(ب.ز.د., 620-2017 جىل ارالىعىندا 2637 ج. بويى دەستٷرلٸ جالعاستىق جەلٸ تارتىپ ٷزٸلٸسسٸز دامۋ ٷستٸندە كەلەدٸ)
«بٸز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سٸڭگەن, بٷكٸل تامىرىمىزدا بٷلكٸلدەپ جاتقان ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ قايتا تٷلەتۋٸمٸز كەرەك»
ن. نازارباەۆ
قازاق اراسىندا ايتىلىپ, سان عاسىرلار جەلٸسٸندە سٶيلەنٸپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىسىپ كەلە جاتقان عاجاپ ويلى, تەرەڭ مەندٸ بٸر كٶسەم سٶز بار. ول - ۇرپاق ساناسىنا ٸزگٸلٸك تۋرالى, كٸسٸلٸك تۋرالى قاستەرلٸ ۇعىمدىى مەڭگٸلٸككە سٸڭدٸرٸپ ورنىقتىرۋ جايلى اتا-بابالارىمىز ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان:
«بٸر جىلدىعىن ويلاعان بيداي ەگەدٸ,
ون جىلدىعىن ويلاعان تال ەگەدٸ,
مىڭ جىلدىعىن ويلاعان ٸزگٸلٸك ەگەدٸ!, -
دەگەن كيەلٸ سٶز قالعان.
قازٸرگٸ قازاق وتباسىنىڭ پەرزەنتٸنە, اعايىن-تۋىسقا باۋىرمالدىقپەن قاراپ, جاقسىلىق جاساۋعا ٸزەتتٸ, قايىرىمدى بولۋعا باۋلىپ وتىراتىنى ايتىلا سالعان جەڭٸل جەلپٸلٸ سٶز ەمەس. وندا تەرەڭ ماعىنالى اسىل تەكتٸ استارىندا جاس ۇرپاق ساناسىنا ٸزگٸلٸك ەگۋگە نيەتتەنگەن قورعاسىنداي سالماقتى پەلساپالىق وي-تانىمنىڭ التىنداي ٶزەكتٸ جەلٸسٸ جاتىر.
جالپى ادامزات بالاسىنىڭ مىڭداعان عاسىرلاردىڭ ار جاعىندا قاۋىمداسىپ قوعامدىق دامۋى جاعدايىنا نازار سالساق, ٸزگٸلٸك, كٸسٸلٸك تۋرالى وي تانىمدارىنىڭ ٶزەكتٸ جەلٸسٸ ازييا قۇرلىعىندا العاش رەت بٷر جارىپ, ەلەس بەرٸپ ٸز تاستاعان رۋحاني شىراق كٶزدەرٸن عىلىمي تۇرعىدان تانىپ, بٸلٸپ, بٸر جٷيەگە تٷسٸرە الساق – ۇتقانىمىز. مىسال رەتٸندە ايتار بولساق:
1) قىتاي جەرٸندە ب.ز.د. العاشقى بەس جٷز جىلدىقتا قالىپتاسىپ ٷلگەرگەن «جەن» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى ادام سٷيۋ دەگەن ۇعىمدى بەرەدٸ. كونفۋتسيي ب.ز.د 551-449 جىلدارى «تسزيۋن-تسزى» ياعني جەتٸلگەن ادام ۇعىمىن ەندٸردٸ. بٸراق بٸر جٷيەگە تٷسٸرٸلمەدٸ ەرٸ دەستٷرلٸ جالعاستىق تاۋىپ عىلىمي دامۋ جولىنا تٷسپەدٸ.
2) تۋران مەن يران جەرٸندە پايدا بولعان, كەيٸنٸرەك ٷندٸ جەرٸنە تارالعان زاروستريزم دٸنٸنٸڭ كٸتابٸ «اۆەستادا» قايىرىمدىلىق, ٸزگٸلٸك دٸنٸنٸڭ قۇدايى – تارا تۋرالى وي-پٸكٸرلەر جەلٸسٸ ٸزگٸلٸك قايىرىمدىلىق ٸلٸمٸنٸڭ العاشقى وي-تانىمدارى جەلٸ تارتقانى, ٶزٸندٸك دٷنيەتانىم تۇرعىسىنان ايتىلعان پٸكٸرلەر جەلٸسٸ اڭعارىلادى.
3) تۋران جەرٸندەگٸ ب.ز.د. جەتٸنشٸ عاسىر باسىندا الىپ ەر تونا (افراسياب) تۋرالى حالىق اۋزىندا جىرلانعان داستاننىڭ ٷزٸكتەرٸ (600 ٶلەڭ جولى, ياعني 150 شۋماق ٶلەڭ) م.قاشقاريدٸڭ ون بٸرٸنشٸ عاسىردا كٷللٸ ەلەمگە تانىمالى «تٷرٸك سٶزدٸگٸ» ارقىلى بٸزگە جەتٸپ, شىندىقتىڭ وي تامىزدىعىنا اينالۋا.
تٷرٸك حالىقتارى الىپ ەر توڭا دەسە, پارسىلار افراسياب دەيدٸ. بۇل اتاۋلار ماعىناسىن العاش رەت سارالاپ, اشىپ بەرگەن جٷسٸپ حاسقادجيپ بالاساعٷني بولاتىن. افراسيابتى باس كەيٸپكەر رەتٸندە دٷنيەگە تانىتقان زاروستريزم دٸنٸنٸڭ كٸتابٸ «اۆەستو» مەن فيرداۋسيدٸڭ «شاحناما» داستانى شۇقشييا وتىرىپ زەردەلەسەڭ ٸزگٸلٸك, جاناشىرلىق جايلى وي-پٸكٸرلەر جەلٸسٸن تانىتاتىن وي پٸكٸرلەر جەلٸسٸنەن كٶپتەگەن تۋما ويلار بەلگٸسٸ ۇشىراسادى.
الىپ ەر توڭا بيلەگەن تۇران ەلٸنە بودان بولعان پارسى پاتشاسى كەيقاۋىس الداپ تويعا شاقىرىپ, قۇلدىق ۇرىپ قوناق ەتكەندە, شاراپقا ۋ قوسىپ بەرٸپ ٶلتٸرگەنٸ ب.ز.د. التى جٷز جيىرماسىنشى جىل بولاتىن. الىپ ەر توڭا تۋرالى ول ۋلانىپ قايتىس بولعان سوڭ, كەيٸنگٸ جىلداردا حالىق اۋزىندا جىرلانعان داستاندا ٶزٸنٸڭ «تٷرٸك سٶزدٸگٸندەگٸ» ٶلەڭ ٷزٸكتەرٸ ارقىلى بٸزگە اسىل مۇرا رەتٸندە جەتٸپ وتىر.
الىپ ەر تونا ۋلانىپ, ٶلەرٸن بٸلگەن سوڭ, حالقىنا ارناۋ سٶزٸ رەتٸندە قالدىرعان:
Kozgyl mana akylik
Bolsyn mana ajaga.
قويعىن ماعان مەرتتٸكتٸ,
بولسىن مەنٸڭ لاقابىم, -
دەپ ايتقان اقىرعى ٶسيەت سٶزٸندە تەرەڭ ماعىنا جاتىر. وسى سٶزٸندە ول ٶزٸن «اقي» دەپ اتاۋدى, ول سٶز ونىڭ لاقاپ اتى رەتٸندە كەلەر ۇرپاققا قالاتىنىن مەڭزەيتٸنٸ بار.
«اقي» سٶزٸ م.قاشقاري سٶزدٸگٸنٸڭ قازاقشا باسىلىمىندا «اقي – قولى اشىق, جومارت, ساقي» ماعىناسىندا (1-توم, 119-بەتتە) بەرٸلەدٸ. بۇل سٶزدٸڭ تەرەڭ مەن-ماعىناسى «جەۋانمەرتلٸك» ٸلٸمٸنٸڭ تۇڭعىش رۋحاني كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸ دە بايقالادى. «قۇتتى بٸلٸك» داستانىنداعى شارتتى تٷردە الىنىپ جىرلانعان 4 كەيٸپكەر: ەدٸلەت, اقىل, دەۋلەت, قاناعات – جەۋانمەرتلٸك ٸلٸمٸنٸڭ تٶرت نەگٸزگٸ تٸرەگٸ رەتٸندە باياندالۋىندا تەرەڭ پەلساپالىق دەڭگەيدەگٸ ٸ ز گ ٸ ل ٸ ك ۇعىمىنىڭ جەلٸسٸ جاتىر.
قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىندا ٸزگٸلٸك يدەياسىنا سٷيەنگەن كەمەل ادام (كاميلي ينسوني) تۋرالى وي الىپتارىنان قالعان رۋحاني مۇرالار جەلٸسٸنٸڭ ٸزدەرٸ دەپ مىنالاردى اتاساق جٶن بولار:
1) الىپ ەر تونانىڭ «اقي نەمەسە جومارتتىق» ٸلٸمٸ(ب.ز.د. 7 عاسىر),
2) ەل-فارابيدٸڭ پاراساتتى ادام ٸلٸمٸ (ح عاسىر),
3) جٷسٸپ بالاساعٷنيدٸڭ جەۋانمەرتٸلٸك ٸلٸمٸ((ح1 عاسىر),
4) ياساۋيدٸڭ حەل ٸلٸمٸ (حٸٸ-حٸٸٸ عاسىر),
5) ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸ (حٸح عاسىر سوڭى),
6) شەكەرٸمنٸڭ ار عىلىمى (حح عاسىر باسىندا).
وسىلاردى – بٸرٸمەن بٸرٸ تابيعي تۇرعىدان جالعاسىپ, دەستٷرگە اينالىپ قالىپتاسقان ٸزگٸلٸكتٸڭ ٶزەكتٸ عىلىمي جەلٸسٸ جاتقان رۋحاني قۇبىلىستى تولىق تانىپ عىلىمي تۇرعىدان وقىرمان اتاۋلى قاۋىمعا ناسيحاتتاۋ–ابايتانۋ سالاسىنداعى ٶزەكتٸ, ەڭ باستى مٸندەتتەرٸمٸز رەتٸندە العا قويىلۋدا. ٶيتكەنٸ بۇل مەسەلەنٸ, ياعني عاجاپ رۋحاني قۇبىلىستى پرەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆتىڭ سٶزٸمەن كەستەلەسەك:
«...حالقىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى وسىنداي عىلىمي, كٶركەم وي-سانامىزدىڭ شىعۋ تەگٸن تانۋدان باستالۋى تيٸس. كٶنەنٸڭ كٶزٸندەي بولىپ جەتكەن وسىنداي اسىل قازىنالار حالىق يگٸلٸگٸنە جاراتىلىپ, جاڭا زاماننىڭ ادامدارىن تەربيەلەۋگە قىزمەت ەتۋٸ قاجەت» (م.قاشقاري «تٷرٸك سٶزٸ», 1997 جىل, 2-توم) دەپ نۇسقاۋى – ەلٸ دە تولىق تانىلماعان ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸن بٷگٸنگٸ جاڭا تالاپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋدٸڭ مٸندەتٸن الدىمىزعا قويىپ وتىرعان پارىزىمىزداي سەزٸنەمٸز.
ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸ حح عاسىردا ەدەبيەتشٸ عالىم ۆ.گ.كۋنيتسين ايتقانداي: «...حح ۆەك چۋدوۆيششنو زاسوريل نە تولكو بيوسفەرۋ زەملي, تو چتو گوروزدو وپاسنەە – دۋحوۆنوە پولە زەملي» (ۆ.گ.كۋنيتسين «ۆەرنوست پراۆدى», يزداتەلستۆا «زنانيە», موسكۆا, 1980, ستر.16), - دەپ ايتقانى بٷگٸنگٸ قازاق بولمىسى مەن رۋحاني ەلەمٸنەدگٸ ەكولوگييالىق جاعىنان دا, مورالدىق جاعىنان دا ٶزگەرٸپ بۇزىلۋ لاستانۋ جاعى كٶزگە ۇرىپ تۇر ەمەس پە? ٶيتكەنٸ قازاقتار اباي دەۋٸرٸنە دەيٸن رۋحاني ەلەمٸ مونوليتتٸ تۇتاس قالىپتا بولسا, وتارشىلدىق ساياسات ٶزٸنٸڭ ويلاپ تاپقان سەكسەۋٸل تابيعاتىنان العان سسەكسەۋٸل تەسٸلٸ ارقىلى تابيعي بولمىسى مەن رۋحاني ەلەمٸن دە ىدىراتىپ سانالى تٷردە بۇزدى.
دارىندى, ويشىل اقىن س.تورايعىروۆ سول ورتادا ٶمٸر سٷرٸپ وسى استارلى قاسٸرەتتٸ ساياسي قۇبىلىستى ەرتە تانىپ بولجاعانداي:
«اباي تۇسى قازاقتىڭ بۇزىلعانى,
قارالىققا اينالىپ قىزىل قانى...
ەلدٸگٸنە, جەرٸنە ھەم دٸنٸنە
قۇرىلدى تالاي تۇزاق, تالاي قاقپان, -
دەيدٸ. ەندٸگٸ ماقسات – ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸن ەندٸ قايتادان رۋحاني مونوليتتٸ قازاققا اينالۋدىڭ جولىنا قىزمەت ەتتٸرۋ – باستى رۋحاني مٸندەتٸمٸزگە اينالۋدا, بۇدان ٶزگە يدەولوگييالىق تانىمدى كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. ابايتانۋ تاريحىندا بۇل العا قويىلىپ وتىرعان, بٸرەگەي مەن-ماعىناسى بار مٸندەتتٸڭ بەس-التى سالاسىن وقىرماندارعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن جەكە-دارا قىسقاشا تٷردە بايانداپ ٶتۋدٸ قاجەت دەپ بٸلەمٸن. ٶيتكەنٸ, بۇل كٷردەلٸ مەسەلە حالىقارالىق دەڭگەيدە قويىلاتىندىقتان, قازاق جەرٸندە, ارعى جاعى تۋران ٶلكەسٸندە ب.ز.د. 7 عاسىر باسىندا پايدا بولعان «اقي» (جومارتتىق) ٸلٸمٸنٸڭ باستاۋ كٶزٸ فيرداۋسيدٸڭ «شاحناما» داستانىندا افراسياب پەن يران پاتشاسى كەيقىسىراۋدىڭ ورتاسىندا بولىپ ٶتكەن پٸكٸر تالاسىندا دا بەلگٸ بەرٸپ جاتادى.
1501-1510 جىلدارى مەملٷكتەردٸڭ سوڭعى پاتشاسى كانس ەل-گاۋري ناقتى تاپسىرما بەرٸپ, قىپشاق اقىنى شەريف ەميدي «شاحنامانى» تۇڭعىش رەت قىپشاق تٸلٸنە تولىق تٷردە اۋدارىلعان تٷپ نۇسقاسى ستامبۇل مۇراجايىندا ساقتالعان. وسى تٷپ نۇسقا اۋدارمانىڭ كٶشٸرمە نۇسقاسى «قازىنالى وڭتٷستٸك» كٶپتومدىعىنا اۋدارماعا دايارلىعى ايتارلىقتاي دارىندى جاس, بەرگەنٸنەن بەرەرٸ كٶپ فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى تٶرەلٸنٸڭ اۋدارماسى بويىنشا باسىلىم كٶرۋدە. اۋدارمانىڭ كٶلەمٸ 37 توم بولسا, سونىڭ 23 تومى جارييالانىپ وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلدى. قالعان 14 تومى 2018 جىلى باسىلىم كٶرمەك.
فيرداۋسي «شاحناماسىنىڭ كٶلەمٸ 110 مىڭ ٶلەڭ جولىنان تۇرسا, قىپشاق تٸلٸنٸدەگٸ اۋدارماسى 122 مىڭ ٶلەڭ جولىنان تۇرادى.
- قىپشاق اقىنى, سەن «شاحنامانى» اۋدار, ٸشٸندە نە بار ەكەنٸن بٸلەيٸك. سەن پارسى تٸلٸن ولاردان دا جاقسى جەتٸك بٸلەسٸن. بارلىق جاعدايدى جاسايمىن, ون جىل ٸشٸندە بٸتٸر, - دەپ مەملٷكتەن شىققان مىسىر پاتشاسى تاپسىرما بەرەدٸ. بۇل شەريف ەميدي اۋدارماسىندا تولىق باياندالعاندىقتان, «شاحنامانىڭ» كٶلەمٸ 12 مىڭ ٶلەڭ جولى جاڭادان قوسىلۋى سەبەپتٸ كٶلەمٸ مولىققان. قىپشاق تٸلٸنەن قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندەگٸ اۋدارماسى 37 تومعا جەتٸپ وتىر. مۇنىڭ دا ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار. ەرتەڭ جاس ۇرپاقتار تولقىنى دٷنيەگە كەلگەندە «شاحناماتانۋشىلار» شىقپاي قويمايدى. سەبەبٸ ححٸ عاسىردا عىلىم, بٸلٸمنٸڭ دامۋى مىڭ ەسەدەي ەسەلەنە كٶبەيمەك. سولاردىڭ قامىن ويلاۋ سەبەپتٸ, اۋدارمانىڭ تٷپ نۇسقاسىن, ونىڭ ترانسكريپتسيياسىن كەيبٸر كٶنە سٶزدەرگە تٷسٸنٸكتٸ دە قوسىپ بەرۋٸمٸز سەبەپتٸ, داستاننىڭ كٶلەمٸ 37 تومعا جەتٸپ تۇر. مۇنىڭ دا ايتارلىقتاي بٸر سەبەبٸ بار. بولاشاق ۇرپاقتىڭ «شاحناماتانۋعا» ەرەكشە مەن بەرٸپ, ٶتكەندەگٸ تاريحي سانامىزدىڭ بولمىسىن جان-جاقتى تانىپ بٸلۋدٸ ماقسات ەتكەندە, قييانداعى ستامبۇلعا تٷپنۇسقانى تانىپ بٸلۋگە بارماي-اق تٷپنۇسقانى قايتا تانىپ بٸلۋٸنە تٷپنۇسقا ەرٸ ونىڭ ترانسكريپتسيياسى دا قولىندا بولماق. سول ۇرپاقتىڭ قامىن قازٸردەن ويلاپ, ٸزدەنۋ جولىن وڭايلاتۋ ٷشٸن, اۋدارمانىڭ تٷپنۇسقا كٶشٸرمەسٸ مەن ترانسكريپتسيياسىندا قوسا بەرۋدٸڭ سەبەبٸ وسى ماقساتتى كٶزدەۋدە جاتىر.
مٸنە, «اقي» (جومارتتىق) ٸلٸمٸ جايلى ناقتىلى دەرەك كٶزدەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, اقي ٸلٸمٸ جايلى عىلىمي تەرەڭ وي جەلٸسٸن تانىپ بٸلۋگە ەرەكشە ناقتىلى مٷمكٸندٸكتەر تۋىنداۋدا. جالپى ٸزگٸلٸك, قايىرىمدىلىق يدەياسىن جاس ۇرپاق ساناسىنا ەرتە باستان سٸڭٸرۋدٸڭ باستاۋ كٶزٸ ب.ز.د. ٷپ عاسىردان بٸزدٸڭ زامانىمىزداعى ح1 عاسىرعا دەيٸن تولاسسىز دامۋ, جىل ٶتكەن سايىن قاناتىن كەڭٸنەن جايعان ٸزٸگٸلكتٸ رۋحاني قۇبىلىستىڭ نەگٸزٸ قازٸرگٸ قازاق جەرٸنٸڭ اۋماعىندا جاتۋى – بٸزدٸڭ رۋحاني تاعدىرىمىزعا قوسىلعان ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق رۋحاني قازىنا بولۋىمەن بٸرگە ابايتانۋشى عالىمدارعا دا شامادان تىس اۋىر جٷك ارتتىراتىن مٸندەتٸ دە بار.
1. اقي ٸلٸمٸ
(نەمەسە جومارتتىقتان جەۋانمەرتتٸلٸك ٸلٸمٸنە ٶتۋدٸڭ رۋحاني كٶپٸرٸ)
«اقي» سٶزٸ كٶنە تٷرٸك تٸلٸندەگٸ ماعىناسى «zomart» (جومارت) ياعني, جومارتتىق, دارحاندىق دەگەن ماعىنادا ايتىلادى. م.قاشقاري سٶزدٸگٸندە : «اقي – قولى اشىق, جومارت, ساحي» /1توم 119 بەت/ دەپ تٷسٸنٸك بەرٸلگەن. تۋراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭانىڭ ٶسيەت سٶزٸنەن كەيٸن دٷنيەگە كەلگەن جاڭا تولقىن جاس ۇرپاقتار «اقي» ٸلٸمٸنە» ەلٸكتەپ, بارلىق تٷرٸك قالالارىندا «اقي» دەپ اتالعان كەسٸپكەر جاستار ۇجىمى توپتانىپ, ٶزدەرٸ تانداعان كەسٸپپەن اينالىسىپ, قارجى تابۋدىڭ جولىنا تٷسەدٸ.
نەگٸزگٸ ۇستاناتىن ماقساتتارى – ناعىز ٸزگٸلٸك پەن قايىرىمدىلىق جاساۋ جولىنا تٷسٸپ, جيعان قارجىلارىنان وتباسىنىڭ كٷندەلٸكتٸ قاجەتٸنە عانا جاراتقان بٶلٸگٸن الىپ قالادى. ال قالعان مول قارجىنى تٷگەلدەي اۋرۋ-سىرقاۋ, كەرٸ-قۇرتاڭ, تاقىر-كەدەيلەرگە ٷلەستٸرٸپ, ٸزگٸلٸك ماقساتى ٷشٸن قالىڭ ەلدٸڭ ماحابباتى مەن العىسىنا بٶلەنٸپ, اقيلاردىڭ داڭقى كٶككە كٶتەرٸلٸپ, سول زاماننىڭ قوعامدىق وي-ساناسىندا اقيلار ٸزگٸلٸكتٸ ەرەكەتتٸڭ كٶزٸنە اينالا باستايدى. ولاردىڭ ٸزگٸلٸك جولىنداعى ەرەكەتٸنە ماقتاۋ ٶلەڭدەر ايتىلىپ, شەكسٸز قوشەمەت قۇرمەت كٶرسەتٸلٸپ, داڭقتارى اسقاقتاي تٷسەدٸ.
وسىلاردىڭ تەك ٸزگٸلٸك جولىن ۇستانعان, حالقىن شىن سٷيگەن, وتانىنا, تۋعان ەلٸنە شىن جٷرەگٸمەن بەرٸلگەن ٷلگٸ ٶنەگەلەرٸنەن كەلٸپ, اقي ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸ قالانا باستاعان. ەگەر اقي ٸلٸمٸ رۋحاني ٸزگٸلٸك دەستٷرٸنە اينالىپ, بٷكٸل تٷرٸك ەلٸنە تارالماسا, ەل-فارابيدٸڭ پاراساتتى ادام ٸلٸمٸ مەن جەۋانمەرتٸلٸك ٸلٸمٸ (حٸ عاسىر), ياسساۋي بابامىزدىق حەل ٸلٸمٸ (كاميلي ينسوني), حاكٸم ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸ, شەكەرٸمنٸڭ ار عىلىمىنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ ەكٸتالاي بولار ەدٸ.
تٷرٸك تٸلدٸ حالىقتار (49 حالىق) اراسىندا تاريحي جادى مەن تاريحي ساناسىن تولىق ساقتاپ, رۋحاني قازىنا ەلەمٸنٸڭ كٶزدەرٸن ەركٸن دامىتا العان بٸر عانا حالىق بار. ول -تۋركييا تٷرٸكتەرٸ عانا. وسى سەبەپتٸ تٷرٸك عالىمدارى اقي ٸلٸمٸن جان-جاقتى تەرەڭدەي زەرتتەپ, العاش رەت «اقي» ٸلٸمٸ تۋرالى عىلىمي مونوگرافييالىق زەرتتەۋلەرٸن ٷزدٸكسٸز جارييالاپ كەلەدٸ.
الىپ ەر توڭانى (شىن اتى ماداي) پارسىلار توي ٷستٸندە ۋ بەرٸپ, ۋلانعانىن بٸلگەن قاعان جوعارىدا ايتىلعان سوڭعى ٶسيەت سٶزٸن قالدىرعان.
ب.ز.د. 7 عاسىر باسىندا ايتىلعان اقي سٶزٸ, تەرمين ماعىناسىنا اينالىپ, ٸزگٸلٸك, قايىرىمدىلىق دەگەن «اقي» ٸلٸمنە اينالادى. اقي سٶزٸ كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە «zomart» ياعني, بٸزشە, جومارت, مەرت ۇعىمىن بەرەدٸ. تٷرٸك حالىقتارىنىڭ ونىڭ ٸشٸندە ولاردىڭ قارا شاڭىراعىن ۇستاپ قالعان قازاق حالقىنىڭ جەرٸندە ٸزگٸلٸك پەن قايىرىمدىلىقتىڭ باستاۋ كٶزٸندە جاسالعان اقي ٸلٸمٸنٸڭ كٷرەتامىرى بٸزدە, ياعني قازاق جەرٸندە جاتۋى سەبەپتٸ, ەرٸ ول ٸلٸم ەل-فارابيدە پاراساتتىق ٸلٸمٸنە, حٸ عاسىردا جەۋانمەرتٸلٸك ٸلٸمٸنە ودان ەرٸ ياسساۋيدٸڭ حەل ٸلٸمٸنە (حٸٸ-حٸٸٸ) اينالعان. وسى دەستٷر حٸح عاسىردىڭ سوڭىندا ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸ رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ, تابيعي جالعاستىق تابۋى – ايتارلىقتاي زور رۋحاني قۇبىلىسقا اينالۋدا. وتارشىلدىق قىسىمنان مٸنەز-قۇلقى بۇزىلعان, بٷگٸندە تەۋەلسٸز ۇلتتىق رەسپۋبليكاعا اينالعان حالقىمىزدىڭ جاڭا تولقىن جاس بۋىن ۇرپاعىن, تولىق ادام ٸلٸمٸ نەگٸزٸندە تەربيەلەپ, رۋحاني جاعىنان جاڭارتۋ مٸندەتٸ الدىمىزعا قويىلۋدا.
ال, بٸزدەر شە? اقي ٸلٸمٸ جايلى بٸر پٸكٸر دە ايتا الماي كەلەمٸز. تٸپتٸ, ابايتانۋشى عالىمداردىڭ ٶزدەرٸ دە ٷن قاتا الماي جٷر. سەبەبٸ ولارعا ماتەرياليستٸك, اتەيستٸك دٷنيەتانىمعا شىرمالىپ قالىپتاسۋى سەبەپتٸ ەلەمگە جاڭا دٷنيەتانىمنىڭ كەلگەنٸن سەزٸنبەي, سەزٸنسە دە جٷرەگٸ داۋالاماي ٷنسٸز وتىر دەر ەدٸم. بۇلاي بولۋعا ولار كٸنەلٸ ەمەس. كٸنە – سوكپ وك 1949 جىلى كوسموپوليتيزم تۋرالى اسا زارارلى يدەيالىق ماقساتتى كٶزدەگەن قاۋلىسىندا جاتىر. كٶپ ۇلتتى قىزىل يمپەرييانىڭ ۇلتتاردىڭ تاريحي جادى مەن تاريحي ساناسىن جويۋ ارقىلى ولاردى بٸر حالىققا ياعني سوۆەت حالقىنا, ياعني ورىستانعان حالىققا اينالدىرۋ ماقساتىن ۇستانۋدا جاتىر. باسقا رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا قازاقستاندا كوسموپاليتيزم تۋراپى قاۋلسىنىڭ ەسەرٸ باسىمىراق بولىپ, رۋحاني ەلەمٸمٸزدٸ ەلسٸرەتٸپ الدىق. ادا قازاقتار مەن شالا قازاقتاردىڭ ٷلەسٸن ورىستاندىرۋ ساياساتى ارقىلى مولىقتىرىپ الدىق. ٶيتكەنٸ ەلەم تانىعان نەمٸس فيلوسوفى گەگەل «...پرەنەبرەجايۋششيە رودنىم يازىكوم ليۋدي, ەتو ترەحكراتنىە ۋبييتسى سۆوەي ناتسيي»,- دەپ جازۋى قانى شىققان اششى شىندىقتىڭ دەل ٶزٸ. بٸزدٸڭ قوعامداعى ادا قازاقتار مەن شالا قازاقتار وسى اششى شىندىقتان ارىلا الماي كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ ادا قازاقتار مەن شالا قازاقتاردىڭ وڭالۋىنا ۋاقىت تا كەرەك عوي.
2. ەل-فارابيدٸڭ پاراساتتى ادام جايلى ٸلٸمٸ (1ح-ح عاسىر)
بۇل ٸلٸم نەگٸزٸ عالىمنىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگٸندە باياندالعان. ەلباسى بولعان ادامنىڭ بويىندا ون ەكٸ تۇرلٸ قاسيەتتٸڭ بولۋى تۋرالى ويىن بايانداپ تاراتۋىنان ەل-فارابيدٸڭ پاراساتتى ادام جايلى وي تانىمىنىڭ جەلٸسٸ انىق اڭعارىلىپ تۇرادى. قوعامنىڭ سانالى ەر مٷشەسٸنٸڭ وسى جاڭا وي تانىمىنىڭ نەگٸزٸندە بوي تٷزەۋٸن كٶزدەيدٸ. وسى تانىمدى ۇستانىپ, ٶزٸن ٶزٸ رۋحاني جاعىنان تازارۋعا ۇمتىلعان سانالى پەندە عانا ماقساتىنا جەتۋ جولىنا تٷسە الماق. ەل- فارابي ٸلٸمٸنٸڭ كٷشٸ مەن مەن ماعىنىسى وسىندا جاتىر.
3. جەۋانمارتلٸك ٸلٸمٸ (ح1 عاسىر)
بۇرىندارى جەۋانمەرتٸلٸك ٸلٸمٸن مەن پارسىلاردان كەلگەن ٸلٸم بولار دەپ جٷردٸم. سەبەبٸ حٸٸ عاسىردا پارسى تٸلٸندە جازىلعان «كابۋس نامە» كٸتابىنلا جەۋانمرتٸلٸك ٸلٸمٸ جايىندا ارنايى توقتالىپ, ٶز وي تانىمىن ناقتى بايانداپ بەرەتٸنٸ بار. بۇعان قوسا ل.ز.بۋداگوۆتىڭ 1869 جىلى جارييالانعان سٶزدٸگٸندە «جەۋانمەرتٸلٸك» (جۋۆونمارت) سٶزٸ پارسى تٸلٸندەگٸ «يۋننىي, ششەدرىي» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ دەپ شەگەلەپ تۇرىپ ايتقانى بار. بۇعان قوسا قايسى حالىق بولسا دا, عىلىمدا جاڭالىق اشسا, سول تٸلدٸڭ سٶزٸ تەرمين سٶزٸ رەتٸندە قابىلداناتىن دەستٷر بار. مىسالى, رەسەي العاش رەت «سپۋتنيكتٸ» كوسموسقا ۇشىرۋ سەبەپتٸ, سپۋتنيك سٶزٸ حالىقارالىق تەرمينگە اينالىپ كەتكەنٸ كەشە عانا كٶز الدىمىزدا ٶتتٸ ەمەس پە? بۋداگوۆ سٶزدٸگٸندەگٸ «جۋۆونمارت» سٶزٸن تۋپ-تۋرا وسى ماعىنادا تانىپ اداسقانىم بار. تٸپتٸ, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە «جۋۆونمارت» دەگەن ماقالا دا جازدىم. وسىنداي تانىمدا جٷرگەندە, 1975 جىلى «سوۆەتسكايا تۋركولوگييا» جۋرنالىندا ەزٸربايجان عالىمى پروفەسسور م.ش.شەرەليەۆتٸڭ «جاۋانمەرت, تامادا» دەگەن ەكٸ سٶزگە ەپيمولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرزٸگٸپ, ەكٸ سٶز دە كٶنە تٷرٸك تٸلٸنەن شىققان سٶزدەر دەپ دەلەلدەگەن ماقالاسى مەنٸ قايتا ويلاندىرىپ تاستادى. ابايدىڭ 38 قارا سٶزٸندە ارنايى سٶز ەتٸلٸپ, بٸر-اق رەت ايتىلعان جەۋانمەرتٸلٸك سٶزٸنٸڭ مەن-ماعىناسى مەن تۇپ تٶركٸنٸن تابا الماي جٷرگەن كەزٸم ەدٸ. ەندٸ جاڭا تانىمعا سٷيەنە وتىرىپ, جەۋانمەرتٸلٸك ٸلٸمٸ قاي ەلدە پايدا بولىپ دامىدى ەكەن دەگەن سۇراق ويىمدى بيلەپ الدى. جەۋانمٸرتٸلٸك تۋرالى جازىلعان شاعاتاي, ەزٸربايجان, ۇيعىر, تاتار, ورىس تٸلٸندەگٸ ەڭبەكتەردٸ تٷگەلگە جۋىق قاراستىرىپ, ٶزٸمشە جاڭا بايلامعا كەلدٸم. ەگەر «جەۋانمٸرتٸلٸك» سٶزٸ كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە «zomart» بولىپ جازىلسا, ول قازاق تٸلٸندەگٸ جومارت دەگەن سٶز ەمەس پە? بۇلاي بولسا جەۋانمەرتٸلٸك ٸلٸمٸ قازاق جەرٸندە پايدا بولعان ٸلٸم دەپ جازا باستادىم. بٸراق بۇل تانىمدى بٸر اراب-پارسى عالىمدارىنىڭ بٸرەۋٸ ماعان قاتەلەسەسٸن دەسە, قانداي ايعاقتى, ناقىتىلى دەرەك كٶزٸن قايدان تابام دەپ ٸشتەي سەسكەنٸپ جٷرگەندە, يراننىڭ اتاقتى عالىمى, يران پرەزيدەنتٸ حومەنيدٸڭ باس كەڭەسشٸسٸ مۇرتازا مەسكەۋ قالاسىندا 2008 جىلى باسىلىم كٶرگەن «ۋسوۆەرشەننىي چەلوۆەك ۆ يسلامە» دەگەن عىلىمي مونوگرافيياسىندا يران-اراب ەلەمٸندە حٸٸ عاسىرعا دەيٸن «كەمەل ادام» (كاميلي ينسوني) دەگەن ۇعىم بولعان ەمەس دەپ جازۋى مەنٸڭ جەۋانمٸرتٸلٸك ٸلٸمٸ قازاق جەرٸندە پايدا بولىپ, ج. بالاساعۋني, ياسساۋي, اباي ارقىلى دامىتىلعان دەگەن پٸكٸرٸم عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەنە تٷستٸ. جەۋەنمەرتٸلٸك ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸ 1069 جىلى شۋ ٶزەنٸ بويىنداعى بالاساعۇن قالاسىندا تۋىپ, 50 جاسىندا اتاقتى «قۇتتى بٸلٸك» دەپ اتالاتىن ٶلەڭمەن جازىلعان ديداكتيكالىق داستانداعى 4 كەيٸپكەردٸڭ بەرٸ دە ٶمٸردٸڭ ەر سالاسى جايىندا ديالوگقا ياعني سۇراق-جاۋاپقا قۇرىلعان وي-پٸكٸرلەرٸنٸڭ جەلٸسٸ ارقىلى بەرٸلگەن. ٶيتكەنٸ اۆتور جەۋەنمەرتٸلٸكتٸڭ 4 نەگٸزٸن شارتتى تٷردە بەرٸلگەن 4 كەيٸپكەرددٸڭ ديالوگىنا قۇرىلعان سۇراق-جاۋاپتار ارقىلى جەلٸ تارتىپ بەرٸلەتٸنٸ بار. ولار -ەدٸلەت, اقىل, دەۋلەت, قاناعات.
بٸراق داستاندا جەۋەنمەرتٸلٸك تەرمينٸ تٸلگە الىنباسا دا, «اقي», «ەرسيك توڭا» سٶزٸ اتالادى. بٸراق جەۋانمارتلٸك ٸلٸمٸنٸڭ تٶرت نەگٸزٸ ەدٸلەت, اقىل, دەۋلەت, قاناعات ەكەنٸن جان جاقتى دەلەلدەنٸپ, سۋرەتتەلۋٸنە سٷيەنە وتىرىپ, بۇل داستان جەۋانمارتلٸك ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸن العاش سالعان اۆتور دەپ تانۋىمىزعا تولىق دەلەل بار.
اباي, شەكەرٸم «قۇتتى بٸلٸكتٸ» وقىپ, تٸپتٸ, «كابۋسنامەمەن» دە تانىسقان. وسىلاردى تالعاپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەن اباي عانا «جەۋەنمٸرتٸلٸك» تەرمينٸن العاش رەت 38 قارا سٶٸندە اتاپ ٶتەتٸنٸ بار. ول تۋرالى ٶز وي تانىمىن قورىتىپ, ونى تولىق ادام ٸلٸمٸنە سٷيەنٸپ, ٶز تۋما ويلارىن باياناپ بەرەتٸن ەرەكشەلٸگٸ دە بايقالىپ تۇرادى. «ەسەمپاز بولما ەرنەگە» دەپ اتالاتىن تانىمالا ٶلەڭٸندە اقىل, قايرات, ەدٸلەت, شافقات جايلى وي تولعانىسىنىڭ تٷپ تٶركٸنٸ «قۇتتى بٸلٸك» داستانىنداعى تٶرت كەيٸپكەر وي تانىمدارىمەن ٷندەسٸپ جاتۋى ەلەۋلٸ تٷردەگٸ رۋحاني بٸرلٸكتەن تامىر تارتىپ جاتۋى جايعانا قۇبىلىس بولماسا كەرەك.
4. ياسساۋيدٸڭ حەل ٸلٸمٸ(ح11-حش عاسىر)
قازاق جەرٸندە حٸٸ-حٸٸٸ عاسىر ارالىعىندا پايدا بولىپ, حەل ٸلٸم جالپى تٷرٸك تٸلدٸ حالىقتاردىڭ مەدرەسسەلەرٸندە, بٸزشە ايتقاندا, «ارنايى كۋرس» رەتٸندە ياساۋي مۇراسىنان تەرەڭ تانىمى بار, وسى سالادا ماماندانعان مۋدداريستەر (پروفەسسورلار) عانا حەل ٸلٸمٸنەن دەرٸس وقىعان. بۇل ٸلٸمدٸ 1917 جىلى بولشەۆيكتەر پارتيياسى بيلٸككە كەلگەننەن كەيٸن اتەيستٸك دٷنيەتانىمدى قوعامدىق وي-سانادا شەشۋشٸ ورىنعا كٶتەردٸ. 1925 جىلى «قۇدايسىزدار» ۇيىمى» اشىلىپ, مۇسىلمان, حريستيان دٸنٸندەگٸ مولدا, قوجا, پوپ اتاۋىنىڭ بەرٸ دە قۋعىندالىپ, يت جەككەنگە ايدالىپ, كٶپشٸلٸگٸ اتىلىپ كەتتٸ. مەدرەسسەدە وقىتىلاتىن حەل ٸلٸمٸ دە 1917 جىلى شورت ٷزٸلٸپ توقتاتىلعان بولاتىن. قازٸرگٸ سايرام اۋدانىنداعى مايلىكەنت مەدرەسەسٸندە وقىپ, حەل ٸلٸمٸن بٸرشاما مەڭگەرگەن مەدي مەركٸشۇلى 1917 جىلى ەكٸ رەۆوليۋتسييا ارالىعىندا باسىلىم كٶرگن «رەسپۋبليكاعا سىي» (تۋحفا ۆا جۋمحۋرييات) كٸتابىندا:
ٷيرەندٸم ەردەن قال ٸلٸمٸن,
ۇستادىم از ماز حەل ٸلٸمٸن.
كٶپ المادىم از الدىم,
ەپەندٸم شاجىبال ٸلٸمٸن, -
دەپ ياساۋيدٸڭ حەل ٸلٸمٸن وقىتاتىن ۇستازى شاجىبالدى ەسكە الاتىنى بار.
پاراساتتى ادام تۋرالى ەل-فارابي ٸلٸمٸن حٸ عاسىردا جٷسٸپ بالاساعۋني جەۋەنمٸرتٸلٸك ٸلٸمٸمەن جالعاستىرسا, ول ٸلٸمدٸ ياساۋي حٸٸ-حٸٸٸ عاسىر اراسىندا حەل ٸلٸمٸمەن جالعاستىرۋ سەبەبٸ, ياسساۋي 47 حيكمەتٸندە:
«ھۋ» القاسى قۇرىلدى,
ەي, دەرۋٸشتەر, كەلٸندەر!
حاق سىپىراسى جايىلدى,
ودان ٷلەس الىندار.
قال عىلىمىن وقىپپىن,
حەل عىلىمعا جەتٸپپٸن.
بەرٸنەن دە الىندار!, -
دەپ ٶزٸنٸڭ سوپىلىق جولىندا قال عىلىمىنا جەتٸلٸپ بارىپ, حەل ٸلٸمٸن مەڭگەرٸپ, شىندالۋى سەبەپتٸ, دەرۋٸشتەردٸ سول ٸلٸمنەن, ياعني حاق سىپىراسىنان ٷلەس الۋعا شاقىرۋىندا تەرەڭ وي-تانىم جەلٸسٸ جاتىر.
مٸنە, حەل ٸلٸمٸن مەڭگەرٸپ, ٶزٸ دەرٸس وقىعان ۇستازدىق دەستٷردٸڭ 1917 جىلى كەڭەستٸك بيلٸك تۇسىندا توقتاتىلادى. ەندٸ وقىرمان ساناسىنا كەڭەستٸك توتاليتارلىق يدەولوگييا ياساۋي مۇراسىن مەيلٸنشە كەرتارتپا, ميستٸك اقىن دەگەن ۇعىمدى حالىق ساناسىنا سٸندٸرٸپ, ياساۋي مۇراسىن تانىپ بٸلۋگە, ۇلى ويشىل اقىن شىعارماسى «ديۆاني حۋكمەتتٸ» وقۋعا قاتاڭ تىيىم سالىندى. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ اشىلعاندا, ۋنيۆەرستەت پرەزيدنتٸ ۇسىنىسىمەن العاش رەت ياساۋي ٶمٸرٸ مەن مۇراسىنان قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ياساۋي ٶمٸرٸ مەن ەدەبي مۇراسىنان شولۋ دەرٸستەرٸن شولۋ دەرٸستەرٸن ٶتكٸزە باستادىم. ارتىنشا, «ياساۋي لابوراتوريياسى» اشىلىپ, تۇڭعش رەت ۇجىمدىق عىلىمي زەرتتەۋ توپتاماسى دا باسىلىم كٶرٸپ, ياساۋيتانۋ سالاسىنا العاش رەت عىلىمي ٸز سالىنا باستادى.
بٷگٸندە ياساۋي جٶنٸندە ياعني ياساۋيتانۋ سالاسىندا كانديداتتىق, ماگيسترلٸك, دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالار قورعالىپ, بۇل سالانى نەگٸزٸنەن جاڭا بۋىن, جاس ۇرپاقتار تاراپىنان كٷردەلٸ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا. مىسالى رەتٸندە ايتار بولساق, العاش رەت سوپىلىققا تٸكەلەي قاتىسى بار جەرگٸلٸكتٸ جەردە جازىلىپ ساقتالعان كٶنە «ناسابناما» دەپ اتالاتىن ەسكٸ قولجازبالاردىڭ جيىرماعا جۋىق تٶل نۇسقالارىن زەرتتەۋدە مەنٸڭ شەكٸرتٸم زٸكٸرييا جانداربەكوۆ العاش رەت زەرتتەپ تانىپ بٸلۋدٸ قولعا الدى. تۇڭعىش رەت ياساۋيتانۋ سالاسىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعاپ, مونوگرافيياسىن جارييالاپ تا ٷلگەردٸ. سوڭعى كەزدە ياساۋي دٷنياتىنىمى تۋرالى دوساي كەنجەتاي دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاپ, ياساۋي حەل ٸلٸمٸن تەرەڭ تانىپ بٸلۋدە ٷزدٸك شىققان تالانتتى عالىمعا اينالدى. دٸنتانۋ سالاسىندا اينۇر دەگەن قىزىمىز ياساۋيدٸڭ سوپىلىق دٷنيەتانىمىن ناسيحاتتاۋدا وزىق ويلى پٸكٸرلەرٸن وقىرماندار اسىعا كٷتەتٸن جاعدايعا جەتۋٸ- تولاسسىز ٸزدەنٸستٸڭ ارقاسى دەپ بٸلەمٸز. ياساۋيتانۋ سالاسىندا بٸرقاتار جاستاردىڭ ٷن قاتا باستاۋى – ياساۋيتانۋدىڭ تولاسسىز دامۋ جولىنا تٷسكەنٸن ايعاقتايتىن سونى رۋحاني قۇبىلىستىڭ بەلگٸسٸ دەپ قارايمىز.
ەدەبيەتشٸ عالىمدار سوكپ وك 1949 جىلى قابىلداعان كوسموپوليتيزم قاۋلىسىنىڭ قىسپاعىنا تٷسكەن كەزدە ايتىلعان مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ: «ابايدىڭ ناۋاي, نيزامي, فيزۋليلەرگە كٶزقاراسىن قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ «دەۆاني حيكمەتٸ» تەرٸزدٸ ميستيكالىق سۋفيستيك ەدەبيەتٸنە دەگەن قاتىناسىنان قاپىسىز دەلمە دەل اجىراتىپ الۋ قاجەت. الدىنعى اتالعاندار ابايدى زەردەلٸ, جوعارى دەرەجەسٸ, شەبەرلٸگٸ مەن ٶمٸرگە دەگەن گۋمانيستٸك كٶزقاراسىمەن جەنە ٶزدەرٸنٸڭ ەستەتيكالىق پٸكٸرٸمەن باۋراسا, اباي ٶز تۇستاستارى شورتانباي, مۇرات, ەۋبەكٸردەن ايىرماشىلىعى سۋفيزمگە تەن جەر بەتٸندەگٸ تٸرلٸكتٸ ميستيكالىقپەن جوققا شىعارۋدا, ونىڭ ٸشٸندە قوعامدىق ٶمٸردٸ مٸسە تۇتپاي جەنە ونى قايتا قۇرۋ ٷشٸن كٷرەستٸ مانسۇق ەتۋٸن قابىلدامايدى» (م.ەۋەزوۆ, «ابايتانۋ دەرٸستەر», الماتى, 1998, 31 بەت) دەگەن وي-تانىمىنا تەرەڭ مەن بەرە قاراۋ مٸندەتٸ الدىمىزعا قويىلۋدا. بۇل اسا كٷردەلٸ مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ ابايدىڭ 38 قارا سٶزٸندە كەزدەسەتٸن «ينسانيياتتىڭ كامالاتتىعى» مەن «پەندەلٸكتٸڭ كامالاتتىعى» دەگەن تەولوگييالىق تەرميندٸك سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسىن اشىپ, تٷسٸندٸرۋ ارقىلى عانا شەشە الامىز/م.مىرزاحمەتۇلى. اباي لۇعاتى. مەكتەپ باسپاسى, الماتى, 2017 جىل/
جٷسٸپ بالاساعۋنيدٸڭ «قۇتتى بٸلٸگٸ» ينسانيياتتىڭ كامالاتتىعى دەگەن باعىتىن ۇستانادى. وسى كٸتاپتاعى كٷنتۋدى, ايتولدى, وگعۋرمىش – ٷشەۋٸ بۇل دٷنيە مەن ول دٷنيەنٸ ٷيلەستٸرۋ ماقساتىندا اسقان اقىلدى, تەرەڭ بٸلٸمدٸ, بٸراق ول دٷنيە قامىنا دايارلىق جولىنا تٷسكەن وعدىرمىشتى ٶز قاتارىنا تارتىپ, بۇل دٷنيە قامى ٷشٸن قىزمەت ەتۋگە تارتادى. بٸراق وعدىرمىش (قاناعات) بۇلاردىڭ قانشاما رەت شاقىرىپ ينسانيياتتىڭ كامالاتتىعى جولىنا تٷسۋگە ٷگٸتتەۋٸنە كٶنبەيدٸ. ٶزٸ ۇستانعان پەندەلٸكتٸڭ كامالاتتىعى جولىنان قايتپايدى. سوپىلىق, دەرۋٸشتٸك ٸزگٸلٸك جولىندا قالادى. بۇل ەكٸ ارادا بولىپ ٶتكەن دٷنيەتانىمدىق پٸكٸر تالاسىنىڭ مەن-ماعىناسىن اتاقتى شايىر شەدٸ جەڭگٸرۇلى:
دٷنيەدە ادامدار كٶپ بۇرىن ٶتكەن,
باعزىسى دەۋرەن سٷرٸپ شادلىق ەتكەن.
باعزىسى حاق نۇرىنا عاشىق بولىپ,
كٶزٸنە بۇل دٷنيەنٸ ٸلمەي ٶتكەن, -
دەپ ينسانيياتتىڭ كامالاتتىعى مەن پەندەلٸكتٸڭ كمالاتتىعى جولىنداعى پەندەلەردٸڭ ارا-قاتىناسىن بٸر شۋماق ٶلەڭ مەن-اق اشىپ بەرەتٸن بٸلگٸرلٸگٸنە رازى بولاسىڭ.
اباي دا ٶز زامانىندا ينسانيياتتىڭ كامالاتتىعى تۋرالى باعىتتى ۇستاعاندىقتان, پەندەلٸكتٸڭ كامالاتتىعى جولىنا تٷسٸپ, ول دٷنيەنٸڭ پايداسىن ويلاعان كەيبٸر ەۋليە تاقۋالاردىڭ ٶزٸن «...پەندەلٸكتٸڭ كامالالتتىعى ەۋليەلٸكپەن بولاتىن بولسا, كٷللٸ ادام تەركٸ دٷنيە بولىپ «ھۋ» دەپ تاريعاتقا كٸرٸسسە, دٷنيە ويران بولسا كەرەك» (38 سٶز),- دەپ پەندەلٸكتٸڭ كامالاتتىعى جولىن ايرىقشا ٶتكٸر سىنعا الاتىنى بار. ياساۋي بابامىزدىڭ دا پەندەلٸكتٸڭ كامالاتتىعى جولىن ۇستانعاندىعىنا سىنشىل اقىل كٶزٸمەن قاراپ, بۇل اسا كٷردەلٸ شەشۋٸ قيىن مەسەلەنٸ عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىندا ەرەكششە نازاردا ۇستاۋ ەر قۇبىلىسقا سىن كٶزٸمەن قاراۋ دا بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا اينالۋدا.
5. ابايدىڭ «تولىق ادام» ٸلٸمٸ
ابايدىڭ 38 قارا سٶزٸندە بٸر-اق رەت تٸلگە الاتىن «تولىق ادام» سٶزٸنە مەن «مۇحتار ەۋەزوۆ جەنە ابايتانۋ پروبلەمالارى» دەگەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياعا دايارلىق ٷستٸندە مەن بەرە باستادىم. بٸراق «تولىق ادام» سٶزٸنٸڭ تەرەڭدە جاتقان مەن-ماعىناسىن ويداعىداي بٸلە المادىم. ديسسەرتاتسييانىڭ بٸر تاراۋى «ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسى مۇحتار ەۋەزوۆ زەرتتەۋٸندە» دەپ اتالاتىن. وسى سەبەپتٸ م.ەۋەزوۆتٸڭ ارحيۆٸن باستان-اياق تٷگەل قاراپ شىقتىم. ماقساتىم – كەمەڭگەر عالىمنىڭ اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىسى جايلى قاعاز بەتٸنە تٷسكەن وي-پٸكٸرلەرٸندەگٸ وي جەلٸسٸن, تانىمىن تولىق تانىپ بٸلۋگە تىرىستىم. ورىس تٸلٸندە جازىلعان ەڭبەكتەرٸندە «نراۆستۆەننايا ليچنوست» دەگەن سٶزگە مەن بەرە قارادىم. بۇل سٶزدٸن تولىق ادام سٶزٸ ەكەندٸگٸنە كٶزٸم جەتە تٷستٸ. تولىق ادام ۇعىمى دٸنمەن بايلانىستى بولۋى سەبەپتٸ ەۋەزوۆ ٶز پٸكٸرٸن اشىق ايتۋى مٷمكٸن ەمەس زامان ەدٸ عوي. ابايدىڭ جەۋەنمٸرتٸلٸك ٸلٸمٸنە قارىم-قاتىناسىن زەرتتەۋ كەزٸندە «تولىق ادام» ٸلٸمٸ ٶزٸندٸك جٷيەسٸ بار دەربەس تانىم ەكەنٸنە كٶزٸم جەتە تٷستٸ دە, باسپاسٶزدە العاش رەت جارييالاپ, عىلىمي اينالىمعا تٷسٸردٸم. تولىق ادام ٸلٸمٸ جايلى ارى قاراي ۇزاق ۋاقىت ٸزدەنٸپ زەرتتەۋٸم مەنٸ تولىق ادام ٸلٸمٸنٸڭ تٸرەگٸنە اينالعان ابايدىڭ: 1) جٷرەك كٷلتٸ; 2) حاۋاس; 3) جەۋەنمەرتٸلٸك; 4) يمانيگٷل دەپ اتالاتىن تەرەڭ عىلىمي مەنٸ بار شىندىقتاردى تانىپ, بٸلٸپ بارىپ ايتقان كٶرەگەندٸك سىنشىل وي تانىمى بولاتىن-دى.
رەسەي 47 تٷرٸك تٸلدٸ حالىقتاردى تٷگەل جاۋلاپ العان سوڭ, ول حالىقتاردى قالىپتاسقان دەستٷرلٸ ەل بيلەۋ جٷيەسٸن تٷگەلدەي جويىپ, وتارشىل رەسەيدٸڭ ەل بيلەۋ جٷيەسٸنە تٷسٸرۋ ماقساتىندا مەيلٸنشە كەرتارتپا باعىتتاعى رەفورمالاردى اسپاي ساسپاي بٸرتٸندەپ جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى ول حالىقتاردىڭ تۇرمىستىق سالت دەستٷرٸنە, رۋحاني ەلەمٸنە قاتتى قىسىم سالا باستادى. بۇل ساياسي ەرەكەت, ەسٸرەسە, ۇلاڭ عايىر الىپ دالانى جايلاعان قازاق پەن نوعايعا ايرىقشا قاتٸگەز كٶزقاراسپەن تيٸستٸ. قازاق, نوعاي حالقىن جەر بەتٸنەن جويۋ ماقساتى جايىندا ورىستىڭ ساياسي ەليتاسى 1876 جىلى سانالى تٷردە بٸر پٸكٸرگە كەلدٸ دەپ 1916 جىلى سىردارييا گەنەرال-گۋبەرناتورى كۋراپاتكين ٶز كٷندەلٸگٸندە مەلٸمدەيتٸنٸ بار. وسى يدەيانى جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وتارلانعان قازاق ەلٸن, تۇرمىس جاعدايى مەن رۋحاني ەلەمٸنە, ەل بيلەۋ جٷيەسٸنە ٶزگەرتۋ ەندٸرۋ ماقساتىندا ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇزاق جىلدار بويى جٷرگٸزۋ ارقىلى ەل بيلەۋشٸ اتقامٸنەرلەردٸ ٸشكە تارتىپ, ٷركٸتپەي سەندٸرە بەرۋ ساياساتىن تٸكەلەي قولعا الۋ ەرەكەتٸنە كٸرٸستٸ.
قازاقتار ٷشٸن ەل بيلەۋدٸڭ «ۇزىن ارقاۋ, كەڭ تۇساۋ» دەپ اتالاتىن ٷلگٸنٸ ورنىقتىردى. بۇل بيلٸك تٷرٸ 1822 جىلدان 1867 جىلعا دەيٸن سوزىلدى. ياعني 45 جىل مەرزٸمگە سوزىلدى. باتىس قازاقستاندا بيلٸك تۇتقاسىن سۇلتان پراۆيتەلدەر, ياعني, ەڭ سەنٸمدٸ تٶرەلەر ۇستادى. ال, ورتا جٷزدە اعا-سۇلتاندار ەۋەلگٸ كەزدە تٶرەلەردەن قويىلىپ, كەنەسارى كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن بيلٸككە قاراپايىم قازاقتار كەلە باستادى. مىسالى, قۇنانباي قاجى, ت.ب. ال, ۇلى جٷز قازاقتارى قوقان حاندىعىنا باعىنۋى سەبەپتٸ ەل بيلەۋ تٸزگٸنٸن ٸرٸ رۋ باسى داتقالار ۇستادى, ياعني, رۋلىق جٷيە نەگٸزگە الىندى.
بٸرتۇتاس قازاق جەرٸ ٷشكە بٶلٸنٸپ, ارا-قاتىناسقا تۇساۋ تٷسكەندٸكتەن, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٶزٸ دە ٷش باعىتقا ىدىراي باستادى. حٸح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى كٸشٸ جٷز اقىندارى پوەزيياسىندا سۇلتان پراۆيتەل وبرازدارى سومدالا باستادى (مىسالى, ماحاببات باستاعان اقىندار توبى), ورتا جٷز اقىندارى پوەزيياسىندا اعا سۇلتان وبرازىن دۋلات اقىن باستاعان اقىندارى توبى ەدەبيەتكە ەكەلدٸ. ال ۇلى جٷز اقىندارى (سٷيٸنباي باستاعان ساڭلاق اقىندار) پوەزيياسى داتقالار وبرازىن جاساۋى – قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىندا ٷش تٷرلٸ ەدەبيەت اعىمى بولعانىن ايعاقتاپ تۇر.
قازاقتىڭ تۇرمىستىق بولمىسى مەن سالت-ساناسىن, قالىپتاسقان ۇلتتىق دەستٷرٸ مەن وتباسى تەربيەسٸن, رۋحاني ەلەمٸن 45 جىلداي جەتە زەرتتەپ, تانىپ بٸلٸپ, ەل بيلەۋ جٷيەسٸندە قازاق بيلٸگٸن اۋىلدىق بولىستىق شەڭبەردەن اسىرماي ۇستاۋعا ەرەكشە مەن بەرٸلدٸ. «جابايىلاردى جابايىلاردىڭ قولىمەن تۇنشىقتىرۋ» جٷيەسٸن جٷزەگە اسىرۋ مەسەلەسٸندە سەكسەۋٸل بولمىسىنان تۋىندايتىن جاۋىزدىق تەسٸلٸن قولدانۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋدى ساياسي ماقسات رەتٸندە قولعا الدى. بۇل امال ايلانىڭ باستاماسى ەكاتەرينا پ-نٸڭ ورىنبور گەنەرال گۋبەرناتوىنا «... ورگانيزۋيتە ي پروسلەدۋيتە , كتو ستويت ۆو گلاۆە كيرگيز-كايساكوۆ ي يح رودوۆوي زناتي, نيكوگدا نە بىلو ميرا. يح ۆسە ۆرەميا ناتالكۆايتە پروتيۆ درۋگ درۋگۋ ي چتوبى وني پوستوياننو گرىزيليس, چتو وچەن ۆىگودنو بۋدەت نام» دەپ, جازعان قىزمەت حاتىندا جاتىر. وسى زۇلىمدىق يدەيانى باتىس گەنەرال گۋبەرناتورى سپەرانسكيي ودان ارى جالعاستىرىپ, قازاق جەرٸندە سەكسەۋٸل دەگەن اعاش ٶسەدٸ ەكەن. وعان شەگە قاقساڭ كٸرمەيدٸ, بادتامەن ۇرساڭ جارىلمايدى, ال سەكسكسەۋٸلدٸ ٶزٸنە ٶزٸن ۇرساڭ, تاستالقانى شىعىپ بىت شىتى شىعادى ەكەن. وسى تەسٸلدٸ قازاقتارعا قولدانايىق, دەپ ۇسىنىس بەرەدٸ. وسى سەكسەۋٸل تەسٸلٸن رەسەي يمپەريياسىنىڭ پاتشاسى قولداپ, جٷزەگە اسىرا باستادى. وسى ۇسىنىسقا ەڭ ەۋەلٸ تٷلكٸباس اۋدانىنداعى مايلىكەنت بولىسى ساياسي پوليگون رەتٸندە تاڭدالىپ الىندى. سىردارييا گەنەرال گۋبەرناتورى ۇلتى نەمٸس گرودەكوۆتٸڭ تٸكەلەي باقىلاپ باسقارۋىمەن ەل بيلەۋدٸڭ بولىستىق جٷيەسٸ تەجٸريبە ٷشٸن سىناقتان ٶتكٸزٸلدٸ. سىناقتىڭ نەتيجەسٸ كٷتكەن دەڭگەيدەن اسىپ تٷستٸ. بۇعان رەسەي يمپەريياسىنىڭ ساياسي ەليتاسى تٶبەسٸ كٶككە جەتكەندەي قۋانىستى.
مايلىكەنت بولىسى ەكٸ مىڭعا تاياۋ وتباسىنان مٸندەتتٸ تٷردە ەر اۋىل, ەر تٷرلٸ ون ەكٸ رۋدان قۇرالۋى – بۇل وتارشىلدار ٷشٸن ساياسي قاجەتتٸلٸككە اينالدى. ەر رۋدان قۇرالعان ون ەكٸ اۋىل تٶرت اۋىلنايعا بٶلٸنٸپ, وعان تٶرت اۋلىناي, تٶرت بي سايلاندى. ون ەكٸ اۋىلدان بولىستى سايلاۋعا اق, قارا شار تاستاپ, بولىستى سايلاۋ ٷشٸن ەلۋ ٷيدەن بٸر ەلۋباسى سايلاندى. ولاردىڭ سانى قىرىققا تاياۋ بولدى. ەر ون ٷيدەن بٸر ونباسى سايلانىپ ولاردىڭ سانى ەكٸ جٷزگە تاياندى. ولاردىڭ ماقساتى اۋىل مەن اۋىلدىڭ ٸشٸندە, تٸپتٸ, ٷي ٸشٸلٸك جەكە وتبسىندا پارتيياگەرشٸلٸك تالاس تارتىستىڭ ٶرتٸن ٶرشٸتٸپ, قوزدىرۋ بولاتىن. جالپى بولىستىق لاۋازىمعا بولىستى سايلاۋ ٷشٸن, ول ٷشٸن تالاسقا تٷسەتٸن ەكٸ جٷز ەلۋدەي قىزمەت ورنىنا جان سالا تالاسۋ – رۋدى رۋعا, بار قازاقتى بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالۋ ارقىلى, قازاقتىڭ رۋلىق بەرەكە بٸرلٸگٸن ايااۋسىز بۇزىپ, قازاق اتاۋلىنىڭ مٸنەز-قۇلقىنىڭ نٸلدەي بۇزىلۋىنا الىپ كەلدٸ. مٸنە, مايلى سٷيەككە تالاسقان مويناق يتشە تالاسقا تٷسكەن قولدان جاسالعان جاساندى بيلٸك ٷشٸن بولىس سايلاۋعا جان تالاسقا تٷسكەن قالپىمىزدى كٶرەمٸز. وسى بولىستىق سايلاۋدىڭ ساياسي سىرىن ٶزٸ ون سەگٸز جىل بولىس, بي بولىپ ٸشكٸ سىرىنا كٶز جەتكٸزگەن اباي اق پاتشاعا بولىستى سايلاۋ ەلدٸ بۇزدى. بولىستى گەنەرال گۋبەرناتار نازناچەنيە ارقىلى تاعايىنداسىن دەپ ارىزدانسا دا, ارىزدى جاۋاپسىز قالدىردى.
بولىستىق ەل بيلەۋ ساياساتى مەن رەسەي يمپەريياسىنىڭ قازاقتاردى شوقىندىرىپ, ورىستاندىرۋ ساياساتى قاتار جٶرگٸزٸلدٸ. 1865 جىلى «وبرۋسيتەلنايا پالاتا» اشىپ ميسسيونەرلٸك شوقىندىرۋ ساياساتىن مەملەكەتتٸك ساياسات دەڭگەيٸنە كٶتەردٸ. بۇل استىرتىن ساياسات ٷشٸن قارجىنى دا اياماي تٶگۋٸندە ٶتە تەرەڭ زىميياندىق سىر جاتتى. ەل بيلەۋ جٷيەسٸن بولىستىق سايلاۋ تٷرٸندە جٷزەگە اسقان تۇستا ميسسيونەرلٸك ساياساتتىڭ قاتار جٷرگٸزٸلۋٸندە جاي ادام سەزٸنە بەرمەيتٸن استارلى قۇپييا سىر دا جاتاتىن. وسى قۇبىلىستىڭ كٸلتيپانىن جەتە سەزٸنگەن ويشىل اقىن س.تورايعىروۆ:
اباي تۇسى قزاقتىڭ بۇزىلعانى,
قارالىققا اينالىپ قىزىل قانى...
اق پەيٸل باۋىرمالدىق قالىپ كەتٸپ,
دالانىڭ تابيعاتىن بۇزىپ العان.
ەلدٸگٸنە, جەرٸنە ھام دٸنٸنە
قۇرىلدى تالاي تۇزاق, تالاي قاقپان,
دەپ تولعانا جىرلاۋىندا, تٸپتٸ, قازٸرگٸ تاريحشى عالىمدار سەزٸنە بەرمەيتٸن قۇپييا ساياسي وي تانىمدار جاتىر. اقىننىڭ «قۇرىلدى تالاي تۇزاق تالاي قاقپان» دەپ جازۋىندا «تالاي تۇزاق» دەگەنٸ ورىس يمپەريياسىنىڭ شوقىندىرىپ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن مەڭزەپ وتىر. ال «تالاي قاقپان» دەگەنٸ ەل بيلەۋ جٷيەسٸنە سەكسەۋٸل بولمىسىنان تۋىنداعان جاۋىزدىق ايلا تەسٸلٸن قولدانىپ, ابايعا دەيٸنگٸ رۋحاني تۇرمىستىق جاعىنان بٸرتۇتاس مونوليتتٸ قازاقتىڭ رۋحاني قالپىن ٶز ٸشٸنەن ىدىراتۋعا كٸرٸستٸ. ەل بيلەۋدٸڭ قارعىباۋ تەرٸزدٸ زناگىنا بولا سٷيەككە تالاسقان اش يتشە جانتالاسقا تٷسكەن قازاق اتقامٸنەرلەرٸنٸڭ قالپىن مەڭزەپ وتىر. بۇل ويدىڭ ارعى تٶركٸنٸ قازاق اتاۋلىعا تانىس كەمەڭگەر بي اقتايلاقتىڭ :
بۇرىنعى بي, جاقسىنى قۇداي قىلعان,
ەندٸگٸنٸ ورىس پەن قىتاي قىلعان, -
دەگەن تەرەڭ ويلى تولعانىسىندا جاتقان قۇپييا سىردى قاپىسىز دەل تانپ بٸلسە, قازٸرگٸ ەدەبيەتشٸ عالىمدار ول ساياسي قۇپييا سىردىڭ بولمىسىن تەرەڭدەپ تانىپ بٸلە بەرمەۋٸ سەبەپتٸ, ساتىمساق تاريحشىلاردىڭ ول قۇبىلىستى ٶركەننيەتتٸ قۇبىلىس دەگەن تانىمىنىڭ جەتەگٸندە كەتتٸ. ال, بۇلارعا قاراعاندا تاريحي شىندىقتىڭ ٶزەكتٸ ساياسي بولمىسىن سول زاماندا-اق دەل تانىپ بولجاپ كەتكەن اقتايلاق بيدٸڭ «بۇرىنعى بي, جاقسىنى قۇداي قىلعان, ەندٸگٸنٸ ورىس پەن قىتاي قىلعان» دەگەن دانالىعىنا ياعني ورىس پەن قىتاي ساياساتىنىڭ زۇلىمدىق بولمىسىنىڭ استارلى ساياساتىن سول زاماندا -اق تاپجىلتپاي تانىپ بٸلۋٸنە قايران قالاسىڭ.
بولىستىق بيلٸك ٷشٸن تالاسىپ, مٸنەز-قۇلقى بۇزىلعان قازاقتىڭ كەسەلٸنە ابايدىڭ ۇسىنار رۋحاني ەمٸ - «تولىق ادام» ٸلٸمٸ بولاتىن. وسى رۋحاني ٸلٸم ارقىلى ەر قازاقتى رۋحاني جاعىنان جاڭعىرتىپ ار تەزٸنە سالۋعا ۇمتىلعان ابايدىڭ رۋحاني قايعىسىنىڭ تاڭباسى:
ىزا شىعار عىلىمنان,
قايعى شىعار ٸلٸمنەن.
ىزى مەن قايعى قىسقان سوڭ,
زار شىعادى تٸلٸمنەن, -
دەيتٸن حالقىنا جانى اشۋدان تۋعان ٸشكٸ رۋحاني دەرتٸ - كٶز الدىندا ٶز-ٶزٸمەن يتشە تالاسىپ, مٸنەز-قۇلقى بۇزىلىپ ازىپ بارا جاتقان قازاعىن:
تالاسىپ بوسقا,
جاۋ بولىپ دوسقا,
قور بولىپ قۇرىپ باراسىڭ...
باستا مي, قولدا مالعا تالاس قىلعان,
كٷش سىناسقان كٷندەستٸك بۇزداۋ شىرقىن..
مالىڭدى جاۋعا,
باسىڭدى داۋعا,
قور قىلما, قورعا, تاتۋلاس...
دەگەن ابايدىڭ ۋلى دەرتٸنەن تۋىنداعا جان ايقايى مەن مۇندالاپ تۇر ەمەس پە. بٸراق قايىرۋ بەرمەگەن قازاقتىڭ مٸنەز قۇلقىنىڭ بۇزىلۋ بولمىسىنا ارنالعان ويشىل دا سىنشىل اقىننىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك مازمۇنداعى ساتيريكالىق ليريكاسىنىڭ پايدا بولۋ سارىنى قازاق قاۋىمىنا ساياسات شالعىسىنا تٷسٸپ قور بولعان قىلىعىنا ىزالانىپ قايعى مۇڭى تۋدىرعان ساتيرالىق ٶلەڭ جىرلارىنىڭ تابيعاتىن ەندٸ سول دەۋٸردٸڭ وتارشىلدىق بوداندىق شىندىعىن تەرەڭ تانىپ, بٸلۋدەن تۋعان تابيعاتىن ەندٸ عانا تەرەڭ تٷسٸنٸپ ۇعۋدامىز.
ابايدىڭ دٷنيەتانىمى مەن ساياسي ەلەۋمەتتٸك بولمىسىنىڭ تابيعاتىن اتەيستٸك, ماتەرياليستٸك, كەڭەستٸك توتاليتارلىق يدەولوگييا تۇرعىسىنان تانىتىپ كەلگەن جالعان تانىمدى كٶزقاراس دەپ ەندٸ عانا تانۋدامىز.
بٷكٸل دٷنيەتانىمىمىز ەندٸ كۆانتتىق فيزيكتەر ۇسىنعان «ۇلى سانا» جولىنا تٷسپەي تۇرا المايتىن زامان كەلدٸ. ەندٸ بۇرىنعى قوعامدىق عىلىمدار اتاۋلىنىڭ بەرٸ دە تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىرادى. وسى داعدارىسقا ابايتانۋ سالاسى دا ۇشىراپ وتىر. ەندٸ جاڭا دٷنيەتانىم تالابى بويىنشا ابايتانۋدىڭ بارلىق سالاسىندا جٷرگٸزٸلەر عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى تۇرعىسىنان ابايداعى تولىق ادام ٸلٸمٸن نەگٸزگە الا وتىرىپ, بٷكٸل تەلٸم تەربيە بەرۋ, وقۋ ورىندارىنىڭ بارلىق سالاسىندا وقىتىلاتىن وقۋلىقتار قايتا جازىلۋى العى شارتقا اينالۋدا. ەندٸگٸ بٸر العا قويىلار مٸندەتتەگٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ ياعني جاڭا تالاپ جاس بۋىن ۇرپاقتاردى رۋحاني مٸنەز-قۇلقى جاعىنان رۋحاني تازارتۋدىڭ تەڭدەسٸ جوق قۇرالى – ابايدىڭ «تولىق ادام» ٸلٸمٸ بارلىق وقۋ ورىندارىندا وقىتىلۋى – زاڭدى تٷردەگٸ رۋحاني قاجەتتٸلٸككە اينالۋدا. سەبەبٸ, يران يسلام رسەپۋبليكاسىندا بارلىق جوو-نىڭ بارلىق فاكۋلتەتتەرٸندە يران تاريحى مەن ەدەبيەتٸ ارنايى پەن رەتٸندە وقىلۋدا. مەن قازاقستانداعى يران ەلشٸگٸندەگٸ ماماندارمەن پٸكٸرلەسكەندە:
- سٸزدەر بٸز سيياقتى بوداندىققا ۇرىنىپ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن باستان كەشپەدٸنٸزدەر, ەرٸ دەستٷرلٸ دٸندەرٸڭ قاز قالپىندا. ال, بٸز بولساق اتەيستٸك, ماتەرياليستٸك دٷنيەتانىمعا شىرمالدىق. سٸزدەر نەدەن سەسكەنەسٸندەر?, - دەپ سۇرادىم.
- قازٸر ەلەمدە جاھاندانۋ پروتسەسسٸ جٷرٸپ جاتىر. ولاردىڭ بٸزگە تانىمدارى مەن ازعىنداعان رۋحاني مەدەنيەتٸ ستۋدەنتتەردٸڭ ساناسىنا, جٷرەگٸنە ەسەر ەتۋدە. وسى قوعامدىق جات تۇماۋدان بالا-شاعامىزدى ساقتاۋ ٷشٸن, ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق دەستٷر مەن جازىلعان تاريح پەن ەدەبيەتتٸ بٷكٸل وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدى قولعا الۋىمىزدىڭ سەبەبٸ وسىندا جاتىر, - دەپ ماعان سىناي قارادى. مەن ويلانىپ قالدىم... بۇل مەسەلە قازاقستاننىڭ بٸلٸم جەنە عىلىم مينسيترلٸگٸنٸڭ ويى تٷگٸل تٷسٸنە دە ەڭبەي تۇر. بۇل جاڭا ۇلتتىق يدەولوگييالىق جۇمىستى قاجەتسٸنۋدە. بۇل مەسەلەگە مەن بەرمەۋدەن ۇتىلا تٷسكەننٸڭ ورنىنا تاعى دا ۇتىلۋدامىز. وسى سەبەپتٸ بۇل ايتىلعان كەمشٸلٸكتەن ارىلۋ ٷشٸن الدىن الا ابايدىڭ «تولىق ادام» ٸلٸمٸنٸڭ ەڭ بولماسا وقۋلىقتارى, حرەستوماتيياسى وقىتىلۋعا تيٸس قىسقاشا ارناۋلى بيبليوگرافيياسى, باعدارلاماسى دايارلانىپ, جاقسى ساپادا باسۋ وقۋ ورىندارىنا تەزٸرەك قامتاماسىز ەتۋ ەرەكەتٸن قىزۋ قولعا الۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداۋدا. بۇل مەسەلەنٸ عىلىم جەنە بٸلٸم مينيسترلٸگٸ ەلٸ دە سەزە الماي وتىر. بٸلسە استانادان حالىقارالق دەڭگەيدەگٸ ابايتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋعا ارا تٷسٸپ, جاناشىرلىق ەرەكەتكە تٷسەر ەدٸ عوي. ەلٸ دە ۇيقىلى وياۋ قالپىندا قامسىز وتىر دەر ەدٸم.
ال وسى تالاپقا قوسىمشا «ابايتانۋ تاريحى» پەنٸ بارلىق جوو-داعى فيلولوگييا, تاريح, پەداگوگيكا, زاڭ فاكۋلتەتتەرٸندە ارنايى كۋرس رەتٸندە جٷرگٸزٸلۋٸ قاجەت. «ابايتانۋ تاريحىن» قايتا جازىپ, وقۋلىعى مەن باعدارلاماسى, حرەستوماتيياسى وقۋلىققا ساي شاعىن بيبليوگرافيياسى جاسالماق. ەسٸرەسە, «اباي» ەنتسيكلوپەديياسى جاڭا دٷنيەتانىم نەگٸزٸندە قايتا جازىلىپ, دايارلاۋ اسا قاجەتتٸلٸككە اينالۋدا. سەبەبٸ ول اباي مۇراسىن قايتا جاڭا دٷنيەتانىم نەگٸزٸندە جارييالاۋ جولىن وي-سانا تانىمىمىزعا سٸلكٸنٸس جاسايتىن رۋحاني بەساسپاپ قۇرالعا اينالر كەزەڭٸ كەلدٸ.
كوممۋنيستٸك يەدولوگييا وي-تانىمىمىزعا بٸرتٸندەپ سٸڭدٸرگەن ماتەرياليستٸك, اتەيستٸك دٷنيەتانىم جالعان تانىم رەتٸندە تەرٸستەلدٸ.
ەندٸ عىلىمي تۇرعىدان كۆانتتىق فيزيكتەر دەلەلدەپ ۇسىنعان «ۇلى سانا» بارلىق ەلەم اتاۋلىنى بيلەيدٸ دەگەن جاڭا دٷنيەتانىمعا بەت الدىق. سوندىقتان قوعامىق عىلىم اتاۋلىنىڭ بەرٸ دە بٷگٸنگٸ داعدارىستى ارتقا تاستاپ, رۋحاني قۇلدىق وي-تانىمنان ارىلىپ, بار سالادا ۇلى جاڭعىرۋ جولىنا تٷسەتٸن زامان كەلدٸ! پەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا رۋحاني بولمىسىمىزدى تٷبٸرلٸ تٷردە جاڭعىرتۋ مٸندەتٸن العا قويىپ وتىرعاندا, جۇمىلا اتسالىسىپ پەرمەندٸ تٷردە ەرەكەت ەتەر كەزەڭ كەلدٸ.
بٷكٸل باتىس ەۆروپا, امەريكا, رەسەي, قىتاي دا جۋىق ارادا جاڭا دٷنيە تانىم جولىنا تٷسە المايدى. سەبەبٸ بەس عاسىر بويى بۇل اتالعان ەلدەر دٷنيەتانىمى وي سانادا زاتشىلدىق, قۇدايسىزدىق ۇعىم تەرەڭ سٸڭٸپ, ستەرەوتيپتٸك كەرتاتپا ساناعا اينالىپ كەتۋٸ ٷلكەن كٷردەلٸ كەدەرگٸگە اينالىپ وتىر. ول ٷشٸن قازٸرگٸ ۇرپاق تٷگەل ٶمٸردەن ٶتكەن سوڭ, ٶمٸرگە كەلەتٸن جاڭا بۋىن جاس ۇرپاق قانا دٷنيەتانىمدىق ٶزگەرٸستٸ سەزٸنە السا عانا, وي سانا, دٷنيەتانىم بەتٸن بەرٸ قاراي بۇرا الماق.
49 ۇلىستان تۇراتىن تٷرٸك تٸلدٸ حالىقتار مونوليتتٸ قالپىن بۇزىپ الدى. ولاردىڭ 27 - سٸ رەسەيدٸڭ ميسسيونەرلٸك ساياساتىنىڭ قۇرباندىعىنا شالىنىپ, قالعان 22-سٸ ونىڭ ٸشٸندە قازاقتاردىڭ تاعدىرى قالاي بولادى ەكەن دەگەن وي ەركٸمدٸ دە مازالايتىنى شىندىق. بٸراق تٷرٸك حالىقتارى قانشالىقتى توتاليتارلىق يدەولوگييانىڭ قىسىمىنا تٷسسە دە, ۇلتتىق ساناسى مەن ۇلتتىق دەستٷرٸن اتا-بابا سالتىنان, تٸلٸنەن, دٸنٸنەن قول ٷزگەن ەمەس. سول سەبەپتٸ تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى التى تٷرٸك تەۋەلسٸز مەملەكەتٸ مەن مەن رەسەي قولاستىنداعى ون بەسٸ, قىتاي جەرٸندە بٸرەۋٸ, ياعني, ۇيعىرلار جاڭا دٷنيەتانىم جاعىنا جۋىق ارادا تەز ورالاتىن حالىقتار دەۋگە رۋحاني نەگٸزٸ بار. ال بۇل توپقا ەرتەرەك شوقىنىپ, ورىستانىپ كەتكەن تٷرٸك تٸلدٸ حالىقتاردىڭ(شۇباش, ساقا, تۋبا, ت.ب.) ورالۋى سلاۆيان حالىقتارى مەن تاعدىرلاس, ورايلاس بولار دەپ قارايمىز...
قازاقتاردىڭ جاڭا دٷنيەتانىمعا تەزٸرەك ورالۋىنا ونىڭ حالىقتىق رۋحاني قازىنا كٶزدەرٸ مەن اباي, شەكەرٸم, ماعجان سيياقتى ساڭلاقتاردىڭ ەدەبي مۇراسى مەن ولاردىڭ دٷنيەتانىمى ەۋەلدەن اق جاڭا دٷنيەتانىمعا ورايلاس بولىپ جاتۋى سەبەپتٸ, ولاردىڭ ەدەبي مۇراسىندا كٶرٸنٸس بەرگەن دٷنيەتانىمىن, كٶزقاراسىن عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ زەرتتەپ اشىپ بەرۋٸ ارقىلى دا حالقىمىزدى جاڭا دٷنيەتانىمعا تەزٸرەك ورالۋىنا باستى جول باستار رۋحاني كٷشكە اينالۋى قوعامدىق وي-سانادا جاڭاشا رۋحاني بەت بۇرىسقا اينالماق!
العا قويىلىپ وتىرعان ايتۋلى تاريحي بۇل مٸندەتتٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ شەشۋشٸ بۋىنى بٸزدەر ٷشٸن ابايدىڭ تولىق اادم ٸلٸمٸن حالقىمىزدىڭ رۋحاني تازارۋ جولىنداعى تەڭدەسٸ جوق قۇرالىنا اينالارىن سەزٸپ, بٸلٸپ, وتىرعان جايىمىز بار. بۇنى جٷزەگە اسىرۋدىڭ بٸرەگەي جولى استانادان ەۆروپالىق دەڭگەيدەگٸ قازاقستاندا بۇرىن سوندى بولماعان ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ قاجەتتٸلٸگٸ كٷن تەرتٸبٸنە قويىلۋدا. سەبەبٸ جاڭادان اشىلۋعا تيٸستٸ ابايتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەملەكەت بيۋدجەتٸنەن بٸر تيىن دا قارجى سۇرامايدى. تەك قانا ي.تاسماعانبەتوۆ استانا ەكٸمٸ بولىپ تۇرعاندا ابايتانۋشىلاردىڭ تٸلەگٸ بويىنشا تەۋەلسٸزدٸك داڭعىلى قابانباي باتىر داڭعىلى قيىلىسقان جەردەن 8و سوتتىق جەر تەلٸمٸ بەرٸلسٸن دەپ بۇيرىق شىعارعان ەدٸ. سول جەر تەلٸمٸن زاڭداستىرىپ الۋ جولىندا بۇرىنعى استانا ەكٸمٸ جاقسىبەكوۆ پەن ەكٸ-ٷش جىلداي تارتىستىق. اقىرى ەكٸم ول جەر باسقالارعا بەرٸلدٸ, ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا بەرٸلمەيدٸ دەگەن ۇلتتىق رۋحتان قول ٷزگەن ادا قازاقتىڭ ٷكٸمٸن شىعارىپ كەتتٸ. مەن ي.تاسماعانبەتوۆكە ارىزداندىم. مەسەلە شەشۋ ٷشٸن قازٸرگٸ استانا ەكٸمٸ ەسەت يسەكەشەۆكە جٸبەرٸلدٸ دەگەن جاۋاپ الدىم. ەسەت مەسەلەنٸ شەشەتٸن شىعار دەگەن ٷكٸلٸ ٷمٸتتە وتىرعانىمىز دا, ابايتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينيستيتۋتىننا جەر بەرٸلمەيدٸ دەگەن رەسمي شەشٸمٸن جٸبەردٸ. قازٸرگٸ ابايتانۋدىڭ تاعدىرى استانا ەكٸمٸنٸڭ قولىندا تۇر. ٶيتكەنٸ ينوۆاتسييا دەپ شۋلاپ جاتىرمىز عوي. ٶيتكەنٸ ەۆروپالىق دەڭگەيدەن اسىپ تٷسپەسە كەم تٷسپەيتٸن ابايتانۋ عىلىمي زەرتتۋ ينستيتۋتى مەملەكەت بيۋجەتٸنەن بٸر تىيىن دا الماي جەر تەلٸمٸ بەرٸلسە بولدى ٶزٸن-ٶزٸ قارجىلاندىرا الادى. وعان بٸزدٸڭ تٸلەك بٸلدٸرگەن ازاماتتىق سەزٸمٸ الاۋلاعان كەسٸپكەرلەرٸمٸز بٸلەگٸن سىبانىپ دايار وتىر. بٸزگە مەملەكەتتەن قارجى الامىز دەپ تٸلەنۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بيلٸكتەگٸلەر وسى ينوۆاتسييالىق قۇبىلىستى ۇعا الماسا, ولاردى ٶمٸر اعىسىنان ارتتا قالعان, الدىن كٶرە المايتىن پاقىردىڭ ٶزٸ دەگەن ساياسي باعانىڭ بەرٸلەتٸنٸن سەزٸنۋٸ كەرەك. بەرٸ بٸر ەرتە مە, كەش پە ابايتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى استانادا اشىلماي تۇرا المايدى اشىلادى. ول- ۋاقىت تالابى.
