Mekemtas Myrzahmetuly: Abai Shyǵysynyń esigin ashtyq, biraq áli ishine kire almadyq

Bolystyq júie qazaqtyń minezin ózgertti

- Mekemtas aǵa, siz Abaidy zerttep júrgen irgeli ǵalymdar­dyń birisiz. Abai ómiriniń sońǵy sátteri jaily derekter joqtyń qasy deýge de bolady. Bar qazaq­tyń qaiǵysyn júregine jamaǵan aqyn qazasy jumbaǵy­nyń syry nede? Osy arany tarqatyp aityp ótseńiz.

- Abai 59 jasynda ómirden ozdy. Uly aqyn rýhani qaiǵyny kótere almady. Oǵan rýhani qaiǵy eki jaqtan áser etti. Biri - qoǵamnan jáne jaǵdaiynan. Otbasylyq jaǵdaiynda óziniń jaqsy kórgen balalary ózinen buryn qaitys boldy. Bul Abaiǵa úlken soqqy, aýyr qaiǵy boldy. Ony jaq­sy bilemiz. Ekinshisi - áleýmettik qaiǵy. Óziniń óleńinde «Qaiǵy shyǵar ilimnen. Yza shyǵar bilimnen. Qaiǵy men yza qysqan soń, Zar shyǵady tilimnen» deidi. Abaidyń búkil saiasi-áleýmettik óleńderiniń tamy­ryn tanyp-bilý úshin sol zar nege shyqty, qandai jaǵdaida týdy degen saýaldarǵa jaýap izdeý kerek. Munyń astarynda patsha úkimetiniń «jabaiylardy jabaiylardyń qolymen tunshyqtyrý» degen saiasaty jatyr. Halyqty ózine-ózin aidap salý. Al ol saiasattyń negizi kóp jyl oilastyrylyp baryp 1867 jyly qabyldanǵan Jańa Nizam erejesi bolatyn. Atalmysh erejede patsha úkimeti qazaq jerine bolystyq bileý júiesin endirdi. Durys-aq, Abai da, basqa­lary buǵan kóndi. Óitkeni bodan el bolǵan soń patsha biligine baǵynady. Bolystyq bileý júiesinde rýlyq-áýlettik basqarý jáne territoriialyq-aýmaqtyq basqarý júiesi bar edi. Abai osy rýlyq-áýlettik basqarýdy qalady. Osy júie qazaq jerine engizilse, áýlettik tutastyqta ómir súrip úirengen el tynysh bolady dep túsindi. Rasynda solai edi. Bir rýly eldi bir bolys basqarady. Sol rýdyń aqsaqaldary usyn­ǵan adam sailaýǵa túsedi. Eń bastysy, tynysh otyrǵan el alataidai búlinbeidi, talasyp daýryqpaidy. Biraq patsha úkimeti territoriialyq-aýmaqtyq basqarý tásilin qoldandy. Nege? Óitkeni olarǵa bizdi ydy­ra­typ jiberý kerek bolatyn. Maqsattary sol edi. Birinshi ret osy territoriialyq-aýmaq­tyq basqarý júiesin Syrdariia gene­ral-gýbernatory Nikolai Grodekov engizdi. Túlkibas aýdanynda Mailykent degen bolystyq quryldy. Tájiribe júzinde. Eks­periment retinde kórdi. Olar bolystyqqa 12 rýdan turatyn 12 aýyldy tańdap aldy. Quli, Shylmambet, Qoralas, Sirgeli, Janys sekildi jeke-jeke rýlardy biriktirip, bir bolys jasady. Sosyn osy rýlardyń arasy­nan bolysty ózderiń daýys berip sailap alyńdar dedi. Alǵashqy jyly halyq bi­lik­ke, oblystyqqa onsha talasa qoimady. Al kelesi sailaýda qatty daý boldy. Patsha saiasatkerleriniń de kózdegeni osy edi. Múddeleri qazaqtardy óz ishine syimastai etip, birin-birine aidap salý edi. Qazaqtardy qyryqpyshaq qylyp qoiyp syrttan baqylap otyrdy. 1914 jyly «Aiqapta» «Bizdiń dertimiz» deitin maqala shyqty. Sonda «Mine, 40 jyl boldy, qazaq halqy aqyl-oiyn, dúnie-múlkin osy sailaýdyń jolyna salyp keledi. Jyl ótken saiyn azyp baramyz, turmysymyz nasharlap bara jatyr, minez-qulqymyz buzylyp bara­dy» deidi. Abaidyń qarsy bolǵany osy edi. Qazaqtyń mineziniń ózgerýi. Jáne muny ol erte aitty. «Bet bergende shyra­iyń sondai jaqsy, Qaidan ǵana buzyldy sartsha syrtyń?» dep. Bylq etpeitin márt, nar qazaq endi jylpos, psihologiiasy óz­ger­gen, dala adamyna tán minezinen aiy­rylǵan qazaqqa ainaldy. Osy bolystyq sailaýdyń saldarynan. Qazaq ómiri aryz jazyp kórmegen, onyń ne ekenin de bilmei­tin. Esesine, bolystyq sailaý úiretti. Sailaý kezinde domalaq aryzdy qarsha boratatyn boldy bir-biriniń ústinen.

- Bolystyq basqarý qazaqtyń minezin ǵana ózgertip qoiǵan joq, sonymen qatar rýaralyq syilas­tyq­ty buzdy, judyryqtai jumy­lyp, «Attan!» degende bir týdyń astyna jinalatyn halqymyzdyń basyn birikpestei etti ǵoi sonda? Abaidyń da qaýiptengeni osy emes pe?

- Bolystyqqa talasýdyń saldarynan baýyrmal qazaq shoqpar siltesýge, kerek deseńiz, birin-biri óltirýge deiin bardy. Qazaqtyń birinshi ishtei buzylýy osydan bastaldy. Abai osynyń bárin kórdi. Ókiner ýaqytymyz boldy ǵoi dep qynjyldy. Óitkeni Abaidyń búkil ómiri osy júiede ótti. 18 jyl ózi de bolys boldy, bi boldy. Aqyry, báriniń baiansyz ekenin túsinip, óz erkimen ketti bilikten. Óitkeni patsha úkime­tiniń surqiia saiasatyn tereń túsindi. «Qairan elim, qazaǵym, qairan jurtym» óle­ńinde «Óz qolyńnan ketpese endi óz yrqyń» dep kúńirendi. Qazaq óz yrqynan aiyryldy, bodandyq qamytyn birjolata kidik dep uqty. Muny Abai bilim arqyly da, ilimi arqyly da bilip otyrdy. Eń basty­sy, qazaqtyń, óz halqynyń minez-qulqynyń ózgergenin, usaqtalǵanyn kózimen kórdi. Mine, osydan kelip onyń júreginen zar shyqty. Bul da Abaidyń qaiǵysyna qaiǵy jamady.

- Alaida Abaidyń júregine salmaq salǵan budan da aýyr dúnie bar siiaqty ǵoi aǵa. Ózi úlgi tutqan orys jurtynan birjolata kúderin úzdirgen ne nárse?

- Ras, Abaidyń bilimin úirený kerek dep sanaǵan orys biliginen birjolata kúde­rin úzdirgen, bul 1902 jyly Nikolai pat­sha II-niń jazǵan raskrivti edi. Basqa qujattardy patshanyń qol astyndaǵy qyzmetkerleri jazady da, patsha tek qolyn qoiyp beredi. Al raskrivtti patshanyń ózi erekshe mán berip, asa qupiia jaǵdaida óz qolymen jazady. Osy 1902 jyly jazyl­ǵan raskrivtte patsha «Qazaqtardy tez ara­da orystandyryp, shoqyndyrý kerek. Kón­bese, jer betinen joiyp jiberińder» dep buiryq berdi. Osy asa qupiia buiryqty Dýma­ǵa depýtat bolǵan Sháimerden Qos­shyǵulov qolyna túsirdi. Sóitti de, onyń eki kóshirmesiniń bireýin Abaiǵa, ekinshisin Máshhúr Júsip Kópeige salyp jiberdi. Bas­qa da qazaqtyń ziialy qaýymdaryna, bas kóterer azamattaryna hat jazyp, jaǵdaidy túsindirdi. Alaida muny patsha úkimetiniń adamdary bilip qoidy da, búkil jandar­me­riia, gýberniia basshylary Abaidyń qolyn­daǵy asa qupiia raskrivtti alýǵa tyrysty. Abaidyń úiin tintidi. Biraq ol hat Aqylbai­dyń úiinde bolyp shyqty. Aqylbai «men bul qaǵazdy temeki oraýǵa alyp edim» dedi. Abaidyń sengen bir tiregi bar edi, «orystyń tilin bilý kerek, mádenietin uǵý kerek» degen. Osy tiregi qulady. Abaidyń qusa bolǵany osy jáit. Aqyn óler sátinde úsh-tórt kún eshkimmen sóilespei, batysqa qarap jatyp alǵany da osy sebepten.

Abaidyń ulttyq sanasy Alashty oiatty

- Úiin tintý kezinde orys ofi­tser­leriniń Abaiǵa tizesi batqan degen de sóz bar. Bul qanshalyqty shyndyqqa janasady?

- Ol týrasynda naqty derek joq qolym­da. Alaida Abaidyń Senatqa jazǵan hatynda Orazbai bastaǵan top ózin sabap ketkende, orys ofitseriniń myltyq atyp, arashalap alǵandyǵyn aitady.

Qazaqta eń birinshi ulttyq sanasy oianǵan Dýlat Babataiuly. Abai da erte oiandy, tereńnen tolǵady. Orystarǵa jaqyndaý arqyly olardyń jymysqy oiyn túsindi. Keiinnen baryp Abaidyń ulttyq sanasy Alashty oiatty. Qazaqtyń patsha biligi qol astynda otyryp jeke avtonomiia qurý ideia­sy Abaidan bastaý alǵan. Óitkeni qa­zaqtyń basyna kún týǵanyn, halyq retinde joiylyp ketý qaýpi jaqyndaǵan soń Abai osyndai saiasi maqsat qoiǵan aldyna. Patsha úkimetine qarasty túrki elderiniń ishinde basqa elder bulai jasai alǵan joq.

Resei eki nárseden qoryqty. Birinshisi, maida ulttardyń ulttyq sanasynyń oianyp ketýinen, ekinshisi, osy halyqtardyń avtonomiia alyp, óz aldyna jeke tútin tútetýinen. Budan keiin ornaǵan Keńes ókimeti de osydan qaýiptendi. Qarasańyz, keńes tusynda bas kóterer Alashtyń arystary ultshyl dep aiyptalyp, atylyp ketti. Bilik osy azamattardyń ulttyq sanasynyń oianyp ketýinen sekem aldy. Tarihi sanasy qaita oralǵan halyq eshqashan bodandyqta bolmaidy. Quldyq qamytty kimeidi.

Patsha úkimeti qol astynda erte oianǵan, bas kótergen halyq - qazaq halqy. Halyqtyń tarihi sanasynyń qaita oralýyna yqpal etken tulǵa - Abai. Osy turǵydan baryp Abaidyń qaitys bolǵan jaǵdaiyn da tanyp-bilýimizge bolady. Óitkeni Muhtar Áýezovtiń «Abaidy tanýdyń bir qiynshylyǵy - ol ómir súrgen zamandy bilý» degeni bar. Sebebi Abai ómir súrgen zaman qazaqty óz qolymen tunshyqtyrýdyń bastalǵan tusy bolatyn. Tup-tunyq sanasy lailanyp, ulttyq rýhynyń álsiregen sáti edi. Abaidyń ómiri qazaq jerine aiarlyq saiasi mehanizmdi engizgen kezge tuspa-tus keldi. Osynyń bárin kórip-bilip, sezip otyrǵan sanaly adamnyń júregi qalai aýyrmaidy, qalai ashynbaidy, qalai zar jutpaidy?!

- Qazaq halqyna qatysty patsha úkimeti júrgizgen zymystan saiasattyń taǵy da qandai parasy bar? Sizdi patsha arhiviniń ruqsat etilmegen ústeline otyrǵan dep estigen edik...

- Patshanyń arhivi bes ústelden turady. Birinshi, ústelde patsha men ishki ister ministrligi arasyndaǵy qujattar saqtalady. Buǵan eshkim kire almaidy. Tipti Shoqan da kire almady bul jerge. Ekinshi ústelde general-gýbernatorlardyń qujattary saqtalǵan. Osy ekeýine eshkimdi kirgizbeidi, basqalaryna kirýge ruqsat. Men Orynborǵa, Ombyǵa barǵan kezde general-gýbernatordyń arhivine kire almadym. Keiinnen bastyǵym Láilá Muhtarqyzy aralasyp, ruqsat alyp berdi. Arhivti arshý barysynda kóptegen mańyzdy qujattardy taptym. Solardy arqaý etip «Qazaq qalai orystandy?» degen kitap jazyp shyqtym. Oqyp otyrsań tóbe shashyń tik turady, qanyń qainaidy. Ishinde bir maqala bar. «Halyq sanaǵynyń astarly syry ún qatsa» degen. Iaǵni patsha úkimeti jer betinen úsh halyqty typ-tipyl etip joiyp jiberýdi maqsat tutty. Sanaly túrde, memlekettik turǵyda. Olardyń birinshisi - noǵai halqy. Olardy azaityp, qurtyp jiberýden áli de bas tartar emes. Qazir olardyń kóbi shoqynyp ketti. Ekinshisi - orystardyń 50 paiyzyn qurǵan Qyrym tatarlary. Olardy da qurdymǵa jiberdi. Qazir kóp bolsa, jarty millionǵa jetpei­tin halyq qaldy. Úshinshisi - qazaqtar. Bul - tarihi derek. 1897 jyly qazaqtar Búkil Reseige qaraǵan túrki halyqtarynyń 57 paiyzyn quraǵan eken. Surqiia saiasat bizdi de ońdyrmady. Qazaqtar úsh ese azaiyp, 21 paiyzǵa deiin tústi. Biraq basqa halyqtarǵa tiispedi. Áitpese bárimiz bir memlekettiń qol astynda boldyq qoi. Arhivten alynǵan derekterge qarasaq, uiǵyrlar alty ese ósti, tájik bes ese, qyrǵyz alty ese, túrkimen alty ese, ózbek tipten 12,5 ese ósti. Al qazaqtar úsh ese kemidi. Nege? Qazaqtardan patsha úkimeti nege ólerdei qoryqty? Sebebi ulan-ǵaiyr jeri bar, bailyǵy mol, rýhy myqty halyq biz edik. Qazaqty tuqyrtyp, saǵyn syn­dyr­saq, basqa halyqtar bas kótere almaidy dep sanady. Mine, bul sol Abai ómir súrgen kezde bastalǵan patsha úkimetiniń solaqai saiasatynyń salqyny.

- Abai tóbe bi bolyp saila­nyp, ózi basqarǵan komissiia úsh kún, úsh tún ázirlegen 93 baptan turatyn «Semei qazaqtary úshin qylmystyq isterge qarsy zań erejesine» qatysty túrli pikirler bar. Bul ereje Abaidiki me, álde?..

- Bul erejeni Abai jazǵan joq. Tek túze­týler engizip, qolyn qoiǵan bolýy múm­kin. Óitkeni ereje orys tilinde jazy­lyp, tatarshaǵa aýdarylǵan. Otar bolǵan eldiń qolyna mundai saiasi qujatty ber­meidi. Áý basta biz de bul erejeni Abaidiki dep júrgenbiz. Keiin meniń shákirtim osy erejeni arhivten taýyp, aqiqatyn anyqta­dy. Abaidyń tusynda mundai saiasi qujat­tardy patsha úkimeti daiyndap, dala qazaq­tarynyń barmaǵyn bastyryp, maquldat­tyryp alatyn bolǵan.

- Ómir boiy qysym kórsetip ótken Shormannyń Mustafasy qaitys boldy degendi estigen Jaiaý Musa aýyr kúrsinip, «alysýǵa da, arpalysýǵa da turatyn azýy alty qarys er edi. Alyssań, sondaimen alys, ózińniń de shamań baiqala­dy» degen eken. Bálkim, osy Abai­dyń dushpandary tóńireginde ózge­she bir kózqaras qajet emes pe? Qazaqtyń Abaidai danasymen arpalysqan Orazbailar da tegin adam emes qoi. Aqyn ajaly taqa­ǵan tusta aldynan ótip, keshirim ótingen, «Abai óldi» dep súiinshi surai jetken jalshysyn qamshy­men dúrelep jylaǵan da Orazbai ǵoi.

- Ras, biz kóp nárseni bilmeimiz áli. My­sa­ly, Abai zamanynda elimizdiń baty­synda bileýshiler - sultandar boldy. Orta júzde aǵa sultandar edi. Al ol kezde Ońtústik Qazaqstan jeri Qoqan handyǵyna qarady. Olar eldi datqalar arqyly biledi. Patsha áskeri Qoqan, Hiýa, Buharany jaý­lap aldy. Sol kezde ómir súrgen Baizaq datqany Qoqan handyǵyna ustap berip, attyrǵan Batyrbek datqa dep júretinbiz. Elge solai taraǵan. Sóitsek, biz qatelesip júrippiz. Ony istegen general Mihail Cherniaev eken. Cherniaevtiń ministrge jaz­ǵan hatynda «Bul jerdi bileitin tórt datqa bar. Ishindegi eń myqtysy, ailakeri, dinshili Batyrbek datqa. Esh ustatpaidy. Qoqan­dyqtardyń ózderin aidap salýǵa tyrysyp em, nátije shyqpady. Sodan tek Baizaq datqany «sen bizdiń elshimiz bolasyń» dep Batyrbekke jumsadym. Baizaq datqa, «meni olar óltirip tastaidy ǵoi» dep aitty. Men onyń janyna ofitserler qosyp beretinimdi aityp sendirdim. Sóitip, Qoqanǵa jumsap, Baizaq datqany óltirtkizdim. Sosyn Batyr­bek datqa Baizaqty aldap, Qoqan zeńbire­giniń ishine saldyryp atyp jiberipti degen qaýeset taratyp jiberdim. Halyqtyń Batyr­bek datqaǵa degen senimi joǵaldy» dep aitady. Biz sońǵy kezge deiin osy sózge senip keldik. Alaida tarihi derek basqasha sóileidi. Batyrbek datqa halqyn súigen jan. Bizdiń halyq bir-birine qatty sengen. Al halyqtyń seniminen aiyrylý - bul ólimmen teń jaǵdai. Al osy Batyrbek datqaǵa jolyqqan Shoqan Ýálihanov óziniń burynǵy oiynan ainyp, aryzyn jazyp, otstavkaǵa ketip qalady. Óitkeni oǵan Batyrbek datqa kimniń qol astynda jumys istep júrgendigin túsindirgen. Halyqtyń bolashaǵy qalai bolatynyn aitqan.

Sol siiaqty Abaidyń da dushpany, ai­na­lasynda jaýlary kóp boldy. Nadandyq­tan bardy ǵoi olar túrli áreketke. Bálkim, ýaqyt óte onyń da dushpandaryna basqasha kózqaras qalyptasar, aqiqat ashylar, shyndyq aitylar.

- Mekemtas aǵa, Abai qaitys bolar sátinde qysymy kóterilip, orys dárigeri oǵan bir dári usynǵan desedi. Bul jaiynda ne aitasyz?

- Abai Bala Shaqpaqta qaitys boldy. Onyń denesin ákesi Qunanbaidyń qasyna qoimaqshy boldy. Shóp salynǵan arbamen ákele jatqanda Shákárim súiekti qarasa iistenip barady eken. Sodan súiekti Jide­baiǵa qoiǵyzady. Inisi Ospannyń janyna. Alaida orys dárigeri dári usynǵan degen derekti esh jerden jolyqtyrmadym.

- Sh.Qosshyǵulovtyń Abaiǵa jibergen patshanyń raskrivtine qaita oralsaq. Ózi rýhani qaiǵyda júrgen aqynǵa myna sumdyqty oqyp-bilý psihologiialyq turǵydan qatty áser etti ǵoi.

- Árine, ózi maqtap, arqa súiep júrgen orysynyń óz halqy týraly ne oilap otyr­ǵandyǵyn bilgende Abai rýhani-psiholo­giialyq turǵyda kúiredi. Eń aýyr soqqy osy boldy. Eń sońǵy úmiti úzildi.

Abai Shyǵysynyń esigin ashtyq, biraq áli ishine kire almadyq

- Abaidyń Shyǵysyna qatysty irgeli zertteý jumysy kerek siiaqty áli. Abaidyń ar ilimi desek te bolar, qanshalyqty igerilýde?

- 1949 jyly kosmopolitizm týraly Máskeý qaýly shyǵarǵan. Ol qaýlyda Batysqa da, Shyǵysqa da bas igenderdi talqandaimyz delingen. Sóitip, Shyǵys týraly maqala jazǵan, kitap jazǵan adamdardyń barlyǵy qýdalaýǵa tústi, atyldy, qurdymǵa ketti. Al Batysqa bas igen evreilerdi de aiamady. Osy sebepten bizdiń Abaidyń Shyǵysyn zertteýge tos­qaýyl qoiyldy, jol jabyldy, tyiym salyndy. Ol taqyrypqa barsań, bálege qalasyń. Bul taqyrypty eń áýeli professor Áýelbek Qońyratbaev zerttep, Abaidyń Shyǵysy týraly maqala jazdy. Qyzylor­daǵa jer aýdaryp jiberdi ony osydan keiin. Sol jaqta jeti jyldyq mektepke esekke minip baryp, sabaq berip júrgen jerinen Pedinstitýttyń rektory Ádil Ermekov degen azamat kórip qap, ózine jumysqa shaqyryp, keiinnen Almatyǵa qaityp keldi. Sol jaǵdaidan soń Abaidyń Shyǵysy týraly eshqandai zertteý bolǵan joq, maqalalar jazylmady. Muhtar Omar­hanuly bastaǵan edi, biraq tek tezis­pen qaldyrýǵa májbúr boldy. Kóp nárseni aita almady. Sondyqtan Abaidyń Shyǵysy endi ǵana ashylyp jatyr.

1989 jyly men doktorlyq disser­tatsiiamdy qorǵadym. Sonda monog­rafiiam­nyń bir taraýy osy Abaidyń Shyǵysyna arnalǵan bolatyn. Qorǵaý barysynda búkil akademikter osy Abaidyń Shyǵysyna qarsy boldy. Óitkeni meniń monografiiam 1982 jyly jaryqqa shyqqan. Meniń myq­tylyǵymnan emes, Láilá Muhtarqyzynyń tabandylyǵynyń arqasynda. Maǵan Abai týraly dissertatsiiamdy jeti ret qorǵat­qyzbady. Aqyry qaita qurý kezinde qorǵap shyqtym.

Qazir Abaidyń Shyǵysynan bári taby­lyp jatyr. Tolyq adam týraly ilimi de, islamiiatty tanýy, adamgershilik týraly ideiasy, moral filosofiiasy da júieli túrde jazylǵan. Qazir osy igilik óziniń jemisin bere bastady.

Abaidyń islamdy tanýyna kóz jibe­reiik­shi. Bizdiń dalamyzǵa taraǵan din sopylyq ilim negizinde boldy. Jáne bir qyzyǵy, álemdegi eń uly klassik aqynnyń bári sopylyq ilimnen sýsyndaǵandar. Abaidy da solardyń qataryna jatqyzýǵa bolady. Asyp túspese, kem emes. Tolyq adam týraly ilimi de osy sopylyq ilimmen ushtasady. Alaida muny filosoftar áli tolyq ashyp bere almady. Endi asha almaidy. Óitkeni filosofiianyń tireletin jeri - materiia. Al Shyǵystyń pálsapasy­nyń qainary - sana. Biz ózimizdiń pálsapa­myzǵa túspeiinshe, Abaidyń Shyǵysyn tolyq uǵyna almaimyz. Bul - bolashaqtyń enshisindegi dúnie.

- Biz Abaidy taza qazaqy tabiǵatpen qabyldap, jańa bolmyspen tani aldyq pa?

- Alǵashqy zertteýdiń bári «Abai jáne orys ádebieti» degen taqyryp tóńireginde bolatyn. Abaidy orys ádebietiniń qaly­byna salýǵa tyrystyq. Solai uqtyq, qa­byl­dadyq. Filosoftardyń Abai Reseidiń progressivti ustanymymen qalyptasty degen tujyrymdary ótirikke shyqty. Bul endi ózgeredi. Biz áli kúnge Abaiǵa orys ádebietiniń modeli arqyly kirip júrmiz. Sondyqtan da onyń Shyǵysyn asha almai­myz. Qazirgi tańda tek Abai Shyǵysynyń esigin ǵana asha aldyq. Al ary qarai kirip, kórip, tanýǵa ilim-bilimimiz jetpeidi. Kadr daiarlaý durys jolǵa qoiylmaǵan.

- Rasymen, jastar arasynan Abaidy zerttep, onyń áli tanylmaǵan qyrlaryn ashýǵa umtylyp júrgenderi bar ma?

- Bizdiń shákirtterimizdiń ishinde Abaiǵa den qoiyp, zerttep júrgenderi barshylyq edi. Ǵylym kandidattary. Alatyndary 45 myń teńge. Jaldap alǵan páterlerine jetpeidi. Sondyqtan da bári ǵylymnan qashady. Aiaq baspaidy. Bolashaqta Abai zerttelmei qalýy múmkin. Tereń, irgeli zertteitin ǵalymdar shyǵa qoimas. Meniń de qaýiptenetinim, qorqatynym osy tus.

- Saliqaly áńgimeńizge rahmet.

Alashqa aitar datym...

Bizdiń bilim berý júiemiz, qoǵamdyq ǵylymdar áli kúnge eýrotsentristik relspen júrip keledi. Sol modelden shyqpaimyz. Biz Táýelsiz elmiz, ózimizdiń salt-sanamyzǵa negizdelgen ulttyq bilim berý júiesin qalyptastyryp, jańa modelde bilim berýimiz kerek. Eger Eýropanyń pedagogikasy myqty bolsa olar azbas edi. Biz balalarymyzdy áli sol Eýropany azdyryp, tozdyrǵan pedagogikasymen oqytyp kelemiz. Dereý arada pedagogikamyz ulttyq shyǵystyq relske túsýi tiis. Túptiń túbinde biz buǵan sanaly túrde baramyz.

Oqshaý oi

Bir kezderi «qazaqtyń ádebi tili qashan qalyptasty» degen úlken daý boldy. Ǵalymdarymyzdyń kóbi «Abaidan keiin, orysqa qosylyp, alǵash kitap shyǵarǵan kezimizden bastaldy» dep orystyń qalybyna saldy. Biraq biz buǵan qarsy boldyq. Óitkeni bizdiń ádebietimiz qalammen jazylmady, kóbinde aýyzsha aitylyp qalyptasty. Munyń ózindik ereksheligi bar. Bizdiń XVI ǵasyrda-aq aitylyp ketken jyrlarymyzda nebir keremet obrazdar bar. Basqalarda joq mundai. Sondyqtan da munyń óziniń modeli bolýy kerek dep taptyq. Men qazaq ádebietiniń tarihy bizdiń eramyzdan burynǵy VII ǵasyrda qalyptasqan dep aittym. Mahmud Qashqaridyń kitabynda «Alyp Er Tońa» týraly joqtaý bar. Sondaǵy óleń qurylysy Dýlatta da bar, Abaida da bar.

Suhbattasqan Darhan BEISENBEKULY