مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ماڭىزدى رەمٸزٸ

ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تٷسٸنٸكتەمە بەرەدٸ, تٷسٸندٸرەدٸ

قازاقستاننىڭ ٶز ۆاليۋتاسىنا كٶشكەن كٷن – 1993 جىلعى 15 قاراشا تاريحتا ارتتا قالعان سايىن ول قازٸرگٸ زامانداستارى ٷشٸن ماڭىزدىراق بولا تٷسۋدە.

ٶزٸڭ قاتىسقان وسى وقيعانىڭ تاريحي ماڭىزىن ۋاقىت ٶتە كەلە تولىق تٷسٸنە باستاي­سىڭ. 23 جىل بۇرىن قاراشادا اسا ماڭىز­دى جۇمىستى ورىنداي وتىرىپ, بٸز ەلٸ­مٸزدٸڭ تاريحي تۇرعىدان تولىق ەگەمەن­دٸگٸنە ٶتۋٸنە ىقپال ەتٸپ جاتقانىمىزدى تٷسٸندٸك. بۇل كٷننٸڭ قازاقستان ٷشٸن ما­ڭىزى ەرەكشە, سەبەبٸ مەنشٸكتٸ ۆاليۋتا – كەز كەلگەن مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ماڭىزدى نىشانى. كٶپتەگەن فاكتٸلەر جارييا ەتٸلدٸ, بٸراق بۇل ماڭىزدى وقيعانىڭ قالاي بولعانىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن جاڭا ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ. كەيبٸر وقيعالار مەنٸڭ ەلٸ دە جادىمدا.

تەڭگەنٸڭ تاريحى قازاقستاندىقتار العاشقى بانكنوتتاردى ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرگەنگە دەيٸن باستالعان بولاتىن. قازاقستاننىڭ ۆاليۋتاسىن ەنگٸزۋ تۋرالى شەشٸمدٸ قابىلداۋعا ەل ەگەمەندٸگٸنٸڭ ٶز ۆاليۋتاسىنسىز بولمايتىندىعى عانا ەمەس, ىدىراعان بۇرىنعى كەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە بولىپ جاتقان وبەكتيۆتٸ وقيعالار دا يتەرمەلەدٸ. ولار تٸپتٸ تاريحي كاتاليزاتور بولدى دەپ تە ويلايمىن. مەسەلەن, وعان دەيٸن 1993 جىلعى 26 شٸلدەدە رەسەيدە اقشا رەفورماسى بولدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە كەڭەستٸك رۋبلدٸڭ اينالىستا جٷرۋٸ توقتاتىلىپ, ول رەسەيدٸڭ جاڭا رۋبلٸنە اۋىستىرىلدى.

بۇل قولما-قول, سول سيياقتى قولما-قول اقشاسىز اينالىستا قازاقستان مەن رەسەي رۋبلٸنٸڭ تولىق بٶلٸنۋٸنە ەكەپ سوقتى. قازاقستاندىق رۋبل كٷرت قۇن­سىز­دانا باستادى, ونىڭ رەسەيدٸڭ جاڭا رۋبلٸنە قاتىستى باعامى 67 تيىندى قۇرا­دى. ال بۇرىنعى كسرو-نىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸنٸڭ ٶز اقشا بٸرلٸكتەرٸن ەنگٸزۋٸ رەس­پۋب­ليكا­مىزعا ەسكٸ ٷلگٸدەگٸ اقشانىڭ باقى­لاۋعا كەلمەيتٸن كٶلەمٸنٸڭ ەكەلٸنۋٸنە ىقپال ەتتٸ. ينفلياتسييا قارقىنى ٷدەي تٷستٸ, بۇل ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلدٸ. سول ۋاقىتتاعى دەرەكتەر مايداننان كەلگەن ٷرەيلٸ حابارلار سەكٸلدٸ بولدى: مەسەلەن, 1993 جىلعى 1 تامىزدا تٶلەنبەگەن جالاقى بويىنشا بورىش 200 ملرد رۋبلگە جەتتٸ. حالىقتىڭ قاڭتار-ماۋسىمداعى كٸرٸسٸ شىعىسىنان 390 ملرد رۋبلگە اسىپ كەتتٸ. كەسٸپورىنداردىڭ بانكتەرگە بەرەشەگٸ 7,7 ەسە ٶستٸ جەنە 397 ملرد رۋبلگە جەتتٸ. دٷكەندەردٸڭ سٶرەلەرٸ بوسادى, بٸزگە قۇندىلىعىن جويعان كەڭەستٸك رۋبل جان-جاقتان كەلە بەردٸ. دەمەك, وقيعالاردىڭ وسىلاي ٶربۋٸ رەسپۋبليكانىڭ تاڭداۋ جاساۋىنا يتەرمەلەدٸ.

ەلٸمٸزدٸڭ باسشىلىعى مۇنداي ستسەنا­رييدٸ الدىن الا بولجادى. سوندىقتان دا تەۋەلسٸز قارجى جٷيەسٸن قۇرۋدىڭ دايىندىق جۇمىسى مەنشٸكتٸ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگٸزۋ ٷشٸن زاڭنامالىق نەگٸزدەردٸ قالىپتاستىرۋدان باستالدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ 1991 جىلعى 20 ماۋسىمدا قابىلداعان «قازاق كسر-دەگٸ بانك­تەر جەنە بانك قىزمەتٸ تۋرالى» زاڭ بانك جٷيەسٸن رەفورمالاۋدىڭ زاڭنامالىق نەگٸزٸن قۇرادى.

ەكٸ جىل ٶتكەن سوڭ تاعى بٸر – «قر ۇلتتىق بانكٸ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وعان سەيكەس قازاق كسر ۇلتتىق بانكٸ قر ۇب بولىپ قايتا اتالدى. زاڭدا بانك جٷيەسٸنٸڭ قۇرىلىمى دا جازىلدى. ونىڭ ەكٸ دەڭگەيلٸ بولاتىندىعى ايقىندالدى. بۇل رەتتە قر ۇلتتىق بانكٸ ەلٸمٸزدٸڭ بانك جٷيەسٸنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸن بٸلدٸرەدٸ. زاڭ كسرو مەمبانكٸمەن بايلانىستى بارلىق ەرەجەلەردٸ دە جويدى. قۇجاتتا ەڭگٸمە ورتاق اقشا بٸرلٸگٸ جايىندا ەمەس, قازاقستاننىڭ ٶز ۇلتتىق ۆاليۋتاسى, ونىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جايىندا بولدى.

پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ تمد ەلدەرٸمەن ٶزارا تيٸمدٸ ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ, ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ, رۋبل ايماعىن ساقتاۋ جٶنٸندە ٷلكەن كٷش-جٸگەر جۇمساعانىنا قاراماستان, ايتارلىقتاي جاقسى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزە المادىق.

1993 جىلدىڭ ورتاسىندا بٸزدٸ رۋبل ايماعىنان ىسىرىپ جاتقانىن بارلى­عىمىز تٷسٸنگەن كەزدە, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييانى قۇرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. كوميسسييانى رەسپۋبليكا پرەمەر-مينيسترٸ سەرگەي تەرەششەنكو باسقاردى.

ٷكٸمەت جان-جاقتى ەكونوميكالىق دايىندىق جٷرگٸزدٸ, وقيعالاردىڭ ىقتيمال دامۋىنا ساراپتامالىق جەنە بولجامدىق باعا بەرٸلدٸ.

دەۋلەت سەمباەۆ باسقارعان ارنايى جۇمىس توبى قۇجاتتامانى دايىنداۋمەن اينالىستى. رەفورمانىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن رەگلامەنتتەيتٸن نەگٸزگٸ قۇجاتتاردىڭ 20-عا جۋىق جوباسى دا­يىندالدى. بانكنوتتاردىڭ نوبايلارىن ەزٸرلەۋ مەڭدٸباي ەلين, دوسبول قاسىموۆ, اعىمسالى دٷزەلحانوۆ, تيمۋر سٷلەيمەنوۆ جەنە حايروللا عابجەلەلوۆتەن تۇراتىن اۆتورلار ۇجىمىنا تاپسىرىلدى.

…تەڭگە ەنگٸزٸلەردٸڭ قارساڭىندا پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلٸمٸز­دٸڭ ازاماتتارىنا ٷندەۋ جاساعان كەزٸن­دە تەلەديدارعا تەلمٸرگەنٸمٸزدٸ اعا ۇرپاق جاق­سى بٸلەدٸ. مەملەكەت باسشىسى قازاق­ستان­­دىقتارعا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸن تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ. كەڭەستٸك رۋبلدٸ تەڭگەگە ايىرباستاۋ 1993 جىلعى 15 قاراشادا ساعات 8.00-دە باستالدى جەنە 1993 جىلعى 20 قاراشادا ساعات 20.00-دە سەتتٸ اياقتالدى. ۇلتتىق بانك رەسٸمدەۋ مەسەلە­لەرٸنە: جاڭا ۆاليۋتانى ەلگە, بانكتەرگە جەنە ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸنە جەتكٸ­زۋگە جاۋاپ بەردٸ. ول كەزدە 1961-1992 جىل­دار­داعى ٷلگٸدەگٸ بارلىق رۋبل بانكنوت­تارى اينالىستان الىندى. ال تەڭگە ايىرباس­تا­لىسىمەن-اق زاڭدى تٶلەم قۇرالى بولدى.

ەگەر قىسقاشا ايتار بولسام, حرونولوگييا وسىنداي. بٸراق بٸز بەرٸمٸز – پەندەمٸز, كٷمەندانامىز, سەسكەنەمٸز. سول كەزەڭدە – كەڭەستٸك رۋبلدٸڭ ٶتكەن دەۋٸرٸ مەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگٸزٸلۋٸنٸڭ اراسىندا ەل باسشىلىعىنىڭ نيەتٸنٸڭ ٶزٸ تٷرلٸ سەزٸم: قورقىنىش نەمەسە قۋانىش, ٷرەي نەمەسە سەنٸم تۋدىردى. قوعامدا داۋ تۋىنداپ, ەل باسشىلىعىنىڭ مۇنداي باتىل قادامى بٸردەن قابىلدانا قويعان جوق. ول كەزدە قازاقستان ەلٸ دە بولسا رۋبلدٸڭ ىقپالىندا بولدى. جۇمىس توبى قارجى جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ ەكٸ ستسەنارييٸن – رۋبل ايماعى ساقتالعان جاعدايداعى دا, ٶز ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگٸزگەن جاعدايداعى دا ستسەنارييدٸ قاراستىرعانىن ايتقان جٶن. بٷكٸل قارجى جٷيەسٸنٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ ٶلشەمدەرٸ قاراستىرىلدى. تٷرلٸ نۇسقالار بولدى.

مىسالى, باسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ەكٸ كەزەڭمەن كٶشەمٸز دەپ ويلادىق: الدىمەن ۋاقىتشا, سودان سوڭ تۇراقتى اقشا ەنگٸزۋ جوسپارلاندى. بٸراق, جوعارعى كەڭەستەگٸ ۇزاق ۋاقىت بويعى پٸكٸرتالاستاردان كەيٸن رەسمي ۆاليۋتانى بٸردەن ەنگٸزۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدٸك. قازاقستان مەدەنيەتٸ دامۋىنىڭ تاريحي جاقتارىن زەردەلەۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتٸ. وسى ۋاقىتتا ۆاليۋتامىزدىڭ اتى – «تەڭگە» دە تۋىندادى. بۇل – كەيٸننەن ورىسشا «دەنگا» بولعان «تانگا», «دونگا», «تەنگانىڭ» تاريحي تٷركٸ اتاۋى. بٸر توقتامعا قول جەتكٸزگەننەن كەيٸن بٸردەن پٸكٸرتالاس تا توقتادى – بارلىعى ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاساۋ جۇمىسىن باستادى, سەبەبٸ بۇل مەسەلەنٸ كەيٸنگە قالدىرۋدىڭ ۇزاققا سوزىلعان داعدارىسقا اپارارىن تٷسٸندٸ.

تەڭگەنٸ ەنگٸزۋ تۋرالى شەشٸمدٸ ەلدٸڭ جو­عا­رى باسشىلىعى قابىلدادى, ال ۇلت­تىق بانك رەسٸمدەۋ مەسەلەلەرٸمەن: جاڭا ۆا­ليۋ­تانى ەلگە, ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸنە جەتكٸ­زۋ­مەن, ەسكٸ اقشانى جاڭالارىنا اۋىس­تى­رۋ­­دى باستاۋ كٷنٸ مەن ۇزاقتىعىن بەلگٸلەۋ­­مەن, ايىر­باستاۋ كوەففيتسيەنتٸمەن اينالىستى.

1993 جىلعى جەلتوقساندا دەۋلەت حاميت­ۇلى سەمباەۆ ۇلتتىق بانكتٸ باسقار­دى, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ بەلسەندٸ قولداۋىمەن ونىڭ تەورييالىق مٸندەتتەردٸ ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋىنا تۋرا كەلدٸ. بۇل وڭاي ۋاقىت بولماعانىن ەسكە سالايىن. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگٸزۋ كەزەڭٸ قازاقستاندا ٶندٸرٸستٸڭ جاپپاي قۇلدىراۋىمەن جەنە ينفلياتسييانىڭ ۋشىعۋىمەن سيپاتتالدى.

مۇنداي جاعدايدا ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانك ينفلياتسييانى بٸرتٸندەپ تٶمەندەتۋدٸ جەنە سونىمەن بٸرگە ٶندٸرٸستٸڭ قۇلدىرا­ۋىن توقتاتۋدى بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ مٸندەتتەر رەتٸندە ايقىندادى. قارجى رەتتەۋشٸسٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸن رەگلامەنتتەيتٸن بٸرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى. ورتالىق بانكتٸڭ كلاسسيكالىق فۋنكتسييالارىنا ۇلتتىق بانك تە جاقىندادى. 1995 جىلعى 30 ناۋ­رىزدا ماڭىزدى قۇجات قابىلداندى. سول كٷنٸ پرەزيدەنت «قر ۇلتتىق بانكٸ تۋرالى» زاڭ كٷشٸ بار جارلىققا قول قويدى. ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى جەنە ينفلياتسييا دەڭگەيٸنٸڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەۋٸ 1995 جىلى ەل ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ ەرٸ جاعىمدى نەتيجەلەرٸ بولدى. جىلدىڭ قورىتىندىسى اقشا-كرەديت ساياساتى قۇرالدارىنىڭ كٶمەگٸمەن ينفلياتسييانىڭ مونەتارلىق قۇراۋىشىن تٶمەندەتە وتى­رىپ, ونىڭ دەڭگەيٸنە ىقپال ەتۋگە بولاتى­نىن كٶرسەتتٸ. ال ەكونوميكانى كرەديتتەۋ فۋنكتسيياسى ۇلتتىق بانكتەن ەكٸنشٸ دەڭ­گەي­دەگٸ بانك­تەرگە ٶتتٸ. وسى ۋاقىتتا بانك جٷيەسٸ قا­تى­سۋشىلارىنىڭ نەگٸزگٸ رٶلٸ اي­قىن­دالدى دەۋگە بولادى, بۇل جا­قىن ۋا­قىتتا ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸنە ىقپال جاسا­عان قارجى جٷيەسٸنٸڭ ودان ەرٸ تۇراق­تا­نۋى­ن­ىڭ ماڭىزدى تالاپتارىنىڭ بٸرٸ بولدى.

ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قالىپتاسۋ كەزە­ڭٸندە عانا ەمەس, ٶزٸنٸڭ بٷكٸل تاريحىندا تەڭگە قاۋٸپتەر مەن قيىندىقتاردى باستان كەشٸر­دٸ. سوڭعى جىلدار دا وڭاي بولعان جوق. ۇلت­تىق بانكتٸڭ قارجى نارىعىنىڭ تۇراق­تى­لىعىن ۇستاي الاتىندىعىن كٶرٸپ وتىرمىن.

قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن سىن-قاتەر­لەرگە قارسى تۇراتىنداي جەتكٸلٸكتٸ ەلەۋەتٸنٸڭ بار ەكەندٸگٸنە سەنٸمدٸمٸن. ۇلتتىق بانك بۇدان ەرٸ دە تەڭگەنٸڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتٸپ, ينفلياتسييانى باسقارا وتىرىپ, ساۋاتتى احۋالعا بارا-بار ەرەكەت ەتەدٸ دەپ ويلايمىن.

حالقىمىز «باسى قاتتى بولسا, اياعى تەتتٸ بولادى» دەيدٸ. دەمەك, باسىندا ٷلكەن قاۋٸپ پەن قيىندىققا ۇشىراعان كەز كەلگەن باس­تاما كەيٸننەن سەتتٸ بولىپ اياقتالادى دەگەن سٶز. سوندىقتان, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ, ەكونو­ميكانىڭ جەنە ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىنا سەنەمٸن.

بۇل جىل – ەلٸمٸز ٷشٸن مەرەيلٸ جىل – تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە 25 جىل تولىپ وتىر. تاريحي تۇرعىدان الساق, ٷلكەن مەرزٸم ەمەس, بٸراق پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ باستاۋىمەن ەلٸ­مٸز بارلىق باعىتتا دا ەلەۋلٸ جەتٸس­تٸك­تەرگە جەتتٸ, ەلٸ دە الدىمىزدا ٷلكەن اسۋلار بار.

جاعدايدى پايدالانىپ, بارشا قاۋىم­دى ورتاق مەرەكەمٸز – ۇلتتىق ۆاليۋتا كٷنٸ­­مەن قۇتتىقتاعىم كەلەدٸ, سٸزدەرگە بار جاق­­سىلىقتى, بولاشاققا دەگەن سەنٸم, باق-بەرە­كە, قىزمەتتەرٸڭٸزگە كەسٸبي تابىس تٸلەيمٸن.

بيسەنعالي تەجٸياقوۆ

بٸزدٸڭ انىقتاما:
بيسەنعالي تەجٸياقوۆ جوعارى وقۋ ورىندارىن اياقتاعاننان كەيٸن 1967 جىلدان باس­تاپ قازاق كسر مەمبانكٸ جٷيەسٸندە اقتٶبە, اتىراۋ (گۋرەۆ) جەنە قىزىلوردا وبلىستارىندا تٷرلٸ لاۋازىمدار اتقارعان, 1988-1996 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر مەمبانكٸ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, 1996-1998 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سالىق كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى. 1998-1999 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر مينيسترٸنٸڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى, 1999-2014 جىلدار ارالىعىندا ۇلتتىق بانك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, 2014-2016 جىلدارى قارجى مينيسترلٸگٸ قارجى مونيتورينگٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى. ۇلتتىق بانكتە جەنە قارجى مينيسترلٸگٸندە ٸستەگەن جالپى ٶتٸلٸ 49 جىلدان اسادى.

 ٷشٸنشٸ دەرەجەلٸ «بارىس», «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرٸنٸڭ يەگەرٸ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن جەنە 18 مەرەيتويلىق مەدالمەن ماراپاتتالعان. «كسرو مەمبانكٸنٸڭ ٷزدٸگٸ» بەلگٸسٸمەن ناگرادتالعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكٸنٸڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قىزمەتكەرٸ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قىزمەتكەرٸ جەنە قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ارداگەرٸ.