Foto: gov.kz
Qazaqstanda azamattardy dári-dármekpen qamtamasyz etý júiesine júrgizilgen memlekettik aýdit aiaqtaldy. Aýdit nátijelerin Joǵarǵy aýditorlyq palata tóraǵasy Álihan Smaiylov Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisiniń jalpy otyrysynda baiandady, dep habarlaidy Ult.kz.
Azamattar úshin dári-dármekterdiń qoljetimdiligi men sapasyn qamtamasyz etý – memlekettiń mańyzdy mindetteriniń biri. 2024 jáne 2025 jyldary júrgizilgen eki aýdit nátijesinde dári-dármekpen qamtamasyz etý júiesinde birqatar ózekti máseleler men kemshilikter anyqtaldy. Olar ǵylym men óndiristen bastap, normativtik retteý men halyqqa dári-dármek berýdi uiymdastyrýǵa deiin barlyq deńgeide kezdesedi.
Qazaqstannyń farmatsevtika naryǵynyń kólemi 2024 jyly 1,2 trln teńgeni qurasa, onyń 84%-y – sheteldik ónim.
2022-2024 jyldary meditsina ǵylymyn qarjylandyrýǵa 58 mlrd teńge jumsalǵan. Alaida biomeditsinalyq zertteýlerdi tirkeý júiesi men klinikalyq bazalar tizilimi áli de jasalmaǵan.
"Ǵylymi zertteýlerdiń nátijeliligi óte tómen. Sońǵy 10 jylda elimizde nebári eki túpnusqa otandyq preparat tirkelgen. 4 mlrd teńgeden astam qarajat jumsalǵanyna qaramastan, olardyń bireýi Ulttyq dárilik formýliarǵa engizilmegen", – dep atap ótti Álihan Smaiylov.
Memleket otandyq farmatsevtikany damytý úshin aýqymdy kólemde jeńildikter men preferentsiialar berýde. Sońǵy úsh jylda osy salaǵa berilgen preferentsiialardyń jalpy kólemi 148 mlrd teńgege jetti. Sonymen qatar Biryńǵai distribiýtor otandyq taýar óndirýshilerdiń ónimin 10 jyl boiy satyp alýǵa kepildik beretin uzaq merzimdi sharttar jasaidy. Mundai satyp alý kólemi sońǵy bes jylda 69 mlrd teńgeden 112 mlrd teńgege deiin ósti.
"Otandyq taýar óndirýshilerden satyp alýdyń jalpy kóleminiń ósýine qaramastan, otandyq kompaniialar jetkizetin dári-dármekter assortimenti 968-den 507-ge deiin, iaǵni 2 esege jýyq azaiǵan. Basqasha aitqanda, otandyq taýar óndirýshiler óndirisi jeńil meditsinalyq buiymdar shyǵarýdy ulǵaitqanymen, elimizde óndiriletin dári-dármekter sany qysqarýda", – dedi Joǵary aýditorlyq palata tóraǵasy.
Jumys istep turǵan 200-den astam otandyq taýar óndirýshiniń 34-i ǵana uzaqmerzimdi sharttar túrinde memlekettik qoldaý sharasyn paidalana aldy.
Óndiristiń lokalizatsiiasyna jáne investitsiialyq mindettemelerge monitoring júrgizilmeidi. Bul talaptardy formaldy túrde oryndaýǵa jáne jaǵdaidy teris paidalanýǵa múmkindik jasaidy. Máselen, 2024 jyly jeke kompaniia memleketke 8 mlrd teńgege 62 mln meditsinalyq qolǵap jetkizgen. Alaida bul qolǵaptardyń kólemi men sipattamalary kompaniianyń sol kezeńde Tailandtan satyp alǵan partiiasymen sáikes keledi.
"Bul jaǵdai sheteldik ónimdi otandyq ónim retinde satý táýekelin kórsetedi. Memleketke ónim naryqtaǵy baǵamen salystyrǵanda 2 ese joǵary baǵamen satylǵan. Mundai shemalar importty almastyrý saiasatynyń mánin burmalap qana qoimai, memleketke tikelei zalal keltiredi", – dedi Álihan Smaiylov.
Palata tóraǵasy óndiristi lokalizatsiialaý kezindegi táýekelderdi erekshe atap ótti. Keibir taýar óndirýshiler arzan jáne nashar tazartylǵan shikizat paidalanady. Bul tiisti baqylaý bolmaǵan jaǵdaida naryqqa sapasyz ónimderdiń túsý yqtimaldyǵyn arttyrady. Mysaly, kompaniialardyń birinen 3 mlrd teńgege satyp alynǵan preparattar qoldanýǵa jaramsyz dep tanylyp, esepten shyǵarylǵan.
Aýdit dári-dármekti naryqqa shyǵarý protsedýralarynyń shamadan tys biýrokratiialanǵanyn jáne uzaq ýaqyt alatynyn anyqtady. Biryńǵai distribiýtor jańa dári-dármekti satyp alýy úshin ol bes túrli tizbege engizilýi qajet. Qoldan jasalǵan shekteýler saldarynan satyp alýdyń basym bóligi bir ǵana ónim berýshiniń qatysýymen ótkiziledi. Mundai jaǵdai baǵanyń ósýine ákeledi.
Baǵany retteý júiesi dári-dármekterdiń qoljetimdiligine jáne baǵanyń negizdiligine qamtamasyz etpeidi. Qoldanysta bolǵan ústeme baǵalar júiesi naryq úshin shekti baǵalardy óndirýshi zaýyt baǵasynan 172%-ǵa deiin, biýdjet esebinen satyp alý úshin 35%-ǵa deiin negizsiz arttyrýǵa múmkindik bergen.
"Densaýlyq saqtaý ministrligi bizdiń nusqamalardy oryndaý sheńberinde Baǵa belgileý qaǵidalaryna ózgerister engizip, ústeme baǵalardyń regressivti shkalasyn qaita qarady", – dedi Á. Smaiylov.
Dárilik zattardy saraptaýdyń, tirkeýdiń jáne keiinnen qadaǵalaýdyń qoldanystaǵy tártibi dári-dármektiń qoljetimdiligin, qaýipsizdigin jáne sapasyn qamtamasyz etpeidi. Preparattardy saraptaýdyń ruqsat etilgen normativi 210 kún bolǵanyna qaramastan, 2024 jyly saraptaýdyń ortasha merzimi 334 kúnge sozylǵan. Keibir jaǵdailarda saraptama uzaqtyǵy 2,5 jylǵa deiin jetken.
Sonymen qatar aýditorlar farmakologiialyq qadaǵalaý quraldary tiimsiz dep esepteidi. Úsh jyl ishinde kelip túsken dári-dármekterdiń janama áseri týraly 8 myńǵa jýyq habarlamaǵa qaramastan, Farmbaqylaý komiteti bir ǵana preparatty qoldanystan alyp tastaǵan.
Sharttardy der kezinde jasamaý jáne jetkizý grafikterin saqtamaý patsientterdi dári-dármekpen ýaqytyly qamtamasyz etýge múmkindik bermeidi. Biryńǵai distribiýtor 2022-2024 jyldary tek ambýlatoriialyq kómek sheńberinde 207 ataýdan turatyn ónimdi ýaqytyly satyp almaǵan jáne 164 ónimdi múldem satyp almaǵan.
Birqatar preparat ai saiyn bólip taratylýdyń ornyna toqsan saiyn jetkizilip, tapshylyq týyndaǵan. Sonyń saldarynan patsientter olardy óz qarajatyna satyp alýǵa májbúr bolǵan.
2024 jyly óndirýshilermen jasalǵan tikelei kelisimsharttar boiynsha satyp alynǵan preparattardyń úlesi nebári 9%-ǵa teń bolǵan. Sondai-aq biryńǵai distribiýtor preparattardy "ST-KZ" sertifikatynsyz satyp alyp otyrǵan, bul sońǵy úsh jyl ishinde shamamen 258 mlrd teńge jetkeni anyqtaldy.
Logistika shyǵyndary úsh jyl ishinde 60% ósip, ótken jyly 11 mlrd teńgege jetken. Bul da dári-dármekterdiń bastapqy qunyna áser etedi.
Jaramdylyq merziminiń ótýi jaqyndaǵan preparattardy taratý boiynsha 67 myńnan astam fakti anyqtaldy. Bul olardyń jaramsyzdyǵyna jáne qarajattyń tiimsiz paidalanylýyna ákeldi. Sonymen qatar patsientterge qajettilikten asatyn kólemde nemese klinikalyq hattamalarda kózdelmegen preparattardy taǵaiyndaý faktilerine jol berilgen.
Aýdit barysynda eń qymbat 15 preparat boiynsha biýdjettik jáne naryqtyq segmenttegi qun aiyrmasy 600%-ǵa deiin jetkeni anyqtaldy. Bul jaǵdaiǵa basty sebep – tegin ambýlatoriialyq kómekke arnalǵan dári-dármek zańsyz esepten shyǵarylyp, bólshek saýdada satylady.
"Mundai faktiler dári-dármekti berý jáne onyń ainalysyn baqylaý júiesiniń álsizdigin kórsetedi", – dep atap ótti Á. Smaiylov.
Otandyq densaýlyq saqtaý júiesinde 1133 klinikalyq hattama qabyldanǵan. Olardyń shamamen 70%-y 5-12 jyl boiy qaita qaralmaǵan. Bul – halyqqa eskirgen meditsinalyq tehnologiialar boiynsha kómek kórsetý degen sóz.
Jalpy eki aýdittiń qorytyndysy boiynsha 741 mln teńgege qarjylyq buzýshylyqtar, 32 mlrd teńgege qarajattyń tiimsiz josparlanǵany jáne paidalanylǵany, 58 mlrd teńgege shyǵyn men jiberip alǵan paida faktileri anyqtaldy. Ákimshilik quqyq buzýshylyq belgileri bar 134 fakt boiynsha materialdar ýákiletti organdarǵa, bes fakt boiynsha aýdit materialdary quqyq qorǵaý organdaryna jiberildi.
"Aýdit nátijeleri dári-dármekpen qamtamasyz etý salasynda júieli jáne keshendi problemalardyń baryn kórsetedi. Anyqtalǵan máseleler boiynsha Úkimetke tiisti usynymdar men Densaýlyq saqtaý ministrligine tapsyrmalar berildi. Joǵary aýditorlyq palata aldaǵy ýaqytta da osy baǵyttaǵy jumystyń ilgerileýin qadaǵalap otyrady", - dep qorytyndylady Álihan Smaiylov.
