مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بٸرىڭعاي ستاندارتتى ەلٸپبيٸنٸڭ نۇسقاسى

قاي حالىقتىڭ بولسا دا رۋحاني مۇراسىنىڭ حاتقا تٷسۋٸنٸڭ, ياعني سول حالىقتىڭ جازبا مەدەنيەتٸنٸڭ تاريحى بار. قازاق حالقى دا ٶز تاريحىندا وسىنداي جازبالىق مەدەنيەتتٸڭ ەر الۋان ساتىلارىنان ٶتتٸ. قازٸرگٸ كەزەڭ  بٸزگە ەلٸپبي مەسەلەسٸن كٷن تەرتٸبٸنە ەنگٸزۋدە. ونى ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «لاتىنشاعا كٶشۋدٸڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازٸرگٸ زامانعى تەحنولوگييالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسييانىڭ, سونداي-اق, ححٸ عاسىرداعى عىلىمي جەنە بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى», - دەدٸ [1].  

قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى نۇسقاسىن دايىنداۋ بويىنشا ەرتٷرلٸ سالا ماماندارىنان, مەكەمەلەردەن كٶپتەگەن  ۇسىنىستار بولدى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بٸرىڭعاي ستاندارتتى ەلٸپبيٸنٸڭ نۇسقاسىن تاڭداۋدا, ەڭ الدىمەن, عىلىمي پرينتسيپتەر نەگٸزگە الىندى. سونىڭ نەتيجەسٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸنە, جالپى ەلٸپبي تٷزۋدٸڭ تەوريياسى مەن پراكتيكاسىنا قۇرىلعان نۇسقا رەتٸندە وسى ەلٸپبي سٸزدەرگە ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل نۇسقانىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ باياندامادا كٶرٸنٸس تاباتىن بولادى.

جاڭا جازۋ نۇسقاسىن قابىلداۋ, ەلبەتتە, بٸر تاڭبالاردى ەكٸنشٸ تاڭبالارمەن عانا اۋىستىرۋ ەمەس, ول – بۇرىنعى ەلٸپبيلەردە جٸبەرٸلگەن ەملەگە قاتىستى جاڭساق جازۋدى دۇرىستاۋ. وسى رەتتەن كەلگەندە, ەلٸپبي جاساۋ جەنە ونى ەنگٸزۋمەن بٸرگە جاڭا جازۋ ەرەجەلەرٸ دە قابىلدانۋى تيٸس دەپ ويلايمىز.

سٸزدەرگە تانىستىرىلاتىن نۇسقادا لاتىننىڭ تٶل تاڭبالارى عانا الىندى. ونىڭ لينگۆيستيكالىق تا, قوعامدىق تا ماڭىزى ەرەكشە. سەبەبٸ لاتىن ەرٸپتەرٸنە ەرتٷرلٸ دياكريتيكالار قويۋ بٸرٸنشٸدەن, مۇنداي نۇسقانى لاتىن ەلٸپبيٸ ەمەس, ەرتٷرلٸ قوسپا تاڭبالاردىڭ نۇسقاسى ەتەدٸ.

ەكٸنشٸدەن, ەڭ باستىسى دياكريتيكالار تٶل دىبىستارىمىزدى ساقتاۋعا تولىق مٷمكٸندٸك پەن كەپٸلدٸك بەرمەيدٸ. سەبەبٸ موبيلدٸ تەلەفوندار, سمارتفوندار, پلانشەتتەر, نوۋتبۋكتار, كومپيۋتەرلەر بٷگٸندە جازۋدىڭ قۇرالىنا اينالعاندا جەنە ولار بٸزگە ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلەتٸندٸكتەن, ولاردىڭ پەرنەتاقتاسىندا 26 تاڭبادان تۇراتىن لاتىن تاڭبالارى عانا ورنالاستىرىلادى. پايدالانۋشىلار وسى بار تاڭبالاردى عانا قولدانادى. ەگەر بٸز لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا ەلٸپبيگە دياكريتيكالى تاڭبالاردى ەنگٸزەتٸن بولساق, وندا كٶپشٸلٸك كٶپ قولدانباعاندىقتان, قازاقتىڭ تٶل دىبىستارىن جوعالتىپ الۋىمىز مٷمكٸن. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ە-نٸ  ا-مەن الماستىرۋ, ق-نى ك-مەن الماستىرۋ, سول سيياقتى ع, ڭ, ٶ, ۇ, ٷ, ٸ دىبىستارىن جازباۋ, ەسٸرەسە, جاستاردىڭ اراسىندا جيٸ بايقالادى.

ٷشٸنشٸدەن, ەلٸپبيٸمٸزدٸ لاتىن گرافيكاسىنا  نەگٸزدەۋٸمٸزدٸڭ ٷلكەن سەبەبٸ – حالىقارالىق اقپاراتتىق جٷيەگە ەنۋ, ەلەمدٸك تەحنولوگييانى يگەرۋ ەكەنٸن ەلباسى ايتقان بولاتىن. ەندەشە, ەگەر ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ ەلدەرٸ قولداناتىن كلاسسيكالىق لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ دىبىستارىنا ەرتٷرلٸ دياكريتيكالار قوياتىن بولساق, وندا بٸز جوعارىدا ايتقان ماقساتقا تولىق جەتە المايمىز.

تٶرتٸنشٸدەن,  ديگرافتاردى قولدانۋ ارقىلى بٸز سول دىبىستىڭ تٶل تابيعاتىن ساقتايمىز. ال كەيبٸر ەرٸپتەستەر ۇسىنىپ جٷرگەن دياكريتيكالار ارقىلى اجىراتۋ ول دىبىستىڭ تابيعاتىن ەمەس, ٶزارا ۇقساس ەرٸپتٸڭ تەك شارتتى تاڭبالىق سۋرەتٸن عانا بەرەدٸ.

بەسٸنشٸدەن,  بٸر دىبىستى ەكٸ تاڭبامەن بەرەتٸن ديگرافتار لاتىننىڭ تٶل تاڭبالارى بولسا, ال نوقاتتار ارقىلى بەرٸلەتٸن دياكريتيكالار –  كەيٸن پايدا بولعان جاساندى تاڭبالار. 

وسى جوبانى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا, ەڭ الدىمەن, قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸ ەسكەرٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە 25 تاڭبادان تۇراتىن ەلٸپبي ۇسىنىلادى:

لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸن جاساۋدا «بٸر ەرٸپ – بٸر دىبىس, بٸر ەرٸپ – ەكٸ دىبىس جەنە بٸر دىبىس – ديگراف جٷيەسٸ» پرينتسيپٸ نەگٸزگە الىندى.

لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن 25 تاڭبالى ەلٸپبيگە قوسىمشا قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸن تولىعىمەن قامتۋ ٷشٸن 8 دىبىستى تاڭبالايتىن  8 ديگرافتى ۇسىندىق:

قازاقتىڭ 3 جٸڭٸشكە داۋىستى ە, ٶ, ٷ  فونەمالارى ديگرافتارمەن تاڭبالانادى. ە دىبىسى ا, و, ۇ جۋان دىبىستارىمەن بايلانىسقاندا ە, ٶ, ٷ دىبىستارىن بەرەدٸ.

- ە دىبىسى اە ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ. سەبەبٸ ا داۋىستى دىبىسىنىڭ جٸڭٸشكە سىڭارى ە بولۋىنا بايلانىستى ا-عا جٸڭٸشكە ە دىبىسىن قوسىپ, اە ديگرافىن ۇسىنامىز. ە دىبىسىن وسىلايشا ديگرافپەن بەرۋ كٶپتەگەن تٸلدەردە جەنە حالىقارالىق فونەتيكالىق ەلٸپبيدە بار. سوندىقتان ە-نٸ داۋىستى دىبىستاردى ديگرافتار ارقىلى بەرۋدٸڭ پرينتسيپٸ رەتٸندە الدىق.

- ٶ دىبىسى وە ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ. و دىبىسىنىڭ جٸڭٸشكە سىڭارى ٶ دىبىسىن بەرۋ ٷشٸن وعان ە ەرپٸن جالعايمىز. بۇل جوعارىداعى پرينتسيپ بويىنشا جاسالعان.

- ٷ دىبىسى ue ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ. ۇ دىبىسىنا ە ەرپٸن قوسىپ, ۇ دىبىسىنىڭ جٸڭٸشكە سىڭارى ٷ دىبىسىن (ue) شىعارامىز. بۇل ديگرافتىڭ جاسالۋى دا سول پرينتسيپ نەگٸزٸندە.

- ڭ دىبىسى ng  (ەن دجي) ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ. وسىنداي ديگراف بٸرنەشە تٸلدەردە بار. 

- ع دىبىسى gh (دجي اش) ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ.  ع دىبىسىنىڭ جٸڭٸشكە سىڭارى گ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ونىڭ وسى سىڭارىنا ھ (اش) تاڭباسىن قوسىپ, gh (دجي اش) ديگرافىن بەردٸك. ەلٸپبيدٸڭ وسى نۇسقاسىندا داۋىستى دىبىستار ە دىبىسىنىڭ قوسىندىسى ارقىلى بەرٸلسە, داۋىسسىز دىبىستار ھ (اش) دىبىسىنىڭ بٸرٸكتٸرٸلۋٸ ارقىلى ۇسىنىلادى.

- چ دىبىسى سh (سي اش) ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ. چ تٷركٸ تٸلدەرٸندەگٸ بايىرعى دىبىس. سٶزدٸك قورىمىزدا چ دىبىسى قولدانىلاتىن كٸرمە سٶزدەر دە بارشىلىق.

- ش دىبىسى sh (ەس اش) ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ. بۇل ديگراف ش دىبىسىن بەرەدٸ. لاتىننىڭ s (ەس)  جەنە h (اش) ەرٸپتەرٸ ارقىلى جاسالعان. ول ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ, كٶپتەگەن تٸلدەردە كەڭٸنەن قولدانىلادى.

- ج دىبىسى zh (زەت اش) ديگرافىمەن بەرٸلەدٸ. ج دىبىسىن لاتىن گرافيكاسىنىڭ z (زەت) جەنە h (اش) تاڭبالارى ارقىلى كٶرسەتتٸك. بۇل دىبىس قازاق تٸلٸندەگٸ ج دىبىسىنا سەيكەس كەلەدٸ جەنە قوعامدىق ساناعا ەنگەن تاڭبالاۋ رەتٸ. 

جالپى ەلٸپبيدە ديگرافتار بەرۋ جازۋدىڭ كٶلەمٸن ارتتىرىپ جٸبەرەدٸ جەنە بۇل تيٸمسٸز دەيتٸن پٸكٸرلەر دە بار. وسى ديگرافتاردىڭ قولدانىلۋ جيٸلٸگٸنە كەلسەك, ولاردىڭ سونداي ٷلكەن مەسەلە ەمەس ەكەنٸن بايقار ەدٸك. مىسالى ولاردىڭ ەر ستيلدەگٸ مەتٸندەردە قولدانىلۋىن الساق, وندا  ە (اە) – نٶل بٷتٸن جٷزدەن سەكسەن سەگٸز پايىز;  ٶ (وە) – نٶل بٷتٸن جٷزدەن سەكسەن توعىز پايىز; ٷ (ue) نٶل بٷتٸن جٷزدەن الپىس توعىز پايىز; ڭ (ng) – بٸر بٷتٸن جٷزدەن ەلۋ بەس پايىز; ع (gh) – بٸر بٷتٸن جٷزدەن ەلۋ تٶرت پايىز;
چ (ch) – نٶل بٷتٸن جٷزدەن ٷش پايىز; ش (sh) – بٸر بٷتٸن جٷزدەن جيىرما بەس پايىز;  ج (zh) – بٸر بٷتٸن جٷزدەن سەكسەن بٸر پايىز عانا ەكەن. ولاردىڭ جالپى قولدانۋىنىڭ ورتاشا مٶلشەرٸ: بٸر بٷتٸن جٷزدەن سەگٸز پايىز عانا [2].

ەلٸپبيدٸڭ وسى نۇسقاسىنا بايلانىستى تۋىندايتىن جەنە بٸر مەسەلە, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, تس, ف, ۆ سيياقتى قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸندە جوق  دىبىستاردىڭ ەلٸپبيدەن ورىن الۋىنا بايلانىستى. بۇلار بٸزدٸڭ تٶل دىبىستارىمىز بولماعانىمەن, وسى دىبىستار كەزدەسەتٸن سٶزدەر قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ قورىنان ورىن العان. 1920 جىلدارى قازاقستاندا ەلٸپبي تاقىرىبى كٶتەرٸلگەندە, جات دىبىستار جٶنٸندە دە پٸكٸرتالاستار بولعان. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەلٸپبيگە بايلانىستى ەڭبەكتەرٸن مۇقييات وقىساق, بٸز الاش زييالىلارىنىڭ كەيبٸر كٸرمە دىبىستاردىڭ قازاق ەلٸپبيٸنەن ورىن الۋىن جاقتاعانىن دا كٶرەمٸز. مىسالى, بٸلٸمپازدار سيەزٸندە احمەت بايتۇرسىنۇلى: «...قازاق تٸلٸندە ساقتالۋعا از دا بولسا اقىسى بار «ھ» ; ٶيتكەنٸ «ھ» دىبىسىمەن ايتىلاتىن قازاقتىڭ ٶز تٸلٸندە از دا بولسا, سٶزدەر بار» – دەيدٸ [3]. ياعني ول ەلٸپبي پرينتسيپٸندە سول كەزدەگٸ تٸلدٸك قورداعى سٶزدەردٸڭ دە ماڭىزىنا مەن بەرگەن. وسىنداي عىلىمي  پرينتسيپتەن شىعىپ, بٸز  ەلٸپبي نۇسقاسىندا ونداي دىبىستارعا دا ورىن بەردٸك. ال قازٸرگٸ عىلىم مەن تەحنولوگييانىڭ دەۋٸرٸندە بٸز وسى دىبىستار كەزدەسەتٸن مىڭداعان سٶزدەردٸ الىپ تاستاي المايمىز نەمەسە ولاردى ٶز ەرٸپتەرٸمٸزگە اۋىستىرساق, ونى قولداناتىن ميلليونداعان حالىقتىڭ قارسىلىعى مەن تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸگٸنە كەزٸگەمٸز.

ەندٸ وسى دىبىستاردىڭ قولدانۋىنا كەلەيٸك. ۆ ەرپٸ كەزدەسەتٸن سٶزدەر سانى – 755, ف ەرپٸ كەزدەسەتٸن سٶزدەر سانى – 1098, قۇرامىندا تس ەرپٸ كەزدەسەتٸن سٶزدەر – 520. ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتەگٸ ۆ, ف, تس دىبىستارى كەزدەسەتٸن سٶزدەردٸڭ جالپى سانى – 2373.  بۇل تەك اتالعان سٶزدٸك بويىنشا عانا. ەگەر 30  تومدىق سالالىق سٶزدٸكتٸ ساراپتار بولساق, وسى ەرٸپتەر كەزدەسەتٸن سٶزدەر ەسەلەنە تٷسەرٸ سٶزسٸز.

وسى جاڭا ەلٸپبي نۇسقاسى نەگٸزٸندە ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى تٸلدەردٸ دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ٷيلەستٸرۋ-ەدٸستەمەلٸك ورتالىق  قىزمەتكەرلەرٸ جەنە سىرتتان شاقىرىلعان تۇرعىندار اراسىندا بٸرنەشە رەت اپروباتسييا جٷرگٸزٸلدٸ.  وعان قاتىسۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وسى نۇسقاعا قولداۋ بٸلدٸردٸ. لاتىن ەلٸپبيٸنە ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن ازاماتتاردىڭ, ەسٸرەسە, جاستاردىڭ كٶزدەرٸ ٷيرەنگەن, ياعني بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە كٶبٸمٸزدٸڭ كٶزداعدىمىز قالىپتاسقان. ال جازۋ داعدىسىنىڭ قالىپتاسۋى ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸندە. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بٸرىڭعاي ستاندارتتى ەلٸپبيٸنٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ  كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷزەگە اسىرىلادى, دەمەك قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جاڭا ەلٸپبيٸن يگەرٸپ كەتەرٸنە سەنٸم مول.

ەربول تٸلەشوۆ

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ

تٸلدەردٸ دامىتۋ جەنە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتٸ

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تٸلدەردٸ دامىتۋدىڭ

رەسپۋبليكالىق ٷيلەستٸرۋ-ەدٸستەمەلٸك

ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,

فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

ۇلت پورتالى