە, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاق تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋ جولىن­­داعى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ اتقارىپ كەلە جاتقان ٸس­تە­رٸنە كٶز جۇمىپ قاراساق, مۇنىمىز «كٶر­مەس تٷيەنٸ دە كٶرمەستٸڭ» كەرٸن كەل­تٸر­گەندٸك بولار ەدٸ. سوندىقتان دا ەربٸر ٸسكە, ەرقانداي ەرەكەتكە باعا بەر­گەندە, ەدٸلەتتٸڭ اق جولىنان اۋىتقىما­عانىمىز ورىندى.

قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەي­تۋ ٷشٸن ەگەمەن ەلٸمٸز نە اتقارىپ كەلە جاتىر دەگەنگە كەلسەك, مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبە­سٸنە يە بولعان قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸ ەلباسىنىڭ نازارىنان ەشقاشان تىس قالىپ كٶرگەن جوق. مىسالى, انا تٸلٸمٸزدٸ ارداقتاۋ ماقساتىندا 25 جىلدىڭ ٸشٸندە ەلباسى 5 جارلىق, 3 ٶكٸمگە قول قويسا, ٷكٸمەت مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٶركەندەتۋ تۇرعى­سىندا 22 قاۋلى قابىلداپتى. ارنايى زاڭ, مەملەكەتتٸك باعدارلاما بار. تٸل كومي­تەتٸ, وبلىستىق تٸل باسقارمالارى قىزمەت ەتۋدە. تەۋەلسٸزدٸك العان 25 جىلدىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدە جٷزدەگەن قازاق مەكتەبٸ اشىلىپتى. ارالاس مەكتەپتەردٸ ساناماعاندا, ەلٸمٸز­دەگٸ بارلىعى 7 721 مەكتەپتٸڭ ٸشٸندەگٸ  4 مىڭداي مەكتەپ تازا قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرەدٸ ەكەن. بۇدان بٶلەك, ەلٸمٸزدە قازاق تٸلٸنٸڭ وقىتۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا 16 ايماقتىق, 15 قالالىق, اۋداندىق تٸل ورتا­لىقتارى اشىلعان. ەلباسى مۇنداي وقۋ ورتالىقتارىنىڭ سانىن 150-گە جەتكٸزۋدٸ تاپسىردى. 2005 جىلى مەملەكەت­تٸك تٸلدٸ دامىتۋعا بٶلٸنگەن قارجى مەن بٷگٸنگٸ قارجىنى سالىستىرىپ قاراساق, اراسى جەر مەن كٶكتەي.

مۇنىڭ بەرٸن ايتىپ وتىرعانىم – قالاي بولعاندا دا ٸلگەرٸلەۋشٸلٸكتەردٸڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرسەتۋ. «جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدٸ» دەگەن سٶز بار. قول جەتكەن نەتيجەلەرٸمٸز تٸلٸم, ەلٸم دەگەن اسىل ازا­مات­تاردىڭ نامىسقا شاۋىپ, جان-جاقتان تٸل مەسەلەسٸن تۇراقتى كٶتە­رۋٸ­نٸڭ, تاباندىلىق تانىتۋىنىڭ, مەسە­لە­نٸ ەلباسىنىڭ تٷسٸنٸستٸكپەن قابىلداۋى­نىڭ ارقاسى. قازٸر ايتۋعا وڭاي. ەربٸر قازاق مەكتەبٸن اشۋ, قازاق تٸلٸن مەملەكەت­تٸك تٸل ەتۋ قانشالىقتى كٷشكە تٷسكەنٸ جۇرت­شىلىقتىڭ جادىنان شىعا قويماعان بولار. بۇل ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ العىس-راحمەتٸمٸزدٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە ايتۋ كەرەك. بۇل باعىتتاعى ٸستەردٸ توقتاتۋعا بولمايدى.

جالپى, ەلٸمٸز تٸل مەسەلەسٸنە قاتىستى اسىعىس, ٷستٸرت شەشٸمدەر قابىلداماي, الىسقا, بولاشاققا باعىتتالعان سالماقتى ساياسات ۇستانىپ كەلەدٸ. ەلباسىنىڭ ۇلت, ەل تاعدىرىنا قاتىستى قابىلداعان كەيبٸر سونى شەشٸمدەرٸن جۇرتشىلىق باستاپقىدا بايىبىنا بارا الماي, توسىرقاپ قابىلدا­عانى­مەن, جىلدار ٶتكەننەن كەيٸن ونىڭ ­دۇرىستىعىنا كٶزدەرٸ جەتۋدە. مۇنىڭ بەرٸ دە ۋاقىت ٶتە كەلە ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ جاتىر.

قازاقتا «ٶزٸڭ ديۋاناسىڭ, كٸمگە پٸر بولاسىڭ» دەگەن سٶز بار. ايبىنباي تەڭدٸك سۇراۋ ٷشٸن دە قوعامنىڭ ەشنەرسەگە مۇقتاج, ەشكٸمگە كٸرٸپتار بولماۋى شارت. ەرينە, بۇل شارتىڭدى بٸرەۋ كەلٸپ تولتىرىپ بەرمەيدٸ. جەنە وسى قوعامدى قايتسەڭ دە ۇستاپ تۇر, ونىڭ جۇمىسىن جٷرگٸز دەپ زورلاپ وتىرعان دا جان جوق. سوندىقتان, ٶزگەگە ٶكپە ارتۋ, مٸندەتسۋ, كٸنەلاۋ ورىن­سىز دەپ بٸلەمٸن.

قاراپايىم مىسالمەن ايتساق, ايدىن كٶلدٸ جەل تەربەمەي, ٷنەمٸ بٸرقالىپتى, ورنىقتى كٷيٸندە تۇرا بەرسە – بورسيدى, جان-جاقتان ٶزەندەر كەلٸپ قۇيىپ تۇرماسا – سارقىلادى. وسىعان باقساق, قوعام ٸسٸنە ٶزٸندٸك ويى بار, پٸكٸرلٸ, ٸستٸڭ كٶزٸن بٸلەتٸن جانداردى تارتۋ, جٸگەرلٸ جاستاردى توپ­تاس­تىرۋ قاجەتتٸگٸ بٸلٸنٸپ تۇر. الدا بولاتىن كەزەكتٸ قۇرىلتايىمىزدا وسى مەسەلەلەردٸ جان-جاقتى قاراستىرماقپىز.

جەنە بٸر ايتارىمىز – بٸزدٸڭ تٸكەلەي تەكسەرٸپ, شارا قابىلداۋعا قۇقىمىز بار ما? الداعى ۋاقىتتا مۇنىڭ دا جولىن تا­ۋىپ, تەتٸگٸن قاراستىرۋدى ويلاستىرامىز…

شىندىعىن ايتسام, قولىمدا جاستاردىڭ تٸلدٸ بٸلۋ دەڭگەيلەرٸنە قاتىس­تى ناقتى دەرەك جوق. شامالاپ ايتاتىن بولسام, قازاق مەكتەپتەرٸنە باراتىن جاستاردىڭ ٷلەس سالماعى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدٸ. الايدا, ٷلكەن قالالارداعى قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە از. مىسالى, الماتى قالاسىندا قازاق مەك­تەپ­تەرٸ قالاداعى ورىس تٸلدٸ مەكتەپتەرمەن سان جاعىنان ەلٸ دە تەڭەسە الماي كەلەدٸ. وسىعان بايلانىستى بٸز كەيٸنگٸ ون جىلدا ارنا­يى زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸك. الماتى قالا­لىق بٸلٸم دەپارتامەنتٸنٸڭ وسى جىلعى بەرگەن مەلٸمەتٸ بويىنشا, الماتى قالاسىندا بارلىعى 174 مەكتەپ بار. ونىڭ ٸشٸندە: قازاق مەكتەبٸ – 38; ورىس مەكتەبٸ – 89; ارالاس مەكتەپ – 44; ۇيعىر مەكتەبٸ – 3.

الماتى قالاسى بويىنشا جالپى وقۋشىلار سانى – 161 145 تە, قازاق بالالارىنىڭ جالپى سانى – 92 905. ەندٸ قازاق بالالارىنىڭ مەكتەپتەردەگٸ ٷلەس سالماعىنا نازار اۋدارايىق: قازاق مەكتەپتەرٸندەگٸ قازاق بالالارىنىڭ جال­پى سانى – 38 415; ورىس مەكتەپتەرٸندەگٸ قازاق بالالارىنىڭ جالپى سانى – 30 739; ارالاس مەكتەپتەردەگٸ قازاق بالالارىنىڭ جالپى سانى – 23 751. بۇل ورايدا ارالاس مەكتەپتەردەگٸ قازاق بالالارىنىڭ بارلىعى بٸردەي قازاق سىنىبىندا وقىمايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.

كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەر قازاق بالالارى­نىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ورىس مەكتەپتەرٸندە بٸلٸم الىپ جاتقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە قالاداعى قازاق مەكتەپتەرٸ ٶتە از. وقۋشىلار سىيماي, ەكٸ-ٷش اۋىسىممەن وقۋدا. جىلىنا ەكٸ مەكتەپتەن سالىپ وتىر­عان كٷننٸڭ ٶزٸندە قازاق مەكتەپتەرٸ­نٸڭ سانىن ۇلعايتۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸزدٸڭشە, قازاق تٸلٸنٸڭ ٶركەن جايار ٶرٸسٸ – قازاق مەكتەپتەرٸن كٶبەيتۋدٸڭ ەڭ دۇرىس شەشٸمٸ وسى بولماق. ەگەر, جاعدايدى وسى قالپىن­دا قالدىرا بەرەتٸن بولساق, ٸستەپ جاتقان ٸسٸمٸزدٸڭ ەشقانداي نەتيجەسٸ بولمايدى. بۇل مەسەلە الدىمىزدان ٷنەمٸ قايتالانىپ شىعادى دا وتىرادى. سوندىقتان, ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸنٸڭ ادىمىن اشتىرمايتىن, قولدان قالىپتاستىرىلعان تۇيىق شەڭبەردەن شىعۋدىڭ وسىنداي جولىن تاڭداپ, تيٸستٸ شارالاردى جەدەل قولعا الۋعا تيٸسپٸز.

ال ورىس, ۇيعىر مەكتەپتەرٸندە قازاق تٸلٸ پەنٸنٸڭ ساعات سانىن بارىنشا ۇلعايتىپ, ونى بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى مامان-پەداگوگتارمەن قامتاماسىز ەتكەن جٶن.

وسىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردى بٸر عانا الماتى قالاسىندا ەمەس, بٷكٸل رەسپۋبليكا اۋماعىندا ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا قولدانۋ قاجەت دەپ بٸلەمٸز.

ال ورىس تٸلٸندە وقىپ جاتقان قازاق بالالارىنا كەلەتٸن بولساق, بالالارىن ورىس مەكتەپتەرٸنە اپارىپ جٷرگەن حالىق­تى كٸنەلاۋدىڭ رەتٸ جوق. ەل ۇلتتىڭ باس كٶتەرەر ادامدارىنا, مەملەكەتتٸك بيلٸككە قارايدى. ويىن دا, بويىن دا سولارعا قاراپ تٷزەيدٸ. بيلٸكتٸڭ تٸلٸ ورىسشا بولسا, ۇلت زييالىلارى نەمەرەلەرٸن ورىس تٸلدٸ مەك­تەپ­تەرگە بەرٸپ جاتسا, قاراپايىم حالىق ولارعا ەلٸكتەمەي قالاي تۇرسىن. ەلگە ايتار سٶزٸ بٸر باسقا دا, ٸسٸ بٸر باسقا بولىپ وتىرعان زييالىلاردىڭ ٶزٸ سەنبەگەن نەرسەگە حالىقتى قالاي سەندٸرمەك بولىپ وتىرعاندارىنا تاڭىم بار. سوندىقتان, ەلدٸڭ باس كٶتەرەر ادامدارى ٶز دەرتتەرٸنەن ٶزدەرٸ ارىلعاندارى جٶن.

ەلٸمٸز شەتتەگٸ قازاقتار مەسەلەسٸمەن 90-جىل­دار­­دان باس­تاپ اينالىسا باستادى. سودان بەرگٸ كەزەڭ­دە ەلگە ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز ورا­­لىپ­تى. بۇل ٶتە قۋا­نىش­تى جاعداي. «نۇرلى كٶش» باعدارلاماسى قابىل­داندى. سٶيتٸپ, كٶشٸ-قون مەسەلەسٸ جٷيەلٸ جولعا تٷسكەن­دەي بولدى. الايدا, بٸر عانا باعدارلاما ايا­سىن­دا شەتتەگٸ بار قازاقتى تولىق كٶشٸ­رٸپ الۋ تاياۋ جىلداردا ٸسكە اسا قويمايدى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ٷستٸنە ەۋروپا­داعى قازاقتاردىڭ كەلە قويۋى دا قيىن. رەسەيدەگٸ قازاقتار دا جىلى ور­نىن سۋىتا قويماس. سوندىقتان, نەگٸزگٸ نازار­دى قىتاي مەن ٶزبەكستانداعى قازاقتارعا اۋدارعان ورىندى. ال موڭ­عو­لييا­­­داعى قازاقتارعا تٸكەلەي تٶنٸپ تۇر­عان قاتەر جوق. ارنايى ەلارالىق دەڭگەي­دە كەلٸسٸم جاساپ, قىتايداعى قازاقتار­دىڭ ەلٸمٸزگە ورالۋىنا قام جاساعانىمىز ابزال. ال قالعان ەلدەردەگٸ قازاقتارعا سول تۇرعان جەر­لەرٸندە قازاق تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸنەن اجىرامايتىنداي جاعداي تۋدىرسا بولادى.

قازٸر شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ رۋحاني-مەدەني مەسەلەلەرٸمەن دٷنيە جٷزٸ قازاق­تارى­نىڭ قاۋىمداستىعى اينالىسىپ وتىر. ول – قوعامدىق ۇيىم. ونىڭ دا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ. جەر-جەردە كٸشٸ قۇرىلتايلار ۇيىمداستىرىپ, ەل ارالاپ, جاعدايلارىن بٸلگەننەن مەسەلە شەشٸل­مەيدٸ. شەتتەگٸ قازاقتاردىڭ مەسەلە­سٸن جٷيەلٸ شەشۋ ٷشٸن رەسەيدەگٸ «رۋسسكيي مير» قورى سەكٸلدٸ ارنايى مەملەكەتتٸك ۇيىم قۇرىلعانى جٶن دەپ بٸلەمٸن.

ەلباسىنىڭ لينگۆيستيكالىق كوميس­­سييا­نىڭ الدىنا كەلٸپ, ەمتيحان تاپسىرۋى – مەملەكەتتٸك تٸلگە, قازاق ەلٸنە دەگەن قۇرمەتٸ, باسقالارعا كٶرسەتكەن ٷلگٸسٸ. ەل باسقارامىن دەگەن ادام­نىڭ سول ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلمەۋٸ قانشالىقتى قيسىندى? مۇندايدى تەك وتار­­شىل ەلدەر ٶز بوداندارىنا عانا قولدا­نا­تىنى بەلگٸلٸ ەمەس پە. سوندىقتان پرەزيدەنتتٸكتەن ٷمٸتكەر­لەردٸڭ مەملەكەت­تٸك تٸلدەن ەمتيحان تاپ­سىرۋى – تابيعي جاعداي, سولاي بولۋى تيٸس دٷنيە دەپ قارايمىن.

ال ەلباسىنىڭ قازاق تٸلٸن قانشا­لىق­تى مەڭگەرگەنٸ – كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶز الدىندا. مەن مۇنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ بەتٸندە ايتتىم دا. وعان الىپ-قوسار از. ەلباسىنىڭ ٶزٸ تالاپ ٷدەسٸنەن وسىلاي كٶرٸنگەندە, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ ٶزگە مەملەكەتتٸڭ تٸلٸندە قىزمەت جاساۋىن قاي قيسىنعا جاتقىزارىمدى بٸلمەي وتىرمىن. تٸپتٸ, سول تٸل ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس, رەسمي تٸل بولسا دا. بۇل – ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸندە كەزدەسپەيتٸن جەيت.

سٶز جوق, قازاق تٸلٸ قازاق ەلٸندە بارىنشا باسىمدىققا يە بولادى. بۇعان سەنٸمٸم كەمٸل. ال تٸلدە قالىپتاسۋ, بولۋ-تولۋ دەگەن بولمايدى. ٶيتكەنٸ, تٸل – جان­دى قۇبىلىس, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ نىق تٸرەگٸ, بٸر نەگٸزٸ. ول حالىقپەن بٸرگە جاساپ, بٸرگە دامىپ, بٸرگە تٷلەپ وتىرادى. سون­دىق­­تان تٸلگە قاتىستى اتقارىلار شارۋا, بٸتٸرەر ٸس ەشقاشان تەمامدالمايدى دەپ بٸلەمٸن. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرەيٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزبەن بٸرگە اسقاقتاي بەرەتٸنٸنە ەش كٷمەن جوق.

ٶمٸرزاق ايتبايۇلى,

حالىقارالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ

پرەزيدەنتٸ, اكادەميك

"ەگەمەن قازاقستان"