(b.z.d., 620-2017 jyl aralyǵynda 2637 j. boiy dástúrli jalǵastyq jeli tartyp úzilissiz damý ústinde keledi)
«Biz jańǵyrý jolynda babalardan miras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búkil tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasietterdi qaita túletýimiz kerek»
N. Nazarbaev
Qazaq arasynda aitylyp, san ǵasyrlar jelisinde sóilenip, urpaqtan urpaqqa aýysyp kele jatqan ǵajap oily, tereń mándi bir kósem sóz bar. Ol - urpaq sanasyna izgilik týraly, kisilik týraly qasterli uǵymdyy máńgilikke sińdirip ornyqtyrý jaily ata-babalarymyz nasihattap kele jatqan:
«Bir jyldyǵyn oilaǵan bidai egedi,
On jyldyǵyn oilaǵan tal egedi,
Myń jyldyǵyn oilaǵan izgilik egedi!, -
degen kieli sóz qalǵan.
Qazirgi qazaq otbasynyń perzentine, aǵaiyn-týysqa baýyrmaldyqpen qarap, jaqsylyq jasaýǵa izetti, qaiyrymdy bolýǵa baýlyp otyratyny aityla salǵan jeńil jelpili sóz emes. Onda tereń maǵynaly asyl tekti astarynda jas urpaq sanasyna izgilik egýge niettengen qorǵasyndai salmaqty pálsapalyq oi-tanymnyń altyndai ózekti jelisi jatyr.
Jalpy adamzat balasynyń myńdaǵan ǵasyrlardyń ar jaǵynda qaýymdasyp qoǵamdyq damýy jaǵdaiyna nazar salsaq, izgilik, kisilik týraly oi tanymdarynyń ózekti jelisi Aziia qurlyǵynda alǵash ret búr jaryp, eles berip iz tastaǵan rýhani shyraq kózderin ǵylymi turǵydan tanyp, bilip, bir júiege túsire alsaq – utqanymyz. Mysal retinde aitar bolsaq:
1) Qytai jerinde b.z.d. alǵashqy bes júz jyldyqta qalyptasyp úlgergen «jen» sóziniń maǵynasy adam súiý degen uǵymdy beredi. Konfýtsii b.z.d 551-449 jyldary «tsziýn-tszy» iaǵni jetilgen adam uǵymyn endirdi. Biraq bir júiege túsirilmedi ári dástúrli jalǵastyq taýyp ǵylymi damý jolyna túspedi.
2) Týran men Iran jerinde paida bolǵan, keiinirek Úndi jerine taralǵan Zarostrizm dininiń kitabi «Avestada» qaiyrymdylyq, izgilik dininiń Qudaiy – Tara týraly oi-pikirler jelisi izgilik qaiyrymdylyq iliminiń alǵashqy oi-tanymdary jeli tartqany, ózindik dúnietanym turǵysynan aitylǵan pikirler jelisi ańǵarylady.
3) Týran jerindegi b.z.d. jetinshi ǵasyr basynda Alyp Er Tona (Afrasiab) týraly halyq aýzynda jyrlanǵan dastannyń úzikteri (600 óleń joly, iaǵni 150 shýmaq óleń) M.Qashqaridiń on birinshi ǵasyrda kúlli álemge tanymaly «Túrik sózdigi» arqyly bizge jetip, shyndyqtyń oi tamyzdyǵyna ainalýa.
Túrik halyqtary Alyp Er Tońa dese, parsylar Afrasiab deidi. Bul ataýlar maǵynasyn alǵash ret saralap, ashyp bergen Júsip Hasqadjip Balasaǵúni bolatyn. Afrasiabty bas keiipker retinde dúniege tanytqan zarostrizm dininiń kitabi «Avesto» men Firdaýsidiń «Shahnama» dastany shuqshiia otyryp zerdeleseń izgilik, janashyrlyq jaily oi-pikirler jelisin tanytatyn oi pikirler jelisinen kóptegen týma oilar belgisi ushyrasady.
Alyp Er Tońa bilegen Turan eline bodan bolǵan parsy patshasy Keiqaýys aldap toiǵa shaqyryp, quldyq uryp qonaq etkende, sharapqa ý qosyp berip óltirgeni b.z.d. alty júz jiyrmasynshy jyl bolatyn. Alyp Er Tońa týraly ol ýlanyp qaitys bolǵan soń, keiingi jyldarda halyq aýzynda jyrlanǵan dastanda óziniń «Túrik sózdigindegi» óleń úzikteri arqyly bizge asyl mura retinde jetip otyr.
Alyp Er Tona ýlanyp, ólerin bilgen soń, halqyna arnaý sózi retinde qaldyrǵan:
Kozgyl mana akylik
Bolsyn mana ajaga.
Qoiǵyn maǵan márttikti,
Bolsyn meniń laqabym, -
dep aitqan aqyrǵy ósiet sózinde tereń maǵyna jatyr. Osy sózinde ol ózin «Aqi» dep ataýdy, ol sóz onyń laqap aty retinde keler urpaqqa qalatynyn meńzeitini bar.
«Aqi» sózi M.Qashqari sózdiginiń qazaqsha basylymynda «Aqi – qoly ashyq, jomart, saqi» maǵynasynda (1-tom, 119-bette) beriledi. Bul sózdiń tereń mán-maǵynasy «jáýanmártlik» iliminiń tuńǵysh rýhani kórinisi ekeni de baiqalady. «Qutty bilik» dastanyndaǵy shartty túrde alynyp jyrlanǵan 4 keiipker: Ádilet, Aqyl, Dáýlet, Qanaǵat – jáýanmártlik iliminiń tórt negizgi tiregi retinde baiandalýynda tereń pálsapalyq deńgeidegi i z g i l i k uǵymynyń jelisi jatyr.
Qazaq ádebieti tarihynda izgilik ideiasyna súiengen kemel adam (Kamili insoni) týraly oi alyptarynan qalǵan rýhani muralar jelisiniń izderi dep mynalardy atasaq jón bolar:
1) Alyp Er Tonanyń «Aqi nemese jomarttyq» ilimi(b.z.d. 7 ǵasyr),
2) Ál-Farabidiń parasatty adam ilimi (H ǵasyr),
3) Júsip Balasaǵúnidiń jáýanmártilik ilimi((H1 ǵasyr),
4) Iasaýidiń hál ilimi (HII-HIII ǵasyr),
5) Abaidyń tolyq adam ilimi (HIH ǵasyr sońy),
6) Shákárimniń ar ǵylymy (HH ǵasyr basynda).
Osylardy – birimen biri tabiǵi turǵydan jalǵasyp, dástúrge ainalyp qalyptasqan izgiliktiń ózekti ǵylymi jelisi jatqan rýhani qubylysty tolyq tanyp ǵylymi turǵydan oqyrman ataýly qaýymǵa nasihattaý–abaitaný salasyndaǵy ózekti, eń basty mindetterimiz retinde alǵa qoiylýda. Óitkeni bul máseleni, iaǵni ǵajap rýhani qubylysty prezidentimiz N.Nazarbaevtyń sózimen kestelesek:
«...Halqymyzdyń rýhani jańǵyrýy osyndai ǵylymi, kórkem oi-sanamyzdyń shyǵý tegin tanýdan bastalýy tiis. Kóneniń kózindei bolyp jetken osyndai asyl qazynalar halyq igiligine jaratylyp, jańa zamannyń adamdaryn tárbieleýge qyzmet etýi qajet» (M.Qashqari «Túrik sózi», 1997 jyl, 2-tom) dep nusqaýy – áli de tolyq tanylmaǵan Abaidyń tolyq adam ilimin búgingi jańa talap, jas urpaqtyń sanasyna sińirýdiń mindetin aldymyzǵa qoiyp otyrǵan paryzymyzdai sezinemiz.
Abaidyń tolyq adam ilimi HH ǵasyrda ádebietshi ǵalym V.G.Kýnitsin aitqandai: «...HH vek chýdovishno zasoril ne tolko biosferý zemli, to chto gorozdo opasnee – dýhovnoe pole zemli» (V.G.Kýnitsin «Vernost pravdy», izdatelstva «Znanie», Moskva, 1980, str.16), - dep aitqany búgingi qazaq bolmysy men rýhani áleminedgi ekologiialyq jaǵynan da, moraldyq jaǵynan da ózgerip buzylý lastaný jaǵy kózge uryp tur emes pe? Óitkeni qazaqtar Abai dáýirine deiin rýhani álemi monolitti tutas qalypta bolsa, otarshyldyq saiasat óziniń oilap tapqan sekseýil tabiǵatynan alǵan ssekseýil tásili arqyly tabiǵi bolmysy men rýhani álemin de ydyratyp sanaly túrde buzdy.
Daryndy, oishyl aqyn S.Toraiǵyrov sol ortada ómir súrip osy astarly qasiretti saiasi qubylysty erte tanyp boljaǵandai:
«Abai tusy qazaqtyń buzylǵany,
Qaralyqqa ainalyp qyzyl qany...
Eldigine, jerine hám dinine
Quryldy talai tuzaq, talai qaqpan, -
deidi. Endigi maqsat – Abaidyń tolyq adam ilimin endi qaitadan rýhani monolitti qazaqqa ainalýdyń jolyna qyzmet ettirý – basty rýhani mindetimizge ainalýda, budan ózge ideologiialyq tanymdy kórip turǵan joqpyn. Abaitaný tarihynda bul alǵa qoiylyp otyrǵan, biregei mán-maǵynasy bar mindettiń bes-alty salasyn oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin jeke-dara qysqasha túrde baiandap ótýdi qajet dep bilemin. Óitkeni, bul kúrdeli másele halyqaralyq deńgeide qoiylatyndyqtan, qazaq jerinde, arǵy jaǵy Týran ólkesinde b.z.d. 7 ǵasyr basynda paida bolǵan «Aqi» (jomarttyq) iliminiń bastaý kózi Firdaýsidiń «Shahnama» dastanynda Afrasiab pen Iran patshasy Keiqysyraýdyń ortasynda bolyp ótken pikir talasynda da belgi berip jatady.
1501-1510 jyldary mámlúkterdiń sońǵy patshasy Kans ál-Gaýri naqty tapsyrma berip, qypshaq aqyny Shárif Ámidi «Shahnamany» tuńǵysh ret qypshaq tiline tolyq túrde aýdarylǵan túp nusqasy Stambul murajaiynda saqtalǵan. Osy túp nusqa aýdarmanyń kóshirme nusqasy «Qazynaly Ońtústik» kóptomdyǵyna aýdarmaǵa daiarlyǵy aitarlyqtai daryndy jas, bergeninen bereri kóp filologiia ǵylymynyń kandidaty Tóráliniń aýdarmasy boiynsha basylym kórýde. Aýdarmanyń kólemi 37 tom bolsa, sonyń 23 tomy jariialanyp Oqyrman nazaryna usynyldy. Qalǵan 14 tomy 2018 jyly basylym kórmek.
Firdaýsi «Shahnamasynyń kólemi 110 myń óleń jolynan tursa, qypshaq tilinidegi aýdarmasy 122 myń óleń jolynan turady.
- Qypshaq aqyny, sen «Shahnamany» aýdar, ishinde ne bar ekenin bileiik. Sen parsy tilin olardan da jaqsy jetik bilesin. Barlyq jaǵdaidy jasaimyn, on jyl ishinde bitir, - dep mámlúkten shyqqan Mysyr patshasy tapsyrma beredi. Bul Shárif Ámidi aýdarmasynda tolyq baiandalǵandyqtan, «Shahnamanyń» kólemi 12 myń óleń joly jańadan qosylýy sebepti kólemi molyqqan. Qypshaq tilinen qazirgi qazaq tilindegi aýdarmasy 37 tomǵa jetip otyr. Munyń da ózindik sebebi bar. Erteń jas urpaqtar tolqyny dúniege kelgende «Shahnamatanýshylar» shyqpai qoimaidy. Sebebi HHI ǵasyrda ǵylym, bilimniń damýy myń esedei eselene kóbeimek. Solardyń qamyn oilaý sebepti, aýdarmanyń túp nusqasyn, onyń transkriptsiiasyn keibir kóne sózderge túsinikti de qosyp berýimiz sebepti, dastannyń kólemi 37 tomǵa jetip tur. Munyń da aitarlyqtai bir sebebi bar. Bolashaq urpaqtyń «Shahnamatanýǵa» erekshe mán berip, ótkendegi tarihi sanamyzdyń bolmysyn jan-jaqty tanyp bilýdi maqsat etkende, qiiandaǵy Stambulǵa túpnusqany tanyp bilýge barmai-aq túpnusqany qaita tanyp bilýine túpnusqa ári onyń transkriptsiiasy da qolynda bolmaq. Sol urpaqtyń qamyn qazirden oilap, izdený jolyn ońailatý úshin, aýdarmanyń túpnusqa kóshirmesi men transkriptsiiasynda qosa berýdiń sebebi osy maqsatty kózdeýde jatyr.
Mine, «Aqi» (jomarttyq) ilimi jaily naqtyly derek kózderine súiene otyryp, aqi ilimi jaily ǵylymi tereń oi jelisin tanyp bilýge erekshe naqtyly múmkindikter týyndaýda. Jalpy izgilik, qaiyrymdylyq ideiasyn jas urpaq sanasyna erte bastan sińirýdiń bastaý kózi b.z.d. ÚP ǵasyrdan bizdiń zamanymyzdaǵy H1 ǵasyrǵa deiin tolassyz damý, jyl ótken saiyn qanatyn keńinen jaiǵan izigilkti rýhani qubylystyń negizi qazirgi qazaq jeriniń aýmaǵynda jatýy – bizdiń rýhani taǵdyrymyzǵa qosylǵan álemde teńdesi joq rýhani qazyna bolýymen birge abaitanýshy ǵalymdarǵa da shamadan tys aýyr júk arttyratyn mindeti de bar.
1. Aqi ilimi
(nemese jomarttyqtan jáýanmárttilik ilimine ótýdiń rýhani kópiri)
«Aqi» sózi kóne túrik tilindegi maǵynasy «zomart» (jomart) iaǵni, jomarttyq, darhandyq degen maǵynada aitylady. M.Qashqari sózdiginde : «Aqi – qoly ashyq, jomart, sahi» /1tom 119 bet/ dep túsinik berilgen. Týrannyń uly qaǵany Alyp Er Tońanyń ósiet sózinen keiin dúniege kelgen jańa tolqyn jas urpaqtar «Aqi» ilimine» eliktep, barlyq túrik qalalarynda «aqi» dep atalǵan kásipker jastar ujymy toptanyp, ózderi tandaǵan kásippen ainalysyp, qarjy tabýdyń jolyna túsedi.
Negizgi ustanatyn maqsattary – naǵyz izgilik pen qaiyrymdylyq jasaý jolyna túsip, jiǵan qarjylarynan otbasynyń kúndelikti qajetine ǵana jaratqan bóligin alyp qalady. Al qalǵan mol qarjyny túgeldei aýrý-syrqaý, kári-qurtań, taqyr-kedeilerge úlestirip, izgilik maqsaty úshin qalyń eldiń mahabbaty men alǵysyna bólenip, aqilardyń dańqy kókke kóterilip, sol zamannyń qoǵamdyq oi-sanasynda aqilar izgilikti árekettiń kózine ainala bastaidy. Olardyń izgilik jolyndaǵy áreketine maqtaý óleńder aitylyp, sheksiz qoshemet qurmet kórsetilip, dańqtary asqaqtai túsedi.
Osylardyń tek izgilik jolyn ustanǵan, halqyn shyn súigen, otanyna, týǵan eline shyn júregimen berilgen úlgi ónegelerinen kelip, aqi iliminiń negizi qalana bastaǵan. Eger aqi ilimi rýhani izgilik dástúrine ainalyp, búkil túrik eline taralmasa, Ál-Farabidiń parasatty adam ilimi men jáýanmártilik ilimi (HI ǵasyr), Iassaýi babamyzdyq hál ilimi (kamili insoni), hakim Abaidyń Tolyq adam ilimi, Shákárimniń ar ǵylymynyń dúniege kelýi ekitalai bolar edi.
Túrik tildi halyqtar (49 halyq) arasynda tarihi jady men tarihi sanasyn tolyq saqtap, rýhani qazyna áleminiń kózderin erkin damyta alǵan bir ǵana halyq bar. Ol -Týrkiia túrikteri ǵana. Osy sebepti túrik ǵalymdary Aqi ilimin jan-jaqty tereńdei zerttep, alǵash ret «Aqi» ilimi týraly ǵylymi monografiialyq zertteýlerin úzdiksiz jariialap keledi.
Alyp Er Tońany (shyn aty Madai) parsylar toi ústinde ý berip, ýlanǵanyn bilgen qaǵan joǵaryda aitylǵan sońǵy ósiet sózin qaldyrǵan.
B.z.d. 7 ǵasyr basynda aitylǵan aqi sózi, termin maǵynasyna ainalyp, izgilik, qaiyrymdylyq degen «aqi» ilimne ainalady. Aqi sózi kóne túrik tilinde «zomart» iaǵni, bizshe, jomart, márt uǵymyn beredi. Túrik halyqtarynyń onyń ishinde olardyń qara shańyraǵyn ustap qalǵan qazaq halqynyń jerinde izgilik pen qaiyrymdylyqtyń bastaý kózinde jasalǵan aqi iliminiń kúretamyry bizde, iaǵni qazaq jerinde jatýy sebepti, ári ol ilim Ál-Farabide parasattyq ilimine, HI ǵasyrda jáýanmártilik ilimine odan ári Iassaýidiń hál ilimine (HII-HIII) ainalǵan. Osy dástúr HIH ǵasyrdyń sońynda Abaidyń tolyq adam ilimi retinde kórinis berip, tabiǵi jalǵastyq tabýy – aitarlyqtai zor rýhani qubylysqa ainalýda. Otarshyldyq qysymnan minez-qulqy buzylǵan, búginde táýelsiz ulttyq respýblikaǵa ainalǵan halqymyzdyń jańa tolqyn jas býyn urpaǵyn, tolyq adam ilimi negizinde tárbielep, rýhani jaǵynan jańartý mindeti aldymyzǵa qoiylýda.
Al, bizder she? Aqi ilimi jaily bir pikir de aita almai kelemiz. Tipti, abaitanýshy ǵalymdardyń ózderi de ún qata almai júr. Sebebi olarǵa materialistik, ateistik dúnietanymǵa shyrmalyp qalyptasýy sebepti álemge jańa dúnietanymnyń kelgenin sezinbei, sezinse de júregi daýalamai únsiz otyr der edim. Bulai bolýǵa olar kináli emes. Kiná – SOKP OK 1949 jyly kosmopolitizm týraly asa zararly ideialyq maqsatty kózdegen qaýlysynda jatyr. Kóp ultty qyzyl imperiianyń ulttardyń tarihi jady men tarihi sanasyn joiý arqyly olardy bir halyqqa iaǵni sovet halqyna, iaǵni orystanǵan halyqqa ainaldyrý maqsatyn ustanýda jatyr. Basqa respýblikalarǵa qaraǵanda Qazaqstanda kosmopalitizm týrapy qaýlsynyń áseri basymyraq bolyp, rýhani álemimizdi álsiretip aldyq. Ada qazaqtar men shala qazaqtardyń úlesin orystandyrý saiasaty arqyly molyqtyryp aldyq. Óitkeni álem tanyǵan nemis filosofy Gegel «...prenebrejaiýshie rodnym iazykom liýdi, eto trehkratnye ýbiitsy svoei natsii»,- dep jazýy qany shyqqan ashy shyndyqtyń dál ózi. Bizdiń qoǵamdaǵy ada qazaqtar men shala qazaqtar osy ashy shyndyqtan aryla almai keledi. Óitkeni ada qazaqtar men shala qazaqtardyń ońalýyna ýaqyt ta kerek ǵoi.
2. Ál-Farabidiń parasatty adam jaily ilimi (1H-H ǵasyr)
Bul ilim negizi ǵalymnyń «Qaiyrymdy qala turǵyndary» dep atalatyn eńbeginde baiandalǵan. Elbasy bolǵan adamnyń boiynda on eki turli qasiettiń bolýy týraly oiyn baiandap taratýynan ál-Farabidiń parasatty adam jaily oi tanymynyń jelisi anyq ańǵarylyp turady. Qoǵamnyń sanaly ár múshesiniń osy jańa oi tanymynyń negizinde boi túzeýin kózdeidi. Osy tanymdy ustanyp, ózin ózi rýhani jaǵynan tazarýǵa umtylǵan sanaly pende ǵana maqsatyna jetý jolyna túse almaq. ál- Farabi iliminiń kúshi men mán maǵynysy osynda jatyr.
3. Jáýanmartlik ilimi (H1 ǵasyr)
Buryndary jáýanmártilik ilimin men parsylardan kelgen ilim bolar dep júrdim. Sebebi HII ǵasyrda parsy tilinde jazylǵan «Kabýs name» kitabynla jáýanmrtilik ilimi jaiynda arnaiy toqtalyp, óz oi tanymyn naqty baiandap beretini bar. Buǵan qosa L.Z.Býdagovtyń 1869 jyly jariialanǵan sózdiginde «Jáýanmártilik» (Jývonmart) sózi parsy tilindegi «iýnnyi, shedryi» degen maǵynany bildiredi dep shegelep turyp aitqany bar. Buǵan qosa qaisy halyq bolsa da, ǵylymda jańalyq ashsa, sol tildiń sózi termin sózi retinde qabyldanatyn dástúr bar. Mysaly, Resei alǵash ret «Spýtnikti» kosmosqa ushyrý sebepti, spýtnik sózi halyqaralyq terminge ainalyp ketkeni keshe ǵana kóz aldymyzda ótti emes pe? Býdagov sózdigindegi «jývonmart» sózin týp-týra osy maǵynada tanyp adasqanym bar. Tipti, «Qazaq ádebieti» gazetinde «Jývonmart» degen maqala da jazdym. Osyndai tanymda júrgende, 1975 jyly «Sovetskaia týrkologiia» jýrnalynda ázirbaijan ǵalymy professor M.Sh.Sherálievtiń «jaýanmárt, tamada» degen eki sózge epimologiialyq zertteý júrzigip, eki sóz de kóne túrik tilinen shyqqan sózder dep dáleldegen maqalasy meni qaita oilandyryp tastady. Abaidyń 38 qara sózinde arnaiy sóz etilip, bir-aq ret aitylǵan jáýanmártilik sóziniń mán-maǵynasy men tup tórkinin taba almai júrgen kezim edi. Endi jańa tanymǵa súiene otyryp, jáýanmártilik ilimi qai elde paida bolyp damydy eken degen suraq oiymdy bilep aldy. Jáýanmirtilik týraly jazylǵan shaǵatai, ázirbaijan, uiǵyr, tatar, orys tilindegi eńbekterdi túgelge jýyq qarastyryp, ózimshe jańa bailamǵa keldim. Eger «jáýanmirtilik» sózi kóne túrik tilinde «zomart» bolyp jazylsa, ol qazaq tilindegi jomart degen sóz emes pe? Bulai bolsa jáýanmártilik ilimi qazaq jerinde paida bolǵan ilim dep jaza bastadym. Biraq bul tanymdy bir arab-parsy ǵalymdarynyń bireýi maǵan qatelesesin dese, qandai aiǵaqty, naqytyly derek kózin qaidan tabam dep ishtei seskenip júrgende, irannyń ataqty ǵalymy, iran prezidenti Homenidiń bas keńesshisi Murtaza Máskeý qalasynda 2008 jyly basylym kórgen «Ýsovershennyi chelovek v islame» degen ǵylymi monografiiasynda iran-arab áleminde HII ǵasyrǵa deiin «kemel adam» (Kamili insoni) degen uǵym bolǵan emes dep jazýy meniń jáýanmirtilik ilimi qazaq jerinde paida bolyp, J. Balasaǵýni, Iassaýi, Abai arqyly damytylǵan degen pikirim ǵylymi turǵydan dáleldene tústi. Jáýánmártilik iliminiń negizi 1069 jyly Shý ózeni boiyndaǵy Balasaǵun qalasynda týyp, 50 jasynda ataqty «Qutty bilik» dep atalatyn óleńmen jazylǵan didaktikalyq dastandaǵy 4 keiipkerdiń bári de ómirdiń ár salasy jaiynda dialogqa iaǵni suraq-jaýapqa qurylǵan oi-pikirleriniń jelisi arqyly berilgen. Óitkeni avtor jáýánmártiliktiń 4 negizin shartty túrde berilgen 4 keiipkerddiń dialogyna qurylǵan suraq-jaýaptar arqyly jeli tartyp beriletini bar. Olar -Ádilet, Aqyl, Dáýlet, Qanaǵat.
Biraq dastanda jáýánmártilik termini tilge alynbasa da, «Aqi», «Ersik tońa» sózi atalady. Biraq jáýanmartlik iliminiń tórt negizi Ádilet, Aqyl, Dáýlet, Qanaǵat ekenin jan jaqty dáleldenip, sýrettelýine súiene otyryp, bul dastan jáýanmartlik iliminiń negizin alǵash salǵan avtor dep tanýymyzǵa tolyq dálel bar.
Abai, Shákárim «Qutty bilikti» oqyp, tipti, «Kabýsnamemen» de tanysqan. Osylardy talǵap, oi eleginen ótkizgen Abai ǵana «jáýánmirtilik» terminin alǵash ret 38 qara sóinde atap ótetini bar. Ol týraly óz oi tanymyn qorytyp, ony tolyq adam ilimine súienip, óz týma oilaryn baianap beretin ereksheligi de baiqalyp turady. «Ásempaz bolma árnege» dep atalatyn tanymala óleńinde aqyl, qairat, ádilet, shafqat jaily oi tolǵanysynyń túp tórkini «Qutty bilik» dastanyndaǵy tórt keiipker oi tanymdarymen úndesip jatýy eleýli túrdegi rýhani birlikten tamyr tartyp jatýy jaiǵana qubylys bolmasa kerek.
4. Iassaýidiń hál ilimi(H11-HSh ǵasyr)
Qazaq jerinde HII-HIII ǵasyr aralyǵynda paida bolyp, hál ilim jalpy túrik tildi halyqtardyń medresselerinde, bizshe aitqanda, «arnaiy kýrs» retinde Iasaýi murasynan tereń tanymy bar, osy salada mamandanǵan mýddarister (professorlar) ǵana hál iliminen dáris oqyǵan. Bul ilimdi 1917 jyly bolshevikter partiiasy bilikke kelgennen keiin ateistik dúnietanymdy qoǵamdyq oi-sanada sheshýshi orynǵa kóterdi. 1925 jyly «Qudaisyzdar» uiymy» ashylyp, musylman, hristian dinindegi molda, qoja, pop ataýynyń bári de qýǵyndalyp, it jekkenge aidalyp, kópshiligi atylyp ketti. Medressede oqytylatyn hál ilimi de 1917 jyly short úzilip toqtatylǵan bolatyn. Qazirgi Sairam aýdanyndaǵy Mailykent medresesinde oqyp, hál ilimin birshama meńgergen Mádi Merkishuly 1917 jyly eki revoliýtsiia aralyǵynda basylym kórgn «Respýblikaǵa syi» (Týhfa va jýmhýriiat) kitabynda:
Úirendim erden qal ilimin,
Ustadym az maz hál ilimin.
Kóp almadym az aldym,
Ápendim Shajybal ilimin, -
dep Iasaýidiń hál ilimin oqytatyn ustazy Shajybaldy eske alatyny bar.
Parasatty adam týraly Ál-Farabi ilimin HI ǵasyrda Júsip Balasaǵýni jáýánmirtilik ilimimen jalǵastyrsa, ol ilimdi Iasaýi HII-HIII ǵasyr arasynda hál ilimimen jalǵastyrý sebebi, Iassaýi 47 hikmetinde:
«Hý» alqasy quryldy,
Ei, dárýishter, kelinder!
Haq sypyrasy jaiyldy,
Odan úles alyndar.
Qal ǵylymyn oqyppyn,
Hál ǵylymǵa jetippin.
Bárinen de alyndar!, -
dep óziniń sopylyq jolynda qal ǵylymyna jetilip baryp, hál ilimin meńgerip, shyndalýy sebepti, dárýishterdi sol ilimnen, iaǵni haq sypyrasynan úles alýǵa shaqyrýynda tereń oi-tanym jelisi jatyr.
Mine, hál ilimin meńgerip, ózi dáris oqyǵan ustazdyq dástúrdiń 1917 jyly Keńestik bilik tusynda toqtatylady. Endi oqyrman sanasyna keńestik totalitarlyq ideologiia Iasaýi murasyn meilinshe kertartpa, mistik aqyn degen uǵymdy halyq sanasyna sindirip, Iasaýi murasyn tanyp bilýge, uly oishyl aqyn shyǵarmasy «Divani hýkmetti» oqýǵa qatań tyiym salyndy. Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti ashylǵanda, ýniverstet Prezidnti usynysymen alǵash ret Iasaýi ómiri men murasynan Qazaqstanda tuńǵysh ret Iasaýi ómiri men ádebi murasynan sholý dáristerin sholý dáristerin ótkize bastadym. Artynsha, «Iasaýi laboratoriiasy» ashylyp, tuńǵsh ret ujymdyq ǵylymi zertteý toptamasy da basylym kórip, iasaýitaný salasyna alǵash ret ǵylymi iz salyna bastady.
Búginde Iasaýi jóninde iaǵni Iasaýitaný salasynda kandidattyq, magistrlik, doktorlyq dissertatsiialar qorǵalyp, bul salany negizinen jańa býyn, jas urpaqtar tarapynan kúrdeli ǵylymi zertteý jumystary qolǵa alynýda. Mysaly retinde aitar bolsaq, alǵash ret sopylyqqa tikelei qatysy bar jergilikti jerde jazylyp saqtalǵan kóne «Nasabnama» dep atalatyn eski qoljazbalardyń jiyrmaǵa jýyq tól nusqalaryn zertteýde meniń shákirtim Zikiriia Jandarbekov alǵash ret zerttep tanyp bilýdi qolǵa aldy. Tuńǵysh ret Iasaýitaný salasynan kandidattyq dissertatsiia qorǵap, monografiiasyn jariialap ta úlgerdi. Sońǵy kezde Iasaýi dúniatynymy týraly Dosai Kenjetai doktorlyq dissertatsiia qorǵap, Iasaýi hál ilimin tereń tanyp bilýde úzdik shyqqan talantty ǵalymǵa ainaldy. Dintaný salasynda Ainur degen qyzymyz Iasaýidiń sopylyq dúnietanymyn nasihattaýda ozyq oily pikirlerin oqyrmandar asyǵa kútetin jaǵdaiǵa jetýi- tolassyz izdenistiń arqasy dep bilemiz. Iasaýitaný salasynda birqatar jastardyń ún qata bastaýy – Iasaýitanýdyń tolassyz damý jolyna túskenin aiǵaqtaityn sony rýhani qubylystyń belgisi dep qaraimyz.
Ádebietshi ǵalymdar SOKP OK 1949 jyly qabyldaǵan Kosmopolitizm qaýlysynyń qyspaǵyna túsken kezde aitylǵan Muhtar Áýezovtiń: «Abaidyń Naýai, Nizami, Fizýlilerge kózqarasyn Qoja Ahmet Iasaýidiń «Devani hikmeti» tárizdi mistikalyq sýfistik ádebietine degen qatynasynan qapysyz dálme dál ajyratyp alý qajet. Aldynǵy atalǵandar Abaidy zerdeli, joǵary dárejesi, sheberligi men ómirge degen gýmanistik kózqarasymen jáne ózderiniń estetikalyq pikirimen baýrasa, Abai óz tustastary Shortanbai, Murat, Áýbákirden aiyrmashylyǵy sýfizmge tán jer betindegi tirlikti mistikalyqpen joqqa shyǵarýda, onyń ishinde qoǵamdyq ómirdi mise tutpai jáne ony qaita qurý úshin kúresti mansuq etýin qabyldamaidy» (M.Áýezov, «Abaitaný dárister», Almaty, 1998, 31 bet) degen oi-tanymyna tereń mán bere qaraý mindeti aldymyzǵa qoiylýda. Bul asa kúrdeli máseleni sheshýdiń múmkindigi Abaidyń 38 qara sózinde kezdesetin «insaniiattyń kamalattyǵy» men «pendeliktiń kamalattyǵy» degen teologiialyq termindik sózdiń mán-maǵynasyn ashyp, túsindirý arqyly ǵana sheshe alamyz/M.Myrzahmetuly. Abai luǵaty. Mektep baspasy, Almaty, 2017 jyl/
Júsip Balasaǵýnidiń «Qutty biligi» insaniiattyń kamalattyǵy degen baǵytyn ustanady. Osy kitaptaǵy Kúntýdy, Aitoldy, Ogǵýrmysh – úsheýi bul dúnie men ol dúnieni úilestirý maqsatynda asqan aqyldy, tereń bilimdi, biraq ol dúnie qamyna daiarlyq jolyna túsken Oǵdyrmyshty óz qataryna tartyp, bul dúnie qamy úshin qyzmet etýge tartady. Biraq Oǵdyrmysh (qanaǵat) bulardyń qanshama ret shaqyryp insaniiattyń kamalattyǵy jolyna túsýge úgitteýine kónbeidi. Ózi ustanǵan pendeliktiń kamalattyǵy jolynan qaitpaidy. Sopylyq, dárýishtik izgilik jolynda qalady. Bul eki arada bolyp ótken dúnietanymdyq pikir talasynyń mán-maǵynasyn ataqty shaiyr Shádi Jáńgiruly:
Dúniede adamdar kóp buryn ótken,
Baǵzysy dáýren súrip shadlyq etken.
Baǵzysy haq nuryna ǵashyq bolyp,
Kózine bul dúnieni ilmei ótken, -
dep insaniiattyń kamalattyǵy men pendeliktiń kmalattyǵy jolyndaǵy pendelerdiń ara-qatynasyn bir shýmaq óleń men-aq ashyp beretin bilgirligine razy bolasyń.
Abai da óz zamanynda insaniiattyń kamalattyǵy týraly baǵytty ustaǵandyqtan, pendeliktiń kamalattyǵy jolyna túsip, ol dúnieniń paidasyn oilaǵan keibir áýlie taqýalardyń ózin «...pendeliktiń kamalalttyǵy áýlielikpen bolatyn bolsa, kúlli adam tárki dúnie bolyp «hý» dep tariǵatqa kirisse, dúnie oiran bolsa kerek» (38 sóz),- dep pendeliktiń kamalattyǵy jolyn airyqsha ótkir synǵa alatyny bar. Iasaýi babamyzdyń da pendeliktiń kamalattyǵy jolyn ustanǵandyǵyna synshyl aqyl kózimen qarap, bul asa kúrdeli sheshýi qiyn máseleni ǵylymi zertteý jumystarynda erekshe nazarda ustaý ár qubylysqa syn kózimen qaraý da búgingi zaman talabyna ainalýda.
5. Abaidyń «Tolyq adam» ilimi
Abaidyń 38 qara sózinde bir-aq ret tilge alatyn «tolyq adam» sózine men «Muhtar Áýezov jáne Abaitaný problemalary» degen doktorlyq dissertatsiiaǵa daiarlyq ústinde mán bere bastadym. Biraq «tolyq adam» sóziniń tereńde jatqan mán-maǵynasyn oidaǵydai bile almadym. Dissertatsiianyń bir taraýy «Abaidyń shyǵysqa qatysy Muhtar Áýezov zertteýinde» dep atalatyn. Osy sebepti M.Áýezovtiń arhivin bastan-aiaq túgel qarap shyqtym. Maqsatym – kemeńger ǵalymnyń Abai murasynyń shyǵysqa qatysy jaily qaǵaz betine túsken oi-pikirlerindegi oi jelisin, tanymyn tolyq tanyp bilýge tyrystym. Orys tilinde jazylǵan eńbekterinde «Nravstvennaia lichnost» degen sózge mán bere qaradym. Bul sózdin tolyq adam sózi ekendigine kózim jete tústi. Tolyq adam uǵymy dinmen bailanysty bolýy sebepti Áýezov óz pikirin ashyq aitýy múmkin emes zaman edi ǵoi. Abaidyń jáýánmirtilik ilimine qarym-qatynasyn zertteý kezinde «tolyq adam» ilimi ózindik júiesi bar derbes tanym ekenine kózim jete tústi de, baspasózde alǵash ret jariialap, ǵylymi ainalymǵa túsirdim. Tolyq adam ilimi jaily ary qarai uzaq ýaqyt izdenip zertteýim meni tolyq adam iliminiń tiregine ainalǵan Abaidyń: 1) júrek kúlti; 2) Haýas; 3) Jáýánmártilik; 4) Imanigúl dep atalatyn tereń ǵylymi máni bar shyndyqtardy tanyp, bilip baryp aitqan kóregendik synshyl oi tanymy bolatyn-dy.
Resei 47 túrik tildi halyqtardy túgel jaýlap alǵan soń, ol halyqtardy qalyptasqan dástúrli el bileý júiesin túgeldei joiyp, otarshyl Reseidiń el bileý júiesine túsirý maqsatynda meilinshe kertartpa baǵyttaǵy reformalardy aspai saspai birtindep júzege asyrý arqyly ol halyqtardyń turmystyq salt dástúrine, rýhani álemine qatty qysym sala bastady. Bul saiasi áreket, ásirese, ulań ǵaiyr alyp dalany jailaǵan qazaq pen noǵaiǵa airyqsha qatigez kózqaraspen tiisti. Qazaq, noǵai halqyn jer betinen joiý maqsaty jaiynda orystyń saiasi elitasy 1876 jyly sanaly túrde bir pikirge keldi dep 1916 jyly Syrdariia general-gýbernatory Kýrapatkin óz kúndeliginde málimdeitini bar. Osy ideiany júzege asyrý maqsatynda otarlanǵan qazaq elin, turmys jaǵdaiy men rýhani álemine, el bileý júiesine ózgertý endirý maqsatynda arnaiy ǵylymi zertteý jumystaryn uzaq jyldar boiy júrgizý arqyly el bileýshi atqaminerlerdi ishke tartyp, úrkitpei sendire berý saiasatyn tikelei qolǵa alý áreketine kiristi.
Qazaqtar úshin el bileýdiń «Uzyn arqaý, keń tusaý» dep atalatyn úlgini ornyqtyrdy. Bul bilik túri 1822 jyldan 1867 jylǵa deiin sozyldy. Iaǵni 45 jyl merzimge sozyldy. Batys Qazaqstanda bilik tutqasyn sultan pravitelder, iaǵni, eń senimdi tóreler ustady. Al, orta júzde aǵa-sultandar áýelgi kezde tórelerden qoiylyp, Kenesary kóterilisinen keiin bilikke qarapaiym qazaqtar kele bastady. Mysaly, Qunanbai qajy, t.b. Al, uly júz qazaqtary Qoqan handyǵyna baǵynýy sebepti el bileý tizginin iri rý basy datqalar ustady, iaǵni, rýlyq júie negizge alyndy.
Birtutas qazaq jeri úshke bólinip, ara-qatynasqa tusaý túskendikten, qazaq ádebietiniń ózi de úsh baǵytqa ydyrai bastady. HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy Kishi júz aqyndary poeziiasynda sultan pravitel obrazdary somdala bastady (mysaly, Mahabbat bastaǵan aqyndar toby), orta júz aqyndary poeziiasynda aǵa sultan obrazyn Dýlat aqyn bastaǵan aqyndary toby ádebietke ákeldi. Al Uly júz aqyndary (Súiinbai bastaǵan sańlaq aqyndar) poeziiasy datqalar obrazyn jasaýy – qazaq ádebieti tarihynda úsh túrli ádebiet aǵymy bolǵanyn aiǵaqtap tur.
Qazaqtyń turmystyq bolmysy men salt-sanasyn, qalyptasqan ulttyq dástúri men otbasy tárbiesin, rýhani álemin 45 jyldai jete zerttep, tanyp bilip, el bileý júiesinde qazaq biligin aýyldyq bolystyq sheńberden asyrmai ustaýǵa erekshe mán berildi. «Jabaiylardy jabaiylardyń qolymen tunshyqtyrý» júiesin júzege asyrý máselesinde sekseýil bolmysynan týyndaityn jaýyzdyq tásilin qoldaný arqyly júzege asyrýdy saiasi maqsat retinde qolǵa aldy. Bul amal ailanyń bastamasy Ekaterina P-niń Orynbor general gýbernatoyna «... organizýite i prosledýite , kto stoit vo glave kirgiz-kaisakov i ih rodovoi znati, nikogda ne bylo mira. Ih vse vremia natalkvaite protiv drýg drýgý i chtoby oni postoianno gryzilis, chto ochen vygodno býdet nam» dep, jazǵan qyzmet hatynda jatyr. Osy zulymdyq ideiany Batys general gýbernatory Speranskii odan ary jalǵastyryp, qazaq jerinde sekseýil degen aǵash ósedi eken. Oǵan shege qaqsań kirmeidi, badtamen ursań jarylmaidy, al sekskseýildi ózine ózin ursań, tastalqany shyǵyp byt shyty shyǵady eken. Osy tásildi qazaqtarǵa qoldanaiyq, dep usynys beredi. Osy sekseýil tásilin Resei imperiiasynyń patshasy qoldap, júzege asyra bastady. Osy usynysqa eń áýeli Túlkibas aýdanyndaǵy Mailykent bolysy saiasi poligon retinde tańdalyp alyndy. Syrdariia general gýbernatory ulty nemis Grodekovtiń tikelei baqylap basqarýymen el bileýdiń bolystyq júiesi tájiribe úshin synaqtan ótkizildi. Synaqtyń nátijesi kútken deńgeiden asyp tústi. Buǵan Resei imperiiasynyń saiasi elitasy tóbesi kókke jetkendei qýanysty.
Mailykent bolysy eki myńǵa taiaý otbasynan mindetti túrde ár aýyl, ár túrli on eki rýdan quralýy – bul otarshyldar úshin saiasi qajettilikke ainaldy. Ár rýdan quralǵan on eki aýyl tórt aýylnaiǵa bólinip, oǵan tórt aýlynai, tórt bi sailandy. On eki aýyldan bolysty sailaýǵa aq, qara shar tastap, bolysty sailaý úshin elý úiden bir elýbasy sailandy. Olardyń sany qyryqqa taiaý boldy. Ár on úiden bir onbasy sailanyp olardyń sany eki júzge taiandy. Olardyń maqsaty aýyl men aýyldyń ishinde, tipti, úi ishilik jeke otbsynda partiiagershilik talas tartystyń órtin órshitip, qozdyrý bolatyn. Jalpy bolystyq laýazymǵa bolysty sailaý úshin, ol úshin talasqa túsetin eki júz elýdei qyzmet ornyna jan sala talasý – rýdy rýǵa, bar qazaqty bir-birine aidap salý arqyly, qazaqtyń rýlyq bereke birligin aiaaýsyz buzyp, qazaq ataýlynyń minez-qulqynyń nildei buzylýyna alyp keldi. Mine, maily súiekke talasqan moinaq itshe talasqa túsken qoldan jasalǵan jasandy bilik úshin bolys sailaýǵa jan talasqa túsken qalpymyzdy kóremiz. Osy bolystyq sailaýdyń saiasi syryn ózi on segiz jyl bolys, bi bolyp ishki syryna kóz jetkizgen Abai aq patshaǵa bolysty sailaý eldi buzdy. Bolysty general gýbernatar naznachenie arqyly taǵaiyndasyn dep aryzdansa da, aryzdy jaýapsyz qaldyrdy.
Bolystyq el bileý saiasaty men Resei imperiiasynyń qazaqtardy shoqyndyryp, orystandyrý saiasaty qatar jórgizildi. 1865 jyly «Obrýsitelnaia palata» ashyp missionerlik shoqyndyrý saiasatyn memlekettik saiasat deńgeiine kóterdi. Bul astyrtyn saiasat úshin qarjyny da aiamai tógýinde óte tereń zymiiandyq syr jatty. El bileý júiesin bolystyq sailaý túrinde júzege asqan tusta missionerlik saiasattyń qatar júrgizilýinde jai adam sezine bermeitin astarly qupiia syr da jatatyn. Osy qubylystyń kiltipanyn jete sezingen oishyl aqyn S.Toraiǵyrov:
Abai tusy qzaqtyń buzylǵany,
Qaralyqqa ainalyp qyzyl qany...
Aq peiil baýyrmaldyq qalyp ketip,
Dalanyń tabiǵatyn buzyp alǵan.
Eldigine, jerine ham dinine
Quryldy talai tuzaq, talai qaqpan,
dep tolǵana jyrlaýynda, tipti, qazirgi tarihshy ǵalymdar sezine bermeitin qupiia saiasi oi tanymdar jatyr. Aqynnyń «Quryldy talai tuzaq talai qaqpan» dep jazýynda «talai tuzaq» degeni orys imperiiasynyń shoqyndyryp, orystandyrý saiasatyn meńzep otyr. Al «talai qaqpan» degeni el bileý júiesine sekseýil bolmysynan týyndaǵan jaýyzdyq aila tásilin qoldanyp, Abaiǵa deiingi rýhani turmystyq jaǵynan birtutas monolitti qazaqtyń rýhani qalpyn óz ishinen ydyratýǵa kiristi. El bileýdiń qarǵybaý tárizdi znagyna bola súiekke talasqan ash itshe jantalasqa túsken qazaq atqaminerleriniń qalpyn meńzep otyr. Bul oidyń arǵy tórkini qazaq ataýlyǵa tanys kemeńger bi Aqtailaqtyń :
Burynǵy bi, jaqsyny Qudai qylǵan,
Endigini orys pen qytai qylǵan, -
degen tereń oily tolǵanysynda jatqan qupiia syrdy qapysyz dál tanp bilse, qazirgi ádebietshi ǵalymdar ol saiasi qupiia syrdyń bolmysyn tereńdep tanyp bile bermeýi sebepti, satymsaq tarihshylardyń ol qubylysty órkennietti qubylys degen tanymynyń jeteginde ketti. Al, bularǵa qaraǵanda tarihi shyndyqtyń ózekti saiasi bolmysyn sol zamanda-aq dál tanyp boljap ketken Aqtailaq bidiń «Burynǵy bi, jaqsyny qudai qylǵan, Endigini orys pen qytai qylǵan» degen danalyǵyna iaǵni orys pen qytai saiasatynyń zulymdyq bolmysynyń astarly saiasatyn sol zamanda -aq tapjyltpai tanyp bilýine qairan qalasyń.
Bolystyq bilik úshin talasyp, minez-qulqy buzylǵan qazaqtyń keseline Abaidyń usynar rýhani emi - «tolyq adam» ilimi bolatyn. Osy rýhani ilim arqyly ár qazaqty rýhani jaǵynan jańǵyrtyp ar tezine salýǵa umtylǵan Abaidyń rýhani qaiǵysynyń tańbasy:
Yza shyǵar ǵylymnan,
Qaiǵy shyǵar ilimnen.
Yzy men qaiǵy qysqan soń,
Zar shyǵady tilimnen, -
deitin halqyna jany ashýdan týǵan ishki rýhani derti - kóz aldynda óz-ózimen itshe talasyp, minez-qulqy buzylyp azyp bara jatqan qazaǵyn:
Talasyp bosqa,
Jaý bolyp dosqa,
Qor bolyp quryp barasyń...
Basta mi, qolda malǵa talas qylǵan,
Kúsh synasqan kúndestik buzdaý shyrqyn..
Malyńdy jaýǵa,
Basyńdy daýǵa,
Qor qylma, qorǵa, tatýlas...
degen Abaidyń ýly dertinen týyndaǵa jan aiqaiy men mundalap tur emes pe. Biraq qaiyrý bermegen qazaqtyń minez qulqynyń buzylý bolmysyna arnalǵan oishyl da synshyl aqynnyń saiasi-áleýmettik mazmundaǵy satirikalyq lirikasynyń paida bolý saryny qazaq qaýymyna saiasat shalǵysyna túsip qor bolǵan qylyǵyna yzalanyp qaiǵy muńy týdyrǵan satiralyq óleń jyrlarynyń tabiǵatyn endi sol dáýirdiń otarshyldyq bodandyq shyndyǵyn tereń tanyp, bilýden týǵan tabiǵatyn endi ǵana tereń túsinip uǵýdamyz.
Abaidyń dúnietanymy men saiasi áleýmettik bolmysynyń tabiǵatyn ateistik, materialistik, keńestik totalitarlyq ideologiia turǵysynan tanytyp kelgen jalǵan tanymdy kózqaras dep endi ǵana tanýdamyz.
Búkil dúnietanymymyz endi kvanttyq fizikter usynǵan «Uly Sana» jolyna túspei tura almaityn zaman keldi. Endi burynǵy qoǵamdyq ǵylymdar ataýlynyń bári de tereń daǵdarysqa ushyrady. Osy daǵdarysqa abaitaný salasy da ushyrap otyr. Endi jańa dúnietanym talaby boiynsha abaitanýdyń barlyq salasynda júrgiziler ǵylymi zertteý jumystary turǵysynan Abaidaǵy tolyq adam ilimin negizge ala otyryp, búkil tálim tárbie berý, oqý oryndarynyń barlyq salasynda oqytylatyn oqýlyqtar qaita jazylýy alǵy shartqa ainalýda. Endigi bir alǵa qoiylar mindettegi júzege asyrýdyń iaǵni jańa talap jas býyn urpaqtardy rýhani minez-qulqy jaǵynan rýhani tazartýdyń teńdesi joq quraly – Abaidyń «tolyq adam» ilimi barlyq oqý oryndarynda oqytylýy – zańdy túrdegi rýhani qajettilikke ainalýda. Sebebi, Iran islam rsepýblikasynda barlyq JOO-nyń barlyq fakýltetterinde Iran tarihy men ádebieti arnaiy pán retinde oqylýda. Men Qazaqstandaǵy Iran elshigindegi mamandarmen pikirleskende:
- Sizder biz siiaqty bodandyqqa urynyp, orystandyrý saiasatyn bastan keshpedinizder, ári dástúrli dinderiń qaz qalpynda. Al, biz bolsaq ateistik, materialistik dúnietanymǵa shyrmaldyq. Sizder neden seskenesinder?, - dep suradym.
- Qazir álemde jahandaný protsessi júrip jatyr. Olardyń bizge tanymdary men azǵyndaǵan rýhani mádenieti stýdentterdiń sanasyna, júregine áser etýde. Osy qoǵamdyq jat tumaýdan bala-shaǵamyzdy saqtaý úshin, ózimizdiń ulttyq dástúr men jazylǵan tarih pen ádebietti búkil oqý oryndarynda oqytýdy qolǵa alýymyzdyń sebebi osynda jatyr, - dep maǵan synai qarady. Men oilanyp qaldym... Bul másele Qazaqstannyń bilim jáne ǵylym minsitrliginiń oiy túgil túsine de eńbei tur. Bul jańa ulttyq ideologiialyq jumysty qajetsinýde. Bul máselege mán bermeýden utyla túskenniń ornyna taǵy da utylýdamyz. Osy sebepti bul aitylǵan kemshilikten arylý úshin aldyn ala Abaidyń «tolyq adam» iliminiń eń bolmasa oqýlyqtary, hrestomatiiasy oqytylýǵa tiis qysqasha arnaýly bibliografiiasy, baǵdarlamasy daiarlanyp, jaqsy sapada basý oqý oryndaryna tezirek qamtamasyz etý áreketin qyzý qolǵa alý qajettigi týyndaýda. Bul máseleni ǵylym jáne bilim ministrligi áli de seze almai otyr. Bilse Astanadan halyqaralq deńgeidegi Abaitaný ǵylymi zertteý institýtyn ashýǵa ara túsip, janashyrlyq áreketke túser edi ǵoi. Áli de uiqyly oiaý qalpynda qamsyz otyr der edim.
Al osy talapqa qosymsha «Abaitaný tarihy» páni barlyq JOO-daǵy filologiia, tarih, pedagogika, zań fakýltetterinde arnaiy kýrs retinde júrgizilýi qajet. «Abaitaný tarihyn» qaita jazyp, oqýlyǵy men baǵdarlamasy, hrestomatiiasy oqýlyqqa sai shaǵyn bibliografiiasy jasalmaq. Ásirese, «Abai» entsiklopediiasy jańa dúnietanym negizinde qaita jazylyp, daiarlaý asa qajettilikke ainalýda. Sebebi ol Abai murasyn qaita jańa dúnietanym negizinde jariialaý jolyn oi-sana tanymymyzǵa silkinis jasaityn rýhani besaspap quralǵa ainalr kezeńi keldi.
Kommýnistik iedologiia oi-tanymymyzǵa birtindep sińdirgen materialistik, ateistik dúnietanym jalǵan tanym retinde teristeldi.
Endi ǵylymi turǵydan kvanttyq fizikter dáleldep usynǵan «Uly Sana» barlyq álem ataýlyny bileidi degen jańa dúnietanymǵa bet aldyq. Sondyqtan qoǵamyq ǵylym ataýlynyń bári de búgingi daǵdarysty artqa tastap, rýhani quldyq oi-tanymnan arylyp, bar salada uly jańǵyrý jolyna túsetin zaman keldi! Pezidentimiz N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda rýhani bolmysymyzdy túbirli túrde jańǵyrtý mindetin alǵa qoiyp otyrǵanda, jumyla atsalysyp pármendi túrde áreket eter kezeń keldi.
Búkil batys Evropa, Amerika, Resei, Qytai da jýyq arada jańa dúnie tanym jolyna túse almaidy. Sebebi bes ǵasyr boiy bul atalǵan elder dúnietanymy oi sanada zatshyldyq, qudaisyzdyq uǵym tereń sińip, stereotiptik kertatpa sanaǵa ainalyp ketýi úlken kúrdeli kedergige ainalyp otyr. Ol úshin qazirgi urpaq túgel ómirden ótken soń, ómirge keletin jańa býyn jas urpaq qana dúnietanymdyq ózgeristi sezine alsa ǵana, oi sana, dúnietanym betin beri qarai bura almaq.
49 ulystan turatyn túrik tildi halyqtar monolitti qalpyn buzyp aldy. Olardyń 27 - si Reseidiń missionerlik saiasatynyń qurbandyǵyna shalynyp, qalǵan 22-si onyń ishinde qazaqtardyń taǵdyry qalai bolady eken degen oi árkimdi de mazalaityny shyndyq. Biraq túrik halyqtary qanshalyqty totalitarlyq ideologiianyń qysymyna tússe de, ulttyq sanasy men ulttyq dástúrin ata-baba saltynan, tilinen, dininen qol úzgen emes. Sol sebepti táýelsizdik jolyndaǵy alty túrik táýelsiz memleketi men men Resei qolastyndaǵy on besi, Qytai jerinde bireýi, iaǵni, uiǵyrlar jańa dúnietanym jaǵyna jýyq arada tez oralatyn halyqtar deýge rýhani negizi bar. Al bul topqa erterek shoqynyp, orystanyp ketken túrik tildi halyqtardyń(shubash, saqa, týba, t.b.) oralýy slavian halyqtary men taǵdyrlas, orailas bolar dep qaraimyz...
Qazaqtardyń jańa dúnietanymǵa tezirek oralýyna onyń halyqtyq rýhani qazyna kózderi men Abai, Shákárim, Maǵjan siiaqty sańlaqtardyń ádebi murasy men olardyń dúnietanymy áýelden aq jańa dúnietanymǵa orailas bolyp jatýy sebepti, olardyń ádebi murasynda kórinis bergen dúnietanymyn, kózqarasyn ǵylymi turǵydan tereń zerttep ashyp berýi arqyly da halqymyzdy jańa dúnietanymǵa tezirek oralýyna basty jol bastar rýhani kúshke ainalýy qoǵamdyq oi-sanada jańasha rýhani bet burysqa ainalmaq!
Alǵa qoiylyp otyrǵan aitýly tarihi bul mindetti júzege asyrýdyń sheshýshi býyny bizder úshin Abaidyń tolyq aadm ilimin halqymyzdyń rýhani tazarý jolyndaǵy teńdesi joq quralyna ainalaryn sezip, bilip, otyrǵan jaiymyz bar. Buny júzege asyrýdyń biregei joly Astanadan Evropalyq deńgeidegi Qazaqstanda buryn sondy bolmaǵan Abaitaný ǵylymi-zertteý institýtyn ashý qajettiligi kún tártibine qoiylýda. Sebebi jańadan ashylýǵa tiisti Abaitaný ǵylymi zertteý institýty memleket biýdjetinen bir tiyn da qarjy suramaidy. Tek qana I.Tasmaǵanbetov Astana ákimi bolyp turǵanda abaitanýshylardyń tilegi boiynsha Táýelsizdik dańǵyly Qabanbai batyr dańǵyly qiylysqan jerden 8O sottyq jer telimi berilsin dep buiryq shyǵarǵan edi. Sol jer telimin zańdastyryp alý jolynda burynǵy Astana ákimi Jaqsybekov pen eki-úsh jyldai tartystyq. Aqyry ákim ol jer basqalarǵa berildi, Abaitaný ǵylymi-zertteý institýtyna berilmeidi degen ulttyq rýhtan qol úzgen ada qazaqtyń úkimin shyǵaryp ketti. Men I.Tasmaǵanbetovke aryzdandym. Másele sheshý úshin qazirgi Astana ákimi Áset Isekeshevke jiberildi degen jaýap aldym. Áset máseleni sheshetin shyǵar degen úkili úmitte otyrǵanymyz da, abaitaný ǵylymi zertteý inistitýtynna jer berilmeidi degen resmi sheshimin jiberdi. Qazirgi abaitanýdyń taǵdyry Astana ákiminiń qolynda tur. Óitkeni inovatsiia dep shýlap jatyrmyz ǵoi. Óitkeni Evropalyq deńgeiden asyp túspese kem túspeitin Abaitaný ǵylymi zerttý institýty memleket biýjetinen bir tyiyn da almai jer telimi berilse boldy ózin-ózi qarjylandyra alady. Oǵan bizdiń tilek bildirgen azamattyq sezimi alaýlaǵan kásipkerlerimiz bilegin sybanyp daiar otyr. Bizge memleketten qarjy alamyz dep tilenýdiń qajeti joq. Biliktegiler osy inovatsiialyq qubylysty uǵa almasa, olardy ómir aǵysynan artta qalǵan, aldyn kóre almaityn paqyrdyń ózi degen saiasi baǵanyń beriletinin sezinýi kerek. Bári bir erte me, kesh pe abaitaný ǵylymi zertteý institýty Astanada ashylmai tura almaidy ashylady. Ol- ýaqyt talaby.
