Memleket táýelsizdiginiń mańyzdy rámizi

Ulttyq Bank habarlaidy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Qazaqstannyń óz valiýtasyna kóshken kún – 1993 jylǵy 15 qarasha tarihta artta qalǵan saiyn ol qazirgi zamandastary úshin mańyzdyraq bola túsýde.

Óziń qatysqan osy oqiǵanyń tarihi mańyzyn ýaqyt óte kele tolyq túsine bastai­syń. 23 jyl buryn qarashada asa mańyz­dy jumysty oryndai otyryp, biz eli­mizdiń tarihi turǵydan tolyq egemen­digine ótýine yqpal etip jatqanymyzdy túsindik. Bul kúnniń Qazaqstan úshin ma­ńyzy erekshe, sebebi menshikti valiýta – kez kelgen memleket táýelsizdiginiń mańyzdy nyshany. Kóptegen faktiler jariia etildi, biraq bul mańyzdy oqiǵanyń qalai bolǵanyna qyzyǵýshylyq tanytatyn jańa urpaq ósip keledi. Keibir oqiǵalar meniń áli de jadymda.

Teńgeniń tarihy qazaqstandyqtar alǵashqy banknottardy óz kózderimen kórgenge deiin bastalǵan bolatyn. Qazaqstannyń valiýtasyn engizý týraly sheshimdi qabyldaýǵa el egemendiginiń óz valiýtasynsyz bolmaityndyǵy ǵana emes, ydyraǵan burynǵy keńestik keńistikte bolyp jatqan obektivti oqiǵalar da itermeledi. Olar tipti tarihi katalizator boldy dep te oilaimyn. Máselen, oǵan deiin 1993 jylǵy 26 shildede Reseide aqsha reformasy boldy. Sonyń nátijesinde keńestik rýbldiń ainalysta júrýi toqtatylyp, ol Reseidiń jańa rýbline aýystyryldy.

Bul qolma-qol, sol siiaqty qolma-qol aqshasyz ainalysta Qazaqstan men Resei rýbliniń tolyq bólinýine ákep soqty. Qazaqstandyq rýbl kúrt qun­syz­dana bastady, onyń Reseidiń jańa rýbline qatysty baǵamy 67 tiyndy qura­dy. Al burynǵy KSRO-nyń kóptegen elderiniń óz aqsha birlikterin engizýi res­pýb­lika­myzǵa eski úlgidegi aqshanyń baqy­laýǵa kelmeitin kóleminiń ákelinýine yqpal etti. Infliatsiia qarqyny údei tústi, bul adamdardyń ómir súrý deńgeiiniń tómendeýine ákeldi. Sol ýaqyttaǵy derekter maidannan kelgen úreili habarlar sekildi boldy: máselen, 1993 jylǵy 1 tamyzda tólenbegen jalaqy boiynsha borysh 200 mlrd rýblge jetti. Halyqtyń qańtar-maýsymdaǵy kirisi shyǵysynan 390 mlrd rýblge asyp ketti. Kásiporyndardyń bankterge bereshegi 7,7 ese ósti jáne 397 mlrd rýblge jetti. Dúkenderdiń sóreleri bosady, bizge qundylyǵyn joiǵan keńestik rýbl jan-jaqtan kele berdi. Demek, oqiǵalardyń osylai órbýi respýblikanyń tańdaý jasaýyna itermeledi.

Elimizdiń basshylyǵy mundai stsena­riidi aldyn ala boljady. Sondyqtan da táýelsiz qarjy júiesin qurýdyń daiyndyq jumysy menshikti ulttyq valiýtamyzdy engizý úshin zańnamalyq negizderdi qalyptastyrýdan bastaldy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 1991 jylǵy 20 maýsymda qabyldaǵan «Qazaq KSR-degi bank­ter jáne bank qyzmeti týraly» Zań bank júiesin reformalaýdyń zańnamalyq negizin qurady.

Eki jyl ótken soń taǵy bir – «QR Ulttyq Banki týraly» Zań qabyldandy. Oǵan sáikes Qazaq KSR Ulttyq Banki QR UB bolyp qaita ataldy. Zańda bank júiesiniń qurylymy da jazyldy. Onyń eki deńgeili bolatyndyǵy aiqyndaldy. Bul rette QR Ulttyq Banki elimizdiń bank júiesiniń joǵary deńgeiin bildiredi. Zań KSRO Membankimen bailanysty barlyq erejelerdi de joidy. Qujatta áńgime ortaq aqsha birligi jaiynda emes, Qazaqstannyń óz ulttyq valiýtasy, onyń ishki jáne syrtqy ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý jaiynda boldy.

Prezidentimizdiń TMD elderimen ózara tiimdi ekonomikalyq qatynastardy damytý, Ekonomikalyq odaq qurý, rýbl aimaǵyn saqtaý jóninde úlken kúsh-jiger jumsaǵanyna qaramastan, aitarlyqtai jaqsy nátijelerge qol jetkize almadyq.

1993 jyldyń ortasynda bizdi rýbl aimaǵynan ysyryp jatqanyn barly­ǵymyz túsingen kezde, ulttyq valiýtany engizý jónindegi memlekettik komissiiany qurý týraly sheshim qabyldandy. Komissiiany respýblika Premer-Ministri Sergei Tereshenko basqardy.

Úkimet jan-jaqty ekonomikalyq daiyndyq júrgizdi, oqiǵalardyń yqtimal damýyna saraptamalyq jáne boljamdyq baǵa berildi.

Dáýlet Sembaev basqarǵan arnaiy jumys toby qujattamany daiyndaýmen ainalysty. Reformanyń júzege asyrylýyn reglamentteitin negizgi qujattardyń 20-ǵa jýyq jobasy da­iyndaldy. Banknottardyń nobailaryn ázirleý Meńdibai Álin, Dosbol Qasymov, Aǵymsaly Dúzelhanov, Timýr Súleimenov jáne Hairolla Ǵabjálelovten turatyn avtorlar ujymyna tapsyryldy.

…Teńge engizilerdiń qarsańynda Pre­zident Nursultan Nazarbaevtyń elimiz­diń azamattaryna úndeý jasaǵan kezin­de teledidarǵa telmirgenimizdi aǵa urpaq jaq­sy biledi. Memleket basshysy qazaq­stan­­dyqtarǵa ulttyq valiýtany engizý qajettiligin túsindirip berdi. Keńestik rýbldi teńgege aiyrbastaý 1993 jylǵy 15 qarashada saǵat 8.00-de bastaldy jáne 1993 jylǵy 20 qarashada saǵat 20.00-de sátti aiaqtaldy. Ulttyq Bank rásimdeý másele­lerine: jańa valiýtany elge, bankterge jáne aiyrbastaý pýnktterine jetki­zýge jaýap berdi. Ol kezde 1961-1992 jyl­dar­daǵy úlgidegi barlyq rýbl banknot­tary ainalystan alyndy. Al teńge aiyrbas­ta­lysymen-aq zańdy tólem quraly boldy.

Eger qysqasha aitar bolsam, hronologiia osyndai. Biraq biz bárimiz – pendemiz, kúmándanamyz, seskenemiz. Sol kezeńde – keńestik rýbldiń ótken dáýiri men ulttyq valiýtanyń engizilýiniń arasynda el basshylyǵynyń nietiniń ózi túrli sezim: qorqynysh nemese qýanysh, úrei nemese senim týdyrdy. Qoǵamda daý týyndap, el basshylyǵynyń mundai batyl qadamy birden qabyldana qoiǵan joq. Ol kezde Qazaqstan áli de bolsa rýbldiń yqpalynda boldy. Jumys toby qarjy júiesin damytýdyń eki stsenariiin – rýbl aimaǵy saqtalǵan jaǵdaidaǵy da, óz ulttyq valiýtamyzdy engizgen jaǵdaidaǵy da stsenariidi qarastyrǵanyn aitqan jón. Búkil qarjy júiesiniń jumys isteýiniń negizgi ólshemderi qarastyryldy. Túrli nusqalar boldy.

Mysaly, basynda ulttyq valiýtaǵa eki kezeńmen kóshemiz dep oiladyq: aldymen ýaqytsha, sodan soń turaqty aqsha engizý josparlandy. Biraq, Joǵarǵy Keńestegi uzaq ýaqyt boiǵy pikirtalastardan keiin resmi valiýtany birden engizý qajet degen toqtamǵa keldik. Qazaqstan mádenieti damýynyń tarihi jaqtaryn zerdeleý jumysy bastalyp ketti. Osy ýaqytta valiýtamyzdyń aty – «teńge» de týyndady. Bul – keiinnen oryssha «denga» bolǵan «tanga», «donga», «tenganyń» tarihi túrki ataýy. Bir toqtamǵa qol jetkizgennen keiin birden pikirtalas ta toqtady – barlyǵy ulttyq valiýtany jasaý jumysyn bastady, sebebi bul máseleni keiinge qaldyrýdyń uzaqqa sozylǵan daǵdarysqa apararyn túsindi.

Teńgeni engizý týraly sheshimdi eldiń jo­ǵa­ry basshylyǵy qabyldady, al Ult­tyq Bank rásimdeý máselelerimen: jańa va­liý­tany elge, aiyrbastaý pýnktterine jetki­zý­men, eski aqshany jańalaryna aýys­ty­rý­­dy bastaý kúni men uzaqtyǵyn belgileý­­men, aiyr­bastaý koeffitsientimen ainalysty.

1993 jylǵy jeltoqsanda Dáýlet Hamit­uly Sembaev Ulttyq Bankti basqar­dy, Prezidentimizdiń belsendi qoldaýymen onyń teoriialyq mindetterdi is júzinde júzege asyrýyna týra keldi. Bul ońai ýaqyt bolmaǵanyn eske salaiyn. Ulttyq valiýtany engizý kezeńi Qazaqstanda óndiristiń jappai quldyraýymen jáne infliatsiianyń ýshyǵýymen sipattaldy.

Mundai jaǵdaida Úkimet pen Ulttyq Bank infliatsiiany birtindep tómendetýdi jáne sonymen birge óndiristiń quldyra­ýyn toqtatýdy birinshi kezektegi mindetter retinde aiqyndady. Qarjy retteýshisiniń is-áreketin reglamentteitin birqatar qujattar qabyldandy. Ortalyq banktiń klassikalyq fýnktsiialaryna Ulttyq Bank te jaqyndady. 1995 jylǵy 30 naý­ryzda mańyzdy qujat qabyldandy. Sol kúni Prezident «QR Ulttyq Banki týraly» Zań kúshi bar Jarlyqqa qol qoidy. Ekonomikanyń quldyraý qarqynynyń baiaýlaýy jáne infliatsiia deńgeiiniń aitarlyqtai tómendeýi 1995 jyly el ekonomikasy damýynyń negizgi ári jaǵymdy nátijeleri boldy. Jyldyń qorytyndysy aqsha-kredit saiasaty quraldarynyń kómegimen infliatsiianyń monetarlyq quraýyshyn tómendete oty­ryp, onyń deńgeiine yqpal etýge bolaty­nyn kórsetti. Al ekonomikany kreditteý fýnktsiiasy Ulttyq Bankten ekinshi deń­gei­degi bank­terge ótti. Osy ýaqytta bank júiesi qa­ty­sýshylarynyń negizgi róli ai­qyn­daldy deýge bolady, bul ja­qyn ýa­qytta ekonomikanyń ósýine yqpal jasa­ǵan qarjy júiesiniń odan ári turaq­ta­nýy­n­yń mańyzdy talaptarynyń biri boldy.

Ulttyq valiýtanyń qalyptasý keze­ńinde ǵana emes, óziniń búkil tarihynda teńge qaýipter men qiyndyqtardy bastan keshir­di. Sońǵy jyldar da ońai bolǵan joq. Ult­tyq Banktiń qarjy naryǵynyń turaq­ty­lyǵyn ustai alatyndyǵyn kórip otyrmyn.

Qazaqstannyń kóptegen syn-qater­lerge qarsy turatyndai jetkilikti áleýetiniń bar ekendigine senimdimin. Ulttyq Bank budan ári de teńgeniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, infliatsiiany basqara otyryp, saýatty ahýalǵa bara-bar áreket etedi dep oilaimyn.

Halqymyz «Basy qatty bolsa, aiaǵy tátti bolady» deidi. Demek, basynda úlken qaýip pen qiyndyqqa ushyraǵan kez kelgen bas­tama keiinnen sátti bolyp aiaqtalady degen sóz. Sondyqtan, ulttyq valiýtanyń, ekono­mikanyń jáne elimizdiń bolashaǵyna senemin.

Bul jyl – elimiz úshin mereili jyl – Táýelsizdigimizge 25 jyl tolyp otyr. Tarihi turǵydan alsaq, úlken merzim emes, biraq Prezidentimizdiń bastaýymen eli­miz barlyq baǵytta da eleýli jetis­tik­terge jetti, áli de aldymyzda úlken asýlar bar.

Jaǵdaidy paidalanyp, barsha qaýym­dy ortaq merekemiz – Ulttyq valiýta kúni­­men quttyqtaǵym keledi, Sizderge bar jaq­­sylyqty, bolashaqqa degen senim, baq-bere­ke, qyzmetterińizge kásibi tabys tileimin.

Bisenǵali TÁJIIaQOV

Bizdiń anyqtama:
Bisenǵali Tájiiaqov joǵary oqý oryndaryn aiaqtaǵannan keiin 1967 jyldan bas­tap Qazaq KSR Membanki júiesinde Aqtóbe, Atyraý (Gýrev) jáne Qyzylorda oblystarynda túrli laýazymdar atqarǵan, 1988-1996 jyldar aralyǵynda Qazaq KSR Membanki tóraǵasynyń birinshi orynbasary, 1996-1998 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Respýblikasy Salyq komitetiniń tóraǵasy. 1998-1999 jyldar aralyǵynda Memlekettik kirister ministriniń mindetin atqarýshy, 1999-2014 jyldar aralyǵynda Ulttyq Bank tóraǵasynyń orynbasary, 2014-2016 jyldary Qarjy ministrligi Qarjy monitoringi komitetiniń tóraǵasy. Ulttyq Bankte jáne Qarjy ministrliginde istegen jalpy ótili 49 jyldan asady.

 Úshinshi dárejeli «Barys», «Parasat», «Qurmet» ordenderiniń iegeri, sondai-aq Qazaqstan Respýblikasynyń Qurmet gramotasymen jáne 18 mereitoilyq medalmen marapattalǵan. «KSRO Membankiniń úzdigi» belgisimen nagradtalǵan, Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq Bankiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri, Memlekettik qyzmettiń eńbek sińirgen qyzmetkeri jáne Qarjy ministrliginiń eńbek sińirgen ardageri.