Memlekettik tildiń biryńǵai standartty álipbiiniń nusqasy

Qai halyqtyń bolsa da rýhani murasynyń hatqa túsýiniń, iaǵni sol halyqtyń jazba mádenietiniń tarihy bar. Qazaq halqy da óz tarihynda osyndai jazbalyq mádeniettiń ár alýan satylarynan ótti. Qazirgi kezeń  bizge álipbi máselesin kún tártibine engizýde. Ony Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda: «Latynshaǵa kóshýdiń tereń logikasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologiialyq ortanyń, kommýnikatsiianyń, sondai-aq, HHI ǵasyrdaǵy ǵylymi jáne bilim berý protsesiniń erekshelikterine bailanysty», - dedi [1].  

Qazaq álipbiiniń latyn grafikasyndaǵy nusqasyn daiyndaý boiynsha ártúrli sala mamandarynan, mekemelerden kóptegen  usynystar boldy. Memlekettik tildiń biryńǵai standartty álipbiiniń nusqasyn tańdaýda, eń aldymen, ǵylymi printsipter negizge alyndy. Sonyń nátijesinde qazaq tiliniń dybystyq júiesine, jalpy álipbi túzýdiń teoriiasy men praktikasyna qurylǵan nusqa retinde osy álipbi sizderge usynylyp otyr. Bul nusqanyń erekshelikteri baiandamada kórinis tabatyn bolady.

Jańa jazý nusqasyn qabyldaý, álbette, bir tańbalardy ekinshi tańbalarmen ǵana aýystyrý emes, ol – burynǵy álipbilerde jiberilgen emlege qatysty jańsaq jazýdy durystaý. Osy retten kelgende, álipbi jasaý jáne ony engizýmen birge jańa jazý erejeleri de qabyldanýy tiis dep oilaimyz.

Sizderge tanystyrylatyn nusqada latynnyń tól tańbalary ǵana alyndy. Onyń lingvistikalyq ta, qoǵamdyq ta mańyzy erekshe. Sebebi latyn áripterine ártúrli diakritikalar qoiý birinshiden, mundai nusqany latyn álipbii emes, ártúrli qospa tańbalardyń nusqasy etedi.

Ekinshiden, eń bastysy diakritikalar tól dybystarymyzdy saqtaýǵa tolyq múmkindik pen kepildik bermeidi. Sebebi mobildi telefondar, smartfondar, planshetter, noýtbýktar, kompiýterler búginde jazýdyń quralyna ainalǵanda jáne olar bizge álemniń túkpir-túkpirinen keletindikten, olardyń pernetaqtasynda 26 tańbadan turatyn latyn tańbalary ǵana ornalastyrylady. Paidalanýshylar osy bar tańbalardy ǵana qoldanady. Eger biz latyn grafikasyndaǵy jańa álipbige diakritikaly tańbalardy engizetin bolsaq, onda kópshilik kóp qoldanbaǵandyqtan, qazaqtyń tól dybystaryn joǵaltyp alýymyz múmkin. Qazirdiń ózinde Á-ni  A-men almastyrý, Q-ny K-men almastyrý, sol siiaqty Ǵ, Ń, Ó, U, Ú, I dybystaryn jazbaý, ásirese, jastardyń arasynda jii baiqalady.

Úshinshiden, álipbiimizdi latyn grafikasyna  negizdeýimizdiń úlken sebebi – halyqaralyq aqparattyq júiege ený, álemdik tehnologiiany igerý ekenin Elbasy aitqan bolatyn. Endeshe, eger álemniń jetekshi elderi qoldanatyn klassikalyq latyn álipbiiniń dybystaryna ártúrli diakritikalar qoiatyn bolsaq, onda biz joǵaryda aitqan maqsatqa tolyq jete almaimyz.

Tórtinshiden,  digraftardy qoldaný arqyly biz sol dybystyń tól tabiǵatyn saqtaimyz. Al keibir áriptester usynyp júrgen diakritikalar arqyly ajyratý ol dybystyń tabiǵatyn emes, ózara uqsas áriptiń tek shartty tańbalyq sýretin ǵana beredi.

Besinshiden,  bir dybysty eki tańbamen beretin digraftar latynnyń tól tańbalary bolsa, al noqattar arqyly beriletin diakritikalar –  keiin paida bolǵan jasandy tańbalar. 

Osy jobany júzege asyrý barysynda, eń aldymen, qazaq tiliniń dybystyq júiesi eskerildi. Sonyń nátijesinde 25 tańbadan turatyn álipbi usynylady:

Latyn grafikasyna negizdelgen jańa qazaq álipbiin jasaýda «bir árip – bir dybys, bir árip – eki dybys jáne bir dybys – digraf júiesi» printsipi negizge alyndy.

Latyn grafikasyna negizdelgen 25 tańbaly álipbige qosymsha qazaq tiliniń dybystyq júiesin tolyǵymen qamtý úshin 8 dybysty tańbalaityn  8 digrafty usyndyq:

Qazaqtyń 3 jińishke daýysty á, ó, ú  fonemalary digraftarmen tańbalanady. E dybysy a, o, u jýan dybystarymen bailanysqanda á, ó, ú dybystaryn beredi.

- Á dybysy ae digrafymen beriledi. Sebebi a daýysty dybysynyń jińishke syńary á bolýyna bailanysty a-ǵa jińishke e dybysyn qosyp, ae digrafyn usynamyz. Á dybysyn osylaisha digrafpen berý kóptegen tilderde jáne halyqaralyq fonetikalyq álipbide bar. Sondyqtan e-ni daýysty dybystardy digraftar arqyly berýdiń printsipi retinde aldyq.

- Ó dybysy oe digrafymen beriledi. O dybysynyń jińishke syńary ó dybysyn berý úshin oǵan e árpin jalǵaimyz. Bul joǵarydaǵy printsip boiynsha jasalǵan.

- Ú dybysy ue digrafymen beriledi. U dybysyna e árpin qosyp, u dybysynyń jińishke syńary ú dybysyn (ue) shyǵaramyz. Bul digraftyń jasalýy da sol printsip negizinde.

- Ń dybysy ng  (en dji) digrafymen beriledi. Osyndai digraf birneshe tilderde bar. 

- Ǵ dybysy gh (dji ash) digrafymen beriledi.  Ǵ dybysynyń jińishke syńary g ekeni belgili. Onyń osy syńaryna h (ash) tańbasyn qosyp, gh (dji ash) digrafyn berdik. Álipbidiń osy nusqasynda daýysty dybystar e dybysynyń qosyndysy arqyly berilse, daýyssyz dybystar h (ash) dybysynyń biriktirilýi arqyly usynylady.

- Ch dybysy sh (si ash) digrafymen beriledi. Ch túrki tilderindegi baiyrǵy dybys. Sózdik qorymyzda ch dybysy qoldanylatyn kirme sózder de barshylyq.

- Sh dybysy sh (es ash) digrafymen beriledi. Bul digraf sh dybysyn beredi. Latynnyń s (es)  jáne h (ash) áripteri arqyly jasalǵan. Ol ózderińizge belgili, kóptegen tilderde keńinen qoldanylady.

- J dybysy zh (Zet ash) digrafymen beriledi. J dybysyn latyn grafikasynyń z (zet) jáne h (ash) tańbalary arqyly kórsettik. Bul dybys qazaq tilindegi j dybysyna sáikes keledi jáne qoǵamdyq sanaǵa engen tańbalaý reti. 

Jalpy álipbide digraftar berý jazýdyń kólemin arttyryp jiberedi jáne bul tiimsiz deitin pikirler de bar. Osy digraftardyń qoldanylý jiiligine kelsek, olardyń sondai úlken másele emes ekenin baiqar edik. Mysaly olardyń ár stildegi mátinderde qoldanylýyn alsaq, onda  á (ae) – nól bútin júzden seksen segiz paiyz;  ó (oe) – nól bútin júzden seksen toǵyz paiyz; ú (ue) nól bútin júzden alpys toǵyz paiyz; ń (ng) – bir bútin júzden elý bes paiyz; ǵ (gh) – bir bútin júzden elý tórt paiyz;
ch (ch) – nól bútin júzden úsh paiyz; sh (sh) – bir bútin júzden jiyrma bes paiyz;  j (zh) – bir bútin júzden seksen bir paiyz ǵana eken. Olardyń jalpy qoldanýynyń ortasha mólsheri: bir bútin júzden segiz paiyz ǵana [2].

Álipbidiń osy nusqasyna bailanysty týyndaityn jáne bir másele, bizdiń oiymyzsha, ts, f, v siiaqty qazaq tiliniń dybystyq júiesinde joq  dybystardyń álipbiden oryn alýyna bailanysty. Bular bizdiń tól dybystarymyz bolmaǵanymen, osy dybystar kezdesetin sózder qazirgi qazaq tiliniń qorynan oryn alǵan. 1920 jyldary Qazaqstanda álipbi taqyryby kóterilgende, jat dybystar jóninde de pikirtalastar bolǵan. Ahmet Baitursynulynyń álipbige bailanysty eńbekterin muqiiat oqysaq, biz Alash ziialylarynyń keibir kirme dybystardyń qazaq álipbiinen oryn alýyn jaqtaǵanyn da kóremiz. Mysaly, Bilimpazdar siezinde Ahmet Baitursynuly: «...qazaq tilinde saqtalýǵa az da bolsa aqysy bar «h» ; óitkeni «h» dybysymen aitylatyn qazaqtyń óz tilinde az da bolsa, sózder bar» – deidi [3]. Iaǵni ol álipbi printsipinde sol kezdegi tildik qordaǵy sózderdiń de mańyzyna mán bergen. Osyndai ǵylymi  printsipten shyǵyp, biz  álipbi nusqasynda ondai dybystarǵa da oryn berdik. Al qazirgi ǵylym men tehnologiianyń dáýirinde biz osy dybystar kezdesetin myńdaǵan sózderdi alyp tastai almaimyz nemese olardy óz áripterimizge aýystyrsaq, ony qoldanatyn milliondaǵan halyqtyń qarsylyǵy men túsinispeýshiligine kezigemiz.

Endi osy dybystardyń qoldanýyna keleiik. V árpi kezdesetin sózder sany – 755, f árpi kezdesetin sózder sany – 1098, quramynda ts árpi kezdesetin sózder – 520. Orfografiialyq sózdiktegi v, f, ts dybystary kezdesetin sózderdiń jalpy sany – 2373.  Bul tek atalǵan sózdik boiynsha ǵana. Eger 30  tomdyq salalyq sózdikti saraptar bolsaq, osy áripter kezdesetin sózder eselene túseri sózsiz.

Osy jańa álipbi nusqasy negizinde Sh. Shaiahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblikalyq úilestirý-ádistemelik ortalyq  qyzmetkerleri jáne syrttan shaqyrylǵan turǵyndar arasynda birneshe ret aprobatsiia júrgizildi.  Oǵan qatysýshylardyń kópshiligi osy nusqaǵa qoldaý bildirdi. Latyn álipbiine elimizdegi kóptegen azamattardyń, ásirese, jastardyń kózderi úirengen, iaǵni belgili bir deńgeide kóbimizdiń kózdaǵdymyz qalyptasqan. Al jazý daǵdysynyń qalyptasýy ýaqyttyń enshisinde. Memlekettik tildiń biryńǵai standartty álipbiiniń engizilýi  kezeń-kezeńimen júzege asyrylady, demek Qazaqstan azamattarynyń jańa álipbiin igerip keterine senim mol.

Erbol Tileshov

Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministrligi

Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saiasi jumys komiteti

Sh.Shaiahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń

respýblikalyq úilestirý-ádistemelik

ortalyǵynyń direktory,

filologiia ǵylymdarynyń kandidaty

Ult portaly