Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleiasy 75-sessiiasynyń jalpy saiasi debattarynda sóz sóiledi. "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasai otyryp Prezident sóziniń tolyq mátinin jariialaidy.
***
«Biz qalaityn bolashaq. Bizge qajet BUU: mýltilateralizmge ujymdyq adaldyǵymyzdy naqtylaý»
(23 qyrkúiek 2020 j.)
Qurmetti Tóraǵa!
Qurmetti Bas hatshy!
Qurmetti delegattar!
Biz biyl Birikken Ulttar Uiymynyń 75-jyldyǵyn aýmaly-tókpeli ári kúrdeli syn-qaterlerge toly kezeńde atap ótip otyrmyz.
Onyń ishinde eń bastysy – COVID-19 pandemiiasy. Bul indet jahandyq ekonomikaǵa orasan zor ziianyn tigizdi jáne sonyń aýyrtpalyǵynan álem halqy zardap shegýde.
Adamzat tarihyndaǵy osyndai náýbetke qarsy turyp, bizdi aýyr indetten qorǵaý úshin alǵy shepte bolǵan dárigerlerge barsha otandastarymnyń atynan shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin.
Álemdegi qazirgi tótenshe jaǵdai densaýlyq saqtaý júiesiniń buzylýyna, sondai-aq gýmanitarlyq jáne áleýmettik-ekonomikalyq kúizeliske alyp keldi. Bul – bizdiń beriktigimiz úshin zor synaq. COVID-19 bizdiń jibergen qatelikterimiz ben aǵattyqtarymyzdy anyq kórsetti.
Daǵdarysqa qarsy kúres barysynda halyqaralyq yntymaqtastyqqa keri áser etken saýda protektsionizmi men saiasi ultshyldyqtyń artqanyn, sondai-aq, «jahandyq toqyraýdyń» kúsheie túskenin baiqadyq.
Búginde búkil álem aýmaly-tókpeli oqiǵalardyń jańa tolqynynyń aldynda tur. Onyń saldary óte aýyr bolýy múmkin. Ózara senimniń jetispeýi, halyqaralyq básekelestiktegi túsinispeýshilik, saýda soǵystary men sanktsiialar ornyqty damýdyń keleshegine nuqsan keltirip, milliardtaǵan adamnyń jarqyn álemge degen úmitin úzdi.
Qyrǵi-qabaq soǵystan keiin qarapaiym adamnyń múddesin kózdeitin shyn mánindegi halyqaralyq júie quratyn keremet múmkindikti paidalana almadyq. Muny moiyndaýymyz kerek. Bolashaq urpaqtyń taǵdyry birinshi kezekte bizdiń, iaǵni memleket basshylarynyń osy jaǵdaidyń týyndaý sebebin qalai túsinýimizge bailanysty bolyp otyr.
«Jańa álem» paradigmasyn qurýǵa bailanysty ortaq adamgershilik paryzdy atqarý máselesin oilanýymyz qajet. Qazirgi tańda adamzat úshin mańyzdy tarihi ózgeris jasaityn kez keldi dep sanaimyn.
BUU-nyń qurylýynan júz jyl buryn dúniege kelgen qazaqtyń uly aqyny, filosof Abai Qunanbaiuly tabysty jahandyq yntymaqtastyqqa qatysty «Adamzatqa ne kerek: súimek, sezbek, keiimek, qareket qylmaq, júgirmek, aqylmen oilap sóilemek» degen óziniń formýlasyn usynǵan bolatyn. Aqynnyń bul oi-pikirin «ózara úilesimge qol jetkizý úshin adamzatqa súiispenshilik, raqymshylyq, batyl áreketter jáne baiyptylyq kerek» dep túsinýge bolady.
Bul rette qazirgi syn-qaterlerge ujym bolyp toitarys berýge qatysty birqatar oi-pikirlerimdi ortaǵa salýǵa ruqsat etińizder.
Qurmetti tóraǵa!
Koronavirýs indeti jappai tarala bastaǵannan keiin BUU-nyń túrli qorlary men baǵdarlamalary daǵdarysqa qarsy turý úshin dereý jumyldyryldy.
Alaida, halyqaralyq qoǵamdastyq atalǵan baǵytta budan da kóp shara qabyldaýy kerek.
Birinshiden, densaýlyq saqtaý isiniń qýatty jahandyq júiesin qurý maqsatynda damyǵan elder men BUU agenttikteriniń ýaqytyly jáne úilesimdi qoldaýy arqyly damýshy elderdiń meditsinalyq mekemelerindegi ulttyq institýttardy jańǵyrtýǵa basymdyq berý qajet.
Ekinshiden, COVID-19 indetine qarsy vaktsina ázirleý máselesin saiasilandyrýǵa jol bermeý kerek. Atalǵan mańyzdy máselede investitsiia jáne saýda jónindegi jan-jaqty halyqaralyq kelisimge qol jetkizý qajet. Bul jahandyq deńgeidegi vaktsina óndirisine jáne ony jetkizý barysynda logistikalyq tasymaldyń tiimdiligine septigin tigizedi.
Úshinshiden, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń, sondai-aq, pandemiianyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres salasynda jekelegen memleketterdiń áleýetin arttyrý maqsatynda Halyqaralyq meditsinalyq-sanitarlyq erejelerdi qaita qaraý qajettigi týyndaýy múmkin.
Tórtinshiden, biz BUU aiasynda Aýrýlar men biologiialyq qaýipsizdikti baqylaý jónindegi óńirlik ortalyqtar jelisin qurý ideiasyn muqiiat zertteýdi usynamyz. Qazaqstan mundai ortalyqtyń birin óz aýmaǵynda ornalastyrýǵa daiyn.
Sońǵy ári asa mańyzdy másele: álemdi jaýlaǵan jahandyq pandemiiaǵa bailanysty biologiialyq qarýdy baqylaý júiesin ázirleý jáne iske qosý máselesi burynǵydan da ózekti bolyp otyr.
Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aldynda esep beretin arnaiy kópjaqty organ – Biologiialyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýdy usynady. Bul organnyń qyzmeti Bakteriologiialyq (biologiialyq) jáne ýly qarýdyń mol qoryn daiyndaýǵa, óndirýge tyiym salý jáne olardy joiý týraly 1972 jylǵy konventsiiaǵa negizdeledi.
Qurmetti delegattar!
Jahandyq ekonomikany qalpyna keltirý úshin kelisilgen sharalardy shuǵyl qabyldaý qajet.
Men Bas hatshynyń álemdik ekonomikanyń 10%-yn quraityn yntalandyrý jónindegi sharalar toptamasyn júzege asyrý qajet degen úndeýine qosylamyn. Sonymen qatar, onyń pandemiiaǵa qarsy kúres barshaǵa birdei jáne mol múmkindik jasaýǵa baǵyttalǵan Jańa ǵalamdyq kelisimge negizdelýi kerek degen pikirin qoldaimyn.
Eń kedei elderdiń qaryzdaryn tóleýin toqtatý jónindegi sharalar álemdik naryqtaǵy teris faktorlardy azaitýǵa jáne túsiniksizdikti tómendetýge yqpal etedi dep esepteimiz. «Ulttyq densaýlyq saqtaý isine investitsiia salǵandardyń qaryzdaryn jeńildetý» formýlasyna sáikes Halyqaralyq qarjy mekemeleri óz jumystaryna innovatsiialyq sheshimderdi belsendi engizýi kerek.
Jahandyq damýdy qarjylandyrý jóninde aldaǵy ýaqytta ótetin joǵary deńgeidegi kezdesýde naqty ári mańyzdy sharalar qabyldanady dep úmittenemin.
Teńizge shyǵatyn joly joq damýshy elder (TShJDE) saýda-sattyqqa jáne kólik-logistikalyq keshenge zor ziianyn tigizgen COVID-19 indetinen aýyr zardap shekti.
Osy damýshy elder tobynyń qazirgi tóraǵasy retinde Qazaqstan Vena is-qimyldar baǵdarlamasyn júzege asyrýdy jandandyrý úshin BUU-nyń Jol kartasyn qabyldaýdy usyndy.
Azamattarymyz 2030 jylǵa deiingi ornyqty damýdyń kún tártibi sheńberinde qol jetkizgen naqty nátijelerden zor úmit kútedi.
Ornyqty damýdyń maqsattaryna qol jetkizý jónindegi is-qimyldardyń onjyldyǵy aiasynda atqarylatyn birlesken is-áreketterdiń burynǵy qarqynyn qaita qalpyna keltirý úshin jedel ári úilesimdi jumys júrgizý qajet. Bul bizdiń urpaǵymyz úshin aldaǵy eń mańyzdy onjyldyq bolyp tabylady.
Basty maqsatqa, iaǵni álemdegi ashtyqty tolyq joiýǵa qol jetkizýimiz kerek.
Osyǵan bailanysty biz 2021 jyly Azyq-túlik júieleri jóninde sammit ótkizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótemiz.
Qazaqstannyń bastamasymen qurylǵan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymy azyq-túlik qorlaryn qurý arqyly aýqymdy halyqaralyq gýmanitarlyq naýqanǵa óz úlesin qosýǵa daiyn.
Biz birde-bir adamdy, ásirese, daǵdarystyń taýqymetin tartqan áielderdi, jastardy, balalardy, qarttardy, múgedekterdi qoldaýsyz jáne kómeksiz qaldyrmaý jónindegi mindetimizdi naqtylaýǵa tiispiz.
«Urpaqtyń azyp-tozýyna alyp keletin apatty» boldyrmaý úshin bilim berý júiesi tarihyndaǵy eń úlken toqyraýǵa jol bermeýimiz kerek.
Qazirgi zamandaǵy ózekti máselelerdi tiimdi sheshýge azamattyq qoǵam men jeke sektordyń belsendi atsalysýy óte mańyzdy.
Biyl volonterlik qozǵalystyń búkil álem halqynyń yntymaqtastyǵyna serpin bergenine kýá boldyq.
Eriktilerdiń airyqsha róliniń belgisi retinde BUU-ǵa Damý maqsatynda volonterlerdi jumyldyrýdyń halyqaralyq jylyn jariialaýdy usynamyn. Biyl Qazaqstanda volonterler jyly dep jariialandy.
Qurmetti tóraǵa!
Pandemiia saldarynan biz taǵy da eki úlken syn-qatermen betpe-bet kelip otyrmyz.
Birinshisi – iadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný daǵdarysy.
Búginde Qazaqstan óz erkimen iadrolyq arsenalynan bas tartqan jáne álemdegi eń iri atom synaq poligonyn japqan memleket retinde barsha álemge úlgi bolyp otyr. Osylaisha beibitshilik máselesine asa jaýapkershilikpen qaraityn el ekenin tanytty.
Alaida, iadrolyq qarýdy taratpaý rejimi tolyq iske aspaǵandyqtan onyń qaýpi seiilgen joq.
Osy oraida, barlyq múshe memleketter adamzatty iadrolyq apattan qutqarýǵa baǵyttalǵan qajetti ári kezek kúttirmes barlyq sharany qabyldaý týraly Qazaqstannyń iadrolyq derjava sanalatyn elderge joldaǵan úndeýin qoldaidy dep úmittenemin.
Sondyqtan biz BUU-nyń tiisti institýttarynyń, sonyń ishinde, Iadrolyq synaqtarǵa jappai tyiym salý týraly shart uiymynyń belsendi rólin joǵary baǵalaimyz.
Bul rette, iadrolyq qarýy joq árbir memleketke qaýipsizdiktiń zańdy turǵydan mindetti keri kepildikteri berilýi tiis dep sanaimyz. Biz «iadrolyq bestiktiń» barlyq memleketterin Iadrolyq qarýdan taza aimaqtar týraly sharttyń tiisti hattamalaryn, sonyń ishinde Semei shartyn ratifikatsiialaýǵa shaqyramyz.
Klimattyń ózgerýi – bizdiń órkenietimizge qater tóndirip otyrǵan taǵy bir ekzistentsialdy daǵdarys. Bul másele qaýip tóndirip qana qoimaidy, sonymen qatar basqa qaterler úshin «qozǵaýshy kúsh» qyzmetin de atqarady.
Adamzat balasy bul jahandyq syn-qaterge tótep berýge áli de qaýqarsyz. Degenmen, koronavirýs indetinen keiingi qaita qalpyna keltirý kezeńinde qorshaǵan ortany qorǵaý taqyrybyn halyqaralyq kún tártibiniń basty máselesi retinde kóterý múmkindigine ie bolyp otyrmyz. Biz BUU-nyń klimatty jaqsartýdyń alty oń qadamy atty jospary aiasynda kúsh biriktirýge mindettimiz.
Qazaqstan úshin ekologiia máseleleri óte ózekti. Aral teńiziniń apatty jaǵdaiy men Semei poligonynyń qasireti, muzdyqtardyń jyldam erýi jáne shóleit jerlerdiń kóbeiýi bizdiń elimiz ben Ortalyq Aziia óńirine ǵana emes, barsha álemge qaýip tóndirip otyr.
Qazba otynyna asa qatty táýeldi bolyp otyrǵanymyzǵa, sondai-aq klimat jónindegi Parij kelisimindegi maqsattarǵa qol jetkizýdiń uzaqqa sozylýyna qaramastan, elimiz kómirteksiz ekonomikany damytýǵa qoldaý kórsete beredi.
Biz ekonomikany jáne kásiporyndardy jańǵyrtý esebinen 2030 jylǵa qarai parniktik gazdardyń qaldyqtaryn 15%-ǵa azaitamyz.
Buǵan qosa aldaǵy bes jyl ishinde elimizde eki milliardtan astam aǵash kóshetterin otyrǵyzýdy josparlap otyrmyz.
Mundai jahandyq syn-qaterlerdi eńserý úshin biz BUU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy ózara senimdi qaita qalpyna keltirýge jáne kópjaqty institýttardy birtindep kúsheitýge tiispiz.
Búginde memleketterdiń bir-birine degen senimi joǵalyp barady. Bul halyqaralyq qatynastardyń damýyna keri áserin tigizedi.
BUU Jarǵysynyń negizgi maqsattary men qaǵidattaryna beiildilik tanytý – bizdiń ortaq moraldyq mindetimiz.
Senimdi nyǵaitý sharalaryna suranystyń artyp kele jatqanyn eskere otyryp, Qazaqstan Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti osy strategiialyq mańyzdy aimaqtyń qaýipsizdigi men ony damytýdyń tolyqqandy uiymyna ainaldyrýǵa nietti.
Álemdik qaýymdastyq tózimdilik, ózara túsinistik jáne mádeni alýantúrlilik ideologiiasyn tabandylyqpen ilgeriletýge tiis dep sanaimyz. Bul – jek kórý jáne tózimsizdikke qarsy tiimdi is-qimyldyń kilti.
Biz taǵy bir jahandyq qaterge – halyqaralyq terrorizmge qarsy turý úshin úlken alians qurý qajettigine taǵy da nazar aýdaramyz.
Barlyq memleketti Terrorizmnen ada álemge qol jetkizý tártibi Kodeksine qosylýǵa shaqyramyz.
Qazaqstan – óz eliniń áielderi men balalaryn soǵys alańyna ainalǵan Siriia men Iraktan alyp shyqqan alǵashqy memleketterdiń biri. Mundai sheshim qabyldaý ońai bolǵan joq, biraq asa qajet edi.
BUU pandemiia saldaryn eńserý, ekonomikany qaita qalpyna keltirý jáne jahandyq basqarýdy jaqsartý jónindegi halyqaralyq sharalardy úilestirýge tiis degen berik ustanymdamyz.
Osy rette, BUU-nyń árbir agenttigi álem aldynda turǵan mindetterge bailanysty óziniń tiimdiligi men qajettiligin dáleldeýge tiis.
BUU-nyń bolashaǵy úshin budan tiimdi ári fýnktsionaldy úlgi qalyptastyrýdan basqa jol joq dep sanaimyz.
Birikken Ulttar Uiymyna aitylatyn syn negizinen ádiletsiz. Búginde Uiymnyń atqaryp otyrǵan qyzmeti múshe memleketterdiń oǵan bergen saiasi erkindigimen para-par.
Qurmetti Joǵary mártebeli myrzalar!
Atalǵan úsh daǵdarystyń árqaisysy ártúrli bolǵanymen, onyń barlyǵy memlekettik basqarý júielerindegi naqty máselelerdiń saldary bolyp tabylady. Halyqaralyq tiimdi sharalardy jáne ulttyq deńgeidegi qýatty kúsh-jigerdi úilestirý arqyly ǵana adamdardyń boiyndaǵy úmit otyn jaǵyp, shyn máninde ádiletti ári jahandyq álemge qol jetkizýge bolady.
Qazaqstan ekonomikalyq jaǵynan qýatty, demokratiialyq turǵydan damyǵan jáne árbir azamattyń qajettiligin qanaǵattandyrýǵa mán beretin «halyq únine qulaq asatyn memleket» qurýǵa nietti.
Osyǵan orai biz barsha halqymyzdyń múddesine sáikes damýǵa tyń serpin beretin saiasi jáne ekonomikalyq turǵydan aýqymdy reformalardy iske asyra bastadyq.
Biz jala jabýdy qylmystyq is aiasynan shyǵaryp, saiasi partiialar men beibit sherý jóninde jańa zańdar qabyldadyq.
Ómir súrýge jáne adamnyń qadir-qasietine degen irgeli quqyqty júzege asyrý maqsatynda Ólim jazasynan bas tartýǵa baǵyttalǵan azamattyq jáne saiasi quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ekinshi fakýltativti hattamasyna qosylý jóninde sheshim qabyldadyq.
Kelesi mańyzdy basymdyq – áielder men jastardyń teń múmkindikterin qamtamasyz etý jáne balalardy qorǵaý máselesi.
Biz Genderlik teńsizdik indeksiniń kórsetkishin eki esege tómendetip, áielder men jastar úshin partiialardyń sailaý tizimderine mindetti 30% kvotany engizdik.
Pandemiia kezinde tabysynan ýaqytsha aiyrylǵan 4,5 million azamatymyzǵa aitarlyqtai kómek kórsetildi. Bul maqsatqa 1,1 milliard dollar qarjy bólindi. Bir millionnan astam adamǵa azyq-túlik jáne turmystyq zattar berildi. Munyń bári – bizdiń aimaqta buryn-sońdy bolmaǵan sharalar.
Aimaqtyq yntymaqtastyq máselesin árdaiym basty nazarda ustaimyz. Qazirgi ýaqytta aimaqtaǵy elderdiń túrli salalardaǵy ózara is-qimyldy edáýir keńeitýine bailanysty Ortalyq Aziia qarqyndy damyp keledi.
Órkendegen, qýatty jáne birtutas Ortalyq Aziia óńirlik jáne jahandyq taraptardyń múddelerine sai keledi dep senemin.
Óńirlik turaqtylyqqa keletin bolsaq, transshekaralyq sý resýrstaryn utymdy paidalanýdyń mańyzy erekshe. Osyǵan bailanysty biz Óńirlik sý jáne energetikalyq konsortsiým qurýdy usynamyz.
Ortalyq Aziiany damytý baǵytyndaǵy kún tártibin úilestirý úshin biz Almaty qalasyndaǵy Ornyqty damý maqsattary jónindegi BUU-nyń óńirlik ortalyǵyn institýtqa ainaldyrýǵa niettimiz.
Qurmetti tóraǵa!
Kez kelgen daǵdarys jańa múmkindikterge jol ashatynyn árdaiym este saqtaǵan jón. Mundai múmkindikterdi tiimdi paidalana otyryp, biz barynsha úilesimdi, ádiletti ári inkliýzivti álem qura alamyz.
Jahandyq máselelerdi sheshýde alǵysharttarǵa mán bere otyryp, ǵalamnyń shekteýli resýrstaryn muqiiat saqtaý úshin aldyn alý sharalaryn belsendi túrde ilgeriletý mańyzdy.
Bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz «Barlyǵy adam úshin» degen moraldy ustanymǵa baǵyttalýǵa tiis.
Qazaqstan barlyq ultty jarqyn ári baqytty bolashaqqa bastaityn BUU-nyń turaqty múshesi bolyp qala beredi.
Nazarlaryńyzǵa raqmet.
