بولىستىق جٷيە قازاقتىڭ مٸنەزٸن ٶزگەرتتٸ
- مەكەمتاس اعا, سٸز ابايدى زەرتتەپ جٷرگەن ٸرگەلٸ عالىمداردىڭ بٸرٸسٸز. اباي ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى سەتتەرٸ جايلى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى دەۋگە دە بولادى. بار قازاقتىڭ قايعىسىن جٷرەگٸنە جاماعان اقىن قازاسى جۇمباعىنىڭ سىرى نەدە? وسى ارانى تارقاتىپ ايتىپ ٶتسەڭٸز.
- اباي 59 جاسىندا ٶمٸردەن وزدى. ۇلى اقىن رۋحاني قايعىنى كٶتەرە المادى. وعان رۋحاني قايعى ەكٸ جاقتان ەسەر ەتتٸ. بٸرٸ - قوعامنان جەنە جاعدايىنان. وتباسىلىق جاعدايىندا ٶزٸنٸڭ جاقسى كٶرگەن بالالارى ٶزٸنەن بۇرىن قايتىس بولدى. بۇل ابايعا ٷلكەن سوققى, اۋىر قايعى بولدى. ونى جاقسى بٸلەمٸز. ەكٸنشٸسٸ - ەلەۋمەتتٸك قايعى. ٶزٸنٸڭ ٶلەڭٸندە «قايعى شىعار ٸلٸمنەن. ىزا شىعار بٸلٸمنەن. قايعى مەن ىزا قىسقان سوڭ, زار شىعادى تٸلٸمنەن» دەيدٸ. ابايدىڭ بٷكٸل ساياسي-ەلەۋمەتتٸك ٶلەڭدەرٸنٸڭ تامىرىن تانىپ-بٸلۋ ٷشٸن سول زار نەگە شىقتى, قانداي جاعدايدا تۋدى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەۋ كەرەك. مۇنىڭ استارىندا پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ «جابايىلاردى جابايىلاردىڭ قولىمەن تۇنشىقتىرۋ» دەگەن ساياساتى جاتىر. حالىقتى ٶزٸنە-ٶزٸن ايداپ سالۋ. ال ول ساياساتتىڭ نەگٸزٸ كٶپ جىل ويلاستىرىلىپ بارىپ 1867 جىلى قابىلدانعان جاڭا نيزام ەرەجەسٸ بولاتىن. اتالمىش ەرەجەدە پاتشا ٷكٸمەتٸ قازاق جەرٸنە بولىستىق بيلەۋ جٷيەسٸن ەندٸردٸ. دۇرىس-اق, اباي دا, باسقالارى بۇعان كٶندٸ. ٶيتكەنٸ بودان ەل بولعان سوڭ پاتشا بيلٸگٸنە باعىنادى. بولىستىق بيلەۋ جٷيەسٸندە رۋلىق-ەۋلەتتٸك باسقارۋ جەنە تەرريتورييالىق-اۋماقتىق باسقارۋ جٷيەسٸ بار ەدٸ. اباي وسى رۋلىق-ەۋلەتتٸك باسقارۋدى قالادى. وسى جٷيە قازاق جەرٸنە ەنگٸزٸلسە, ەۋلەتتٸك تۇتاستىقتا ٶمٸر سٷرٸپ ٷيرەنگەن ەل تىنىش بولادى دەپ تٷسٸندٸ. راسىندا سولاي ەدٸ. بٸر رۋلى ەلدٸ بٸر بولىس باسقارادى. سول رۋدىڭ اقساقالدارى ۇسىنعان ادام سايلاۋعا تٷسەدٸ. ەڭ باستىسى, تىنىش وتىرعان ەل الاتايداي بٷلٸنبەيدٸ, تالاسىپ داۋرىقپايدى. بٸراق پاتشا ٷكٸمەتٸ تەرريتورييالىق-اۋماقتىق باسقارۋ تەسٸلٸن قولداندى. نەگە? ٶيتكەنٸ ولارعا بٸزدٸ ىدىراتىپ جٸبەرۋ كەرەك بولاتىن. ماقساتتارى سول ەدٸ. بٸرٸنشٸ رەت وسى تەرريتورييالىق-اۋماقتىق باسقارۋ جٷيەسٸن سىردارييا گەنەرال-گۋبەرناتورى نيكولاي گرودەكوۆ ەنگٸزدٸ. تٷلكٸباس اۋدانىندا مايلىكەنت دەگەن بولىستىق قۇرىلدى. تەجٸريبە جٷزٸندە. ەكسپەريمەنت رەتٸندە كٶردٸ. ولار بولىستىققا 12 رۋدان تۇراتىن 12 اۋىلدى تاڭداپ الدى. قۇلي, شىلمامبەت, قورالاس, سٸرگەلٸ, جانىس سەكٸلدٸ جەكە-جەكە رۋلاردى بٸرٸكتٸرٸپ, بٸر بولىس جاسادى. سوسىن وسى رۋلاردىڭ اراسىنان بولىستى ٶزدەرٸڭ داۋىس بەرٸپ سايلاپ الىڭدار دەدٸ. العاشقى جىلى حالىق بيلٸككە, وبلىستىققا ونشا تالاسا قويمادى. ال كەلەسٸ سايلاۋدا قاتتى داۋ بولدى. پاتشا ساياساتكەرلەرٸنٸڭ دە كٶزدەگەنٸ وسى ەدٸ. مٷددەلەرٸ قازاقتاردى ٶز ٸشٸنە سىيماستاي ەتٸپ, بٸرٸن-بٸرٸنە ايداپ سالۋ ەدٸ. قازاقتاردى قىرىقپىشاق قىلىپ قويىپ سىرتتان باقىلاپ وتىردى. 1914 جىلى «ايقاپتا» «بٸزدٸڭ دەرتٸمٸز» دەيتٸن ماقالا شىقتى. سوندا «مٸنە, 40 جىل بولدى, قازاق حالقى اقىل-ويىن, دٷنيە-مٷلكٸن وسى سايلاۋدىڭ جولىنا سالىپ كەلەدٸ. جىل ٶتكەن سايىن ازىپ بارامىز, تۇرمىسىمىز ناشارلاپ بارا جاتىر, مٸنەز-قۇلقىمىز بۇزىلىپ بارادى» دەيدٸ. ابايدىڭ قارسى بولعانى وسى ەدٸ. قازاقتىڭ مٸنەزٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ. جەنە مۇنى ول ەرتە ايتتى. «بەت بەرگەندە شىرايىڭ سونداي جاقسى, قايدان عانا بۇزىلدى سارتشا سىرتىڭ?» دەپ. بىلق ەتپەيتٸن مەرت, نار قازاق ەندٸ جىلپوس, پسيحولوگيياسى ٶزگەرگەن, دالا ادامىنا تەن مٸنەزٸنەن ايىرىلعان قازاققا اينالدى. وسى بولىستىق سايلاۋدىڭ سالدارىنان. قازاق ٶمٸرٸ ارىز جازىپ كٶرمەگەن, ونىڭ نە ەكەنٸن دە بٸلمەيتٸن. ەسەسٸنە, بولىستىق سايلاۋ ٷيرەتتٸ. سايلاۋ كەزٸندە دومالاق ارىزدى قارشا بوراتاتىن بولدى بٸر-بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن.
- بولىستىق باسقارۋ قازاقتىڭ مٸنەزٸن عانا ٶزگەرتٸپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار رۋارالىق سىيلاستىقتى بۇزدى, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, «اتتان!» دەگەندە بٸر تۋدىڭ استىنا جينالاتىن حالقىمىزدىڭ باسىن بٸرٸكپەستەي ەتتٸ عوي سوندا? ابايدىڭ دا قاۋٸپتەنگەنٸ وسى ەمەس پە?
- بولىستىققا تالاسۋدىڭ سالدارىنان باۋىرمال قازاق شوقپار سٸلتەسۋگە, كەرەك دەسەڭٸز, بٸرٸن-بٸرٸ ٶلتٸرۋگە دەيٸن باردى. قازاقتىڭ بٸرٸنشٸ ٸشتەي بۇزىلۋى وسىدان باستالدى. اباي وسىنىڭ بەرٸن كٶردٸ. ٶكٸنەر ۋاقىتىمىز بولدى عوي دەپ قىنجىلدى. ٶيتكەنٸ ابايدىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸ وسى جٷيەدە ٶتتٸ. 18 جىل ٶزٸ دە بولىس بولدى, بي بولدى. اقىرى, بەرٸنٸڭ بايانسىز ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, ٶز ەركٸمەن كەتتٸ بيلٸكتەن. ٶيتكەنٸ پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ سۇرقييا ساياساتىن تەرەڭ تٷسٸندٸ. «قايران ەلٸم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» ٶلەڭٸندە «ٶز قولىڭنان كەتپەسە ەندٸ ٶز ىرقىڭ» دەپ كٷڭٸرەندٸ. قازاق ٶز ىرقىنان ايىرىلدى, بوداندىق قامىتىن بٸرجولاتا كيدٸك دەپ ۇقتى. مۇنى اباي بٸلٸم ارقىلى دا, ٸلٸمٸ ارقىلى دا بٸلٸپ وتىردى. ەڭ باستىسى, قازاقتىڭ, ٶز حالقىنىڭ مٸنەز-قۇلقىنىڭ ٶزگەرگەنٸن, ۇساقتالعانىن كٶزٸمەن كٶردٸ. مٸنە, وسىدان كەلٸپ ونىڭ جٷرەگٸنەن زار شىقتى. بۇل دا ابايدىڭ قايعىسىنا قايعى جامادى.
- الايدا ابايدىڭ جٷرەگٸنە سالماق سالعان بۇدان دا اۋىر دٷنيە بار سيياقتى عوي اعا. ٶزٸ ٷلگٸ تۇتقان ورىس جۇرتىنان بٸرجولاتا كٷدەرٸن ٷزدٸرگەن نە نەرسە?
- راس, ابايدىڭ بٸلٸمٸن ٷيرەنۋ كەرەك دەپ ساناعان ورىس بيلٸگٸنەن بٸرجولاتا كٷدەرٸن ٷزدٸرگەن, بۇل 1902 جىلى نيكولاي پاتشا II-نٸڭ جازعان راسكريۆتٸ ەدٸ. باسقا قۇجاتتاردى پاتشانىڭ قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرٸ جازادى دا, پاتشا تەك قولىن قويىپ بەرەدٸ. ال راسكريۆتتٸ پاتشانىڭ ٶزٸ ەرەكشە مەن بەرٸپ, اسا قۇپييا جاعدايدا ٶز قولىمەن جازادى. وسى 1902 جىلى جازىلعان راسكريۆتتە پاتشا «قازاقتاردى تەز ارادا ورىستاندىرىپ, شوقىندىرۋ كەرەك. كٶنبەسە, جەر بەتٸنەن جويىپ جٸبەرٸڭدەر» دەپ بۇيرىق بەردٸ. وسى اسا قۇپييا بۇيرىقتى دۋماعا دەپۋتات بولعان شەيمەردەن قوسشىعۇلوۆ قولىنا تٷسٸردٸ. سٶيتتٸ دە, ونىڭ ەكٸ كٶشٸرمەسٸنٸڭ بٸرەۋٸن ابايعا, ەكٸنشٸسٸن مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيگە سالىپ جٸبەردٸ. باسقا دا قازاقتىڭ زييالى قاۋىمدارىنا, باس كٶتەرەر ازاماتتارىنا حات جازىپ, جاعدايدى تٷسٸندٸردٸ. الايدا مۇنى پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ ادامدارى بٸلٸپ قويدى دا, بٷكٸل جاندارمەرييا, گۋبەرنييا باسشىلارى ابايدىڭ قولىنداعى اسا قۇپييا راسكريۆتتٸ الۋعا تىرىستى. ابايدىڭ ٷيٸن تٸنتٸدٸ. بٸراق ول حات اقىلبايدىڭ ٷيٸندە بولىپ شىقتى. اقىلباي «مەن بۇل قاعازدى تەمەكٸ وراۋعا الىپ ەدٸم» دەدٸ. ابايدىڭ سەنگەن بٸر تٸرەگٸ بار ەدٸ, «ورىستىڭ تٸلٸن بٸلۋ كەرەك, مەدەنيەتٸن ۇعۋ كەرەك» دەگەن. وسى تٸرەگٸ قۇلادى. ابايدىڭ قۇسا بولعانى وسى جەيت. اقىن ٶلەر سەتٸندە ٷش-تٶرت كٷن ەشكٸممەن سٶيلەسپەي, باتىسقا قاراپ جاتىپ العانى دا وسى سەبەپتەن.
ابايدىڭ ۇلتتىق ساناسى الاشتى وياتتى
- ٷيٸن تٸنتۋ كەزٸندە ورىس وفيتسەرلەرٸنٸڭ ابايعا تٸزەسٸ باتقان دەگەن دە سٶز بار. بۇل قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى?
- ول تۋراسىندا ناقتى دەرەك جوق قولىمدا. الايدا ابايدىڭ سەناتقا جازعان حاتىندا ورازباي باستاعان توپ ٶزٸن ساباپ كەتكەندە, ورىس وفيتسەرٸنٸڭ مىلتىق اتىپ, اراشالاپ العاندىعىن ايتادى.
قازاقتا ەڭ بٸرٸنشٸ ۇلتتىق ساناسى ويانعان دۋلات باباتايۇلى. اباي دا ەرتە وياندى, تەرەڭنەن تولعادى. ورىستارعا جاقىنداۋ ارقىلى ولاردىڭ جىمىسقى ويىن تٷسٸندٸ. كەيٸننەن بارىپ ابايدىڭ ۇلتتىق ساناسى الاشتى وياتتى. قازاقتىڭ پاتشا بيلٸگٸ قول استىندا وتىرىپ جەكە اۆتونومييا قۇرۋ يدەياسى ابايدان باستاۋ العان. ٶيتكەنٸ قازاقتىڭ باسىنا كٷن تۋعانىن, حالىق رەتٸندە جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ جاقىنداعان سوڭ اباي وسىنداي ساياسي ماقسات قويعان الدىنا. پاتشا ٷكٸمەتٸنە قاراستى تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە باسقا ەلدەر بۇلاي جاساي العان جوق.
رەسەي ەكٸ نەرسەدەن قورىقتى. بٸرٸنشٸسٸ, مايدا ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ويانىپ كەتۋٸنەن, ەكٸنشٸسٸ, وسى حالىقتاردىڭ اۆتونومييا الىپ, ٶز الدىنا جەكە تٷتٸن تٷتەتۋٸنەن. بۇدان كەيٸن ورناعان كەڭەس ٶكٸمەتٸ دە وسىدان قاۋٸپتەندٸ. قاراساڭىز, كەڭەس تۇسىندا باس كٶتەرەر الاشتىڭ ارىستارى ۇلتشىل دەپ ايىپتالىپ, اتىلىپ كەتتٸ. بيلٸك وسى ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ويانىپ كەتۋٸنەن سەكەم الدى. تاريحي ساناسى قايتا ورالعان حالىق ەشقاشان بوداندىقتا بولمايدى. قۇلدىق قامىتتى كيمەيدٸ.
پاتشا ٷكٸمەتٸ قول استىندا ەرتە ويانعان, باس كٶتەرگەن حالىق - قازاق حالقى. حالىقتىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قايتا ورالۋىنا ىقپال ەتكەن تۇلعا - اباي. وسى تۇرعىدان بارىپ ابايدىڭ قايتىس بولعان جاعدايىن دا تانىپ-بٸلۋٸمٸزگە بولادى. ٶيتكەنٸ مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «ابايدى تانۋدىڭ بٸر قيىنشىلىعى - ول ٶمٸر سٷرگەن زاماندى بٸلۋ» دەگەنٸ بار. سەبەبٸ اباي ٶمٸر سٷرگەن زامان قازاقتى ٶز قولىمەن تۇنشىقتىرۋدىڭ باستالعان تۇسى بولاتىن. تۇپ-تۇنىق ساناسى لايلانىپ, ۇلتتىق رۋحىنىڭ ەلسٸرەگەن سەتٸ ەدٸ. ابايدىڭ ٶمٸرٸ قازاق جەرٸنە ايارلىق ساياسي مەحانيزمدٸ ەنگٸزگەن كەزگە تۇسپا-تۇس كەلدٸ. وسىنىڭ بەرٸن كٶرٸپ-بٸلٸپ, سەزٸپ وتىرعان سانالى ادامنىڭ جٷرەگٸ قالاي اۋىرمايدى, قالاي اشىنبايدى, قالاي زار جۇتپايدى?!
- قازاق حالقىنا قاتىستى پاتشا ٷكٸمەتٸ جٷرگٸزگەن زىمىستان ساياساتتىڭ تاعى دا قانداي پاراسى بار? سٸزدٸ پاتشا ارحيۆٸنٸڭ رۇقسات ەتٸلمەگەن ٷستەلٸنە وتىرعان دەپ ەستٸگەن ەدٸك...
- پاتشانىڭ ارحيۆٸ بەس ٷستەلدەن تۇرادى. بٸرٸنشٸ, ٷستەلدە پاتشا مەن ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ اراسىنداعى قۇجاتتار ساقتالادى. بۇعان ەشكٸم كٸرە المايدى. تٸپتٸ شوقان دا كٸرە المادى بۇل جەرگە. ەكٸنشٸ ٷستەلدە گەنەرال-گۋبەرناتورلاردىڭ قۇجاتتارى ساقتالعان. وسى ەكەۋٸنە ەشكٸمدٸ كٸرگٸزبەيدٸ, باسقالارىنا كٸرۋگە رۇقسات. مەن ورىنبورعا, ومبىعا بارعان كەزدە گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ ارحيۆٸنە كٸرە المادىم. كەيٸننەن باستىعىم لەيلە مۇحتارقىزى ارالاسىپ, رۇقسات الىپ بەردٸ. ارحيۆتٸ ارشۋ بارىسىندا كٶپتەگەن ماڭىزدى قۇجاتتاردى تاپتىم. سولاردى ارقاۋ ەتٸپ «قازاق قالاي ورىستاندى?» دەگەن كٸتاپ جازىپ شىقتىم. وقىپ وتىرساڭ تٶبە شاشىڭ تٸك تۇرادى, قانىڭ قاينايدى. ٸشٸندە بٸر ماقالا بار. «حالىق ساناعىنىڭ استارلى سىرى ٷن قاتسا» دەگەن. ياعني پاتشا ٷكٸمەتٸ جەر بەتٸنەن ٷش حالىقتى تىپ-تيپىل ەتٸپ جويىپ جٸبەرۋدٸ ماقسات تۇتتى. سانالى تٷردە, مەملەكەتتٸك تۇرعىدا. ولاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ - نوعاي حالقى. ولاردى ازايتىپ, قۇرتىپ جٸبەرۋدەن ەلٸ دە باس تارتار ەمەس. قازٸر ولاردىڭ كٶبٸ شوقىنىپ كەتتٸ. ەكٸنشٸسٸ - ورىستاردىڭ 50 پايىزىن قۇرعان قىرىم تاتارلارى. ولاردى دا قۇردىمعا جٸبەردٸ. قازٸر كٶپ بولسا, جارتى ميلليونعا جەتپەيتٸن حالىق قالدى. ٷشٸنشٸسٸ - قازاقتار. بۇل - تاريحي دەرەك. 1897 جىلى قازاقتار بٷكٸل رەسەيگە قاراعان تٷركٸ حالىقتارىنىڭ 57 پايىزىن قۇراعان ەكەن. سۇرقييا ساياسات بٸزدٸ دە وڭدىرمادى. قازاقتار ٷش ەسە ازايىپ, 21 پايىزعا دەيٸن تٷستٸ. بٸراق باسقا حالىقتارعا تيٸسپەدٸ. ەيتپەسە بەرٸمٸز بٸر مەملەكەتتٸڭ قول استىندا بولدىق قوي. ارحيۆتەن الىنعان دەرەكتەرگە قاراساق, ۇيعىرلار التى ەسە ٶستٸ, تەجٸك بەس ەسە, قىرعىز التى ەسە, تٷركٸمەن التى ەسە, ٶزبەك تٸپتەن 12,5 ەسە ٶستٸ. ال قازاقتار ٷش ەسە كەمٸدٸ. نەگە? قازاقتاردان پاتشا ٷكٸمەتٸ نەگە ٶلەردەي قورىقتى? سەبەبٸ ۇلان-عايىر جەرٸ بار, بايلىعى مول, رۋحى مىقتى حالىق بٸز ەدٸك. قازاقتى تۇقىرتىپ, ساعىن سىندىرساق, باسقا حالىقتار باس كٶتەرە المايدى دەپ سانادى. مٸنە, بۇل سول اباي ٶمٸر سٷرگەن كەزدە باستالعان پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ سالقىنى.
- اباي تٶبە بي بولىپ سايلانىپ, ٶزٸ باسقارعان كوميسسييا ٷش كٷن, ٷش تٷن ەزٸرلەگەن 93 باپتان تۇراتىن «سەمەي قازاقتارى ٷشٸن قىلمىستىق ٸستەرگە قارسى زاڭ ەرەجەسٸنە» قاتىستى تٷرلٸ پٸكٸرلەر بار. بۇل ەرەجە ابايدٸكٸ مە, ەلدە?..
- بۇل ەرەجەنٸ اباي جازعان جوق. تەك تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸپ, قولىن قويعان بولۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ ەرەجە ورىس تٸلٸندە جازىلىپ, تاتارشاعا اۋدارىلعان. وتار بولعان ەلدٸڭ قولىنا مۇنداي ساياسي قۇجاتتى بەرمەيدٸ. ەۋ باستا بٸز دە بۇل ەرەجەنٸ ابايدٸكٸ دەپ جٷرگەنبٸز. كەيٸن مەنٸڭ شەكٸرتٸم وسى ەرەجەنٸ ارحيۆتەن تاۋىپ, اقيقاتىن انىقتادى. ابايدىڭ تۇسىندا مۇنداي ساياسي قۇجاتتاردى پاتشا ٷكٸمەتٸ دايىنداپ, دالا قازاقتارىنىڭ بارماعىن باستىرىپ, ماقۇلداتتىرىپ الاتىن بولعان.
- ٶمٸر بويى قىسىم كٶرسەتٸپ ٶتكەن شورماننىڭ مۇستافاسى قايتىس بولدى دەگەندٸ ەستٸگەن جاياۋ مۇسا اۋىر كٷرسٸنٸپ, «الىسۋعا دا, ارپالىسۋعا دا تۇراتىن ازۋى التى قارىس ەر ەدٸ. الىسساڭ, سوندايمەن الىس, ٶزٸڭنٸڭ دە شاماڭ بايقالادى» دەگەن ەكەن. بەلكٸم, وسى ابايدىڭ دۇشپاندارى تٶڭٸرەگٸندە ٶزگەشە بٸر كٶزقاراس قاجەت ەمەس پە? قازاقتىڭ ابايداي داناسىمەن ارپالىسقان ورازبايلار دا تەگٸن ادام ەمەس قوي. اقىن اجالى تاقاعان تۇستا الدىنان ٶتٸپ, كەشٸرٸم ٶتٸنگەن, «اباي ٶلدٸ» دەپ سٷيٸنشٸ سۇراي جەتكەن جالشىسىن قامشىمەن دٷرەلەپ جىلاعان دا ورازباي عوي.
- راس, بٸز كٶپ نەرسەنٸ بٸلمەيمٸز ەلٸ. مىسالى, اباي زامانىندا ەلٸمٸزدٸڭ باتىسىندا بيلەۋشٸلەر - سۇلتاندار بولدى. ورتا جٷزدە اعا سۇلتاندار ەدٸ. ال ول كەزدە وڭتٷستٸك قازاقستان جەرٸ قوقان حاندىعىنا قارادى. ولار ەلدٸ داتقالار ارقىلى بيلەدٸ. پاتشا ەسكەرٸ قوقان, حيۋا, بۇحارانى جاۋلاپ الدى. سول كەزدە ٶمٸر سٷرگەن بايزاق داتقانى قوقان حاندىعىنا ۇستاپ بەرٸپ, اتتىرعان باتىربەك داتقا دەپ جٷرەتٸنبٸز. ەلگە سولاي تاراعان. سٶيتسەك, بٸز قاتەلەسٸپ جٷرٸپپٸز. ونى ٸستەگەن گەنەرال ميحايل چەرنياەۆ ەكەن. چەرنياەۆتٸڭ مينيسترگە جازعان حاتىندا «بۇل جەردٸ بيلەيتٸن تٶرت داتقا بار. ٸشٸندەگٸ ەڭ مىقتىسى, ايلاكەرٸ, دٸنشٸلٸ باتىربەك داتقا. ەش ۇستاتپايدى. قوقاندىقتاردىڭ ٶزدەرٸن ايداپ سالۋعا تىرىسىپ ەم, نەتيجە شىقپادى. سودان تەك بايزاق داتقانى «سەن بٸزدٸڭ ەلشٸمٸز بولاسىڭ» دەپ باتىربەككە جۇمسادىم. بايزاق داتقا, «مەنٸ ولار ٶلتٸرٸپ تاستايدى عوي» دەپ ايتتى. مەن ونىڭ جانىنا وفيتسەرلەر قوسىپ بەرەتٸنٸمدٸ ايتىپ سەندٸردٸم. سٶيتٸپ, قوقانعا جۇمساپ, بايزاق داتقانى ٶلتٸرتكٸزدٸم. سوسىن باتىربەك داتقا بايزاقتى الداپ, قوقان زەڭبٸرەگٸنٸڭ ٸشٸنە سالدىرىپ اتىپ جٸبەرٸپتٸ دەگەن قاۋەسەت تاراتىپ جٸبەردٸم. حالىقتىڭ باتىربەك داتقاعا دەگەن سەنٸمٸ جوعالدى» دەپ ايتادى. بٸز سوڭعى كەزگە دەيٸن وسى سٶزگە سەنٸپ كەلدٸك. الايدا تاريحي دەرەك باسقاشا سٶيلەيدٸ. باتىربەك داتقا حالقىن سٷيگەن جان. بٸزدٸڭ حالىق بٸر-بٸرٸنە قاتتى سەنگەن. ال حالىقتىڭ سەنٸمٸنەن ايىرىلۋ - بۇل ٶلٸممەن تەڭ جاعداي. ال وسى باتىربەك داتقاعا جولىققان شوقان ۋەليحانوۆ ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى ويىنان اينىپ, ارىزىن جازىپ, وتستاۆكاعا كەتٸپ قالادى. ٶيتكەنٸ وعان باتىربەك داتقا كٸمنٸڭ قول استىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندٸگٸن تٷسٸندٸرگەن. حالىقتىڭ بولاشاعى قالاي بولاتىنىن ايتقان.
سول سيياقتى ابايدىڭ دا دۇشپانى, اينالاسىندا جاۋلارى كٶپ بولدى. ناداندىقتان باردى عوي ولار تٷرلٸ ەرەكەتكە. بەلكٸم, ۋاقىت ٶتە ونىڭ دا دۇشپاندارىنا باسقاشا كٶزقاراس قالىپتاسار, اقيقات اشىلار, شىندىق ايتىلار.
- مەكەمتاس اعا, اباي قايتىس بولار سەتٸندە قىسىمى كٶتەرٸلٸپ, ورىس دەرٸگەرٸ وعان بٸر دەرٸ ۇسىنعان دەسەدٸ. بۇل جايىندا نە ايتاسىز?
- اباي بالا شاقپاقتا قايتىس بولدى. ونىڭ دەنەسٸن ەكەسٸ قۇنانبايدىڭ قاسىنا قويماقشى بولدى. شٶپ سالىنعان اربامەن ەكەلە جاتقاندا شەكەرٸم سٷيەكتٸ قاراسا يٸستەنٸپ بارادى ەكەن. سودان سٷيەكتٸ جيدەبايعا قويعىزادى. ٸنٸسٸ وسپاننىڭ جانىنا. الايدا ورىس دەرٸگەرٸ دەرٸ ۇسىنعان دەگەن دەرەكتٸ ەش جەردەن جولىقتىرمادىم.
- ش.قوسشىعۇلوۆتىڭ ابايعا جٸبەرگەن پاتشانىڭ راسكريۆتٸنە قايتا ورالساق. ٶزٸ رۋحاني قايعىدا جٷرگەن اقىنعا مىنا سۇمدىقتى وقىپ-بٸلۋ پسيحولوگييالىق تۇرعىدان قاتتى ەسەر ەتتٸ عوي.
- ەرينە, ٶزٸ ماقتاپ, ارقا سٷيەپ جٷرگەن ورىسىنىڭ ٶز حالقى تۋرالى نە ويلاپ وتىرعاندىعىن بٸلگەندە اباي رۋحاني-پسيحولوگييالىق تۇرعىدا كٷيرەدٸ. ەڭ اۋىر سوققى وسى بولدى. ەڭ سوڭعى ٷمٸتٸ ٷزٸلدٸ.
اباي شىعىسىنىڭ ەسٸگٸن اشتىق, بٸراق ەلٸ ٸشٸنە كٸرە المادىق
- ابايدىڭ شىعىسىنا قاتىستى ٸرگەلٸ زەرتتەۋ جۇمىسى كەرەك سيياقتى ەلٸ. ابايدىڭ ار ٸلٸمٸ دەسەك تە بولار, قانشالىقتى يگەرٸلۋدە?
- 1949 جىلى كوسموپوليتيزم تۋرالى مەسكەۋ قاۋلى شىعارعان. ول قاۋلىدا باتىسقا دا, شىعىسقا دا باس يگەندەردٸ تالقاندايمىز دەلٸنگەن. سٶيتٸپ, شىعىس تۋرالى ماقالا جازعان, كٸتاپ جازعان ادامداردىڭ بارلىعى قۋدالاۋعا تٷستٸ, اتىلدى, قۇردىمعا كەتتٸ. ال باتىسقا باس يگەن ەۆرەيلەردٸ دە ايامادى. وسى سەبەپتەن بٸزدٸڭ ابايدىڭ شىعىسىن زەرتتەۋگە توسقاۋىل قويىلدى, جول جابىلدى, تىيىم سالىندى. ول تاقىرىپقا بارساڭ, بەلەگە قالاسىڭ. بۇل تاقىرىپتى ەڭ ەۋەلٸ پروفەسسور ەۋەلبەك قوڭىراتباەۆ زەرتتەپ, ابايدىڭ شىعىسى تۋرالى ماقالا جازدى. قىزىلورداعا جەر اۋدارىپ جٸبەردٸ ونى وسىدان كەيٸن. سول جاقتا جەتٸ جىلدىق مەكتەپكە ەسەككە مٸنٸپ بارىپ, ساباق بەرٸپ جٷرگەن جەرٸنەن پەدينستيتۋتتىڭ رەكتورى ەدٸل ەرمەكوۆ دەگەن ازامات كٶرٸپ قاپ, ٶزٸنە جۇمىسقا شاقىرىپ, كەيٸننەن الماتىعا قايتىپ كەلدٸ. سول جاعدايدان سوڭ ابايدىڭ شىعىسى تۋرالى ەشقانداي زەرتتەۋ بولعان جوق, ماقالالار جازىلمادى. مۇحتار ومارحانۇلى باستاعان ەدٸ, بٸراق تەك تەزيسپەن قالدىرۋعا مەجبٷر بولدى. كٶپ نەرسەنٸ ايتا المادى. سوندىقتان ابايدىڭ شىعىسى ەندٸ عانا اشىلىپ جاتىر.
1989 جىلى مەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسييامدى قورعادىم. سوندا مونوگرافييامنىڭ بٸر تاراۋى وسى ابايدىڭ شىعىسىنا ارنالعان بولاتىن. قورعاۋ بارىسىندا بٷكٸل اكادەميكتەر وسى ابايدىڭ شىعىسىنا قارسى بولدى. ٶيتكەنٸ مەنٸڭ مونوگرافييام 1982 جىلى جارىققا شىققان. مەنٸڭ مىقتىلىعىمنان ەمەس, لەيلە مۇحتارقىزىنىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا. ماعان اباي تۋرالى ديسسەرتاتسييامدى جەتٸ رەت قورعاتقىزبادى. اقىرى قايتا قۇرۋ كەزٸندە قورعاپ شىقتىم.
قازٸر ابايدىڭ شىعىسىنان بەرٸ تابىلىپ جاتىر. تولىق ادام تۋرالى ٸلٸمٸ دە, يسلاميياتتى تانۋى, ادامگەرشٸلٸك تۋرالى يدەياسى, مورال فيلوسوفيياسى دا جٷيەلٸ تٷردە جازىلعان. قازٸر وسى يگٸلٸك ٶزٸنٸڭ جەمٸسٸن بەرە باستادى.
ابايدىڭ يسلامدى تانۋىنا كٶز جٸبەرەيٸكشٸ. بٸزدٸڭ دالامىزعا تاراعان دٸن سوپىلىق ٸلٸم نەگٸزٸندە بولدى. جەنە بٸر قىزىعى, ەلەمدەگٸ ەڭ ۇلى كلاسسيك اقىننىڭ بەرٸ سوپىلىق ٸلٸمنەن سۋسىنداعاندار. ابايدى دا سولاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. اسىپ تٷسپەسە, كەم ەمەس. تولىق ادام تۋرالى ٸلٸمٸ دە وسى سوپىلىق ٸلٸممەن ۇشتاسادى. الايدا مۇنى فيلوسوفتار ەلٸ تولىق اشىپ بەرە المادى. ەندٸ اشا المايدى. ٶيتكەنٸ فيلوسوفييانىڭ تٸرەلەتٸن جەرٸ - ماتەرييا. ال شىعىستىڭ پەلساپاسىنىڭ قاينارى - سانا. بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ پەلساپامىزعا تٷسپەيٸنشە, ابايدىڭ شىعىسىن تولىق ۇعىنا المايمىز. بۇل - بولاشاقتىڭ ەنشٸسٸندەگٸ دٷنيە.
- بٸز ابايدى تازا قازاقى تابيعاتپەن قابىلداپ, جاڭا بولمىسپەن تاني الدىق پا?
- العاشقى زەرتتەۋدٸڭ بەرٸ «اباي جەنە ورىس ەدەبيەتٸ» دەگەن تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە بولاتىن. ابايدى ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ قالىبىنا سالۋعا تىرىستىق. سولاي ۇقتىق, قابىلدادىق. فيلوسوفتاردىڭ اباي رەسەيدٸڭ پروگرەسسيۆتٸ ۇستانىمىمەن قالىپتاستى دەگەن تۇجىرىمدارى ٶتٸرٸككە شىقتى. بۇل ەندٸ ٶزگەرەدٸ. بٸز ەلٸ كٷنگە ابايعا ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ مودەلٸ ارقىلى كٸرٸپ جٷرمٸز. سوندىقتان دا ونىڭ شىعىسىن اشا المايمىز. قازٸرگٸ تاڭدا تەك اباي شىعىسىنىڭ ەسٸگٸن عانا اشا الدىق. ال ارى قاراي كٸرٸپ, كٶرٸپ, تانۋعا ٸلٸم-بٸلٸمٸمٸز جەتپەيدٸ. كادر دايارلاۋ دۇرىس جولعا قويىلماعان.
- راسىمەن, جاستار اراسىنان ابايدى زەرتتەپ, ونىڭ ەلٸ تانىلماعان قىرلارىن اشۋعا ۇمتىلىپ جٷرگەندەرٸ بار ما?
- بٸزدٸڭ شەكٸرتتەرٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە ابايعا دەن قويىپ, زەرتتەپ جٷرگەندەرٸ بارشىلىق ەدٸ. عىلىم كانديداتتارى. الاتىندارى 45 مىڭ تەڭگە. جالداپ العان پەتەرلەرٸنە جەتپەيدٸ. سوندىقتان دا بەرٸ عىلىمنان قاشادى. اياق باسپايدى. بولاشاقتا اباي زەرتتەلمەي قالۋى مٷمكٸن. تەرەڭ, ٸرگەلٸ زەرتتەيتٸن عالىمدار شىعا قويماس. مەنٸڭ دە قاۋٸپتەنەتٸنٸم, قورقاتىنىم وسى تۇس.
- ساليقالى ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
الاشقا ايتار داتىم...
بٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەمٸز, قوعامدىق عىلىمدار ەلٸ كٷنگە ەۋروتسەنتريستٸك رەلسپەن جٷرٸپ كەلەدٸ. سول مودەلدەن شىقپايمىز. بٸز تەۋەلسٸز ەلمٸز, ٶزٸمٸزدٸڭ سالت-سانامىزعا نەگٸزدەلگەن ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرىپ, جاڭا مودەلدە بٸلٸم بەرۋٸمٸز كەرەك. ەگەر ەۋروپانىڭ پەداگوگيكاسى مىقتى بولسا ولار ازباس ەدٸ. بٸز بالالارىمىزدى ەلٸ سول ەۋروپانى ازدىرىپ, توزدىرعان پەداگوگيكاسىمەن وقىتىپ كەلەمٸز. دەرەۋ ارادا پەداگوگيكامىز ۇلتتىق شىعىستىق رەلسكە تٷسۋٸ تيٸس. تٷپتٸڭ تٷبٸندە بٸز بۇعان سانالى تٷردە بارامىز.
وقشاۋ وي
بٸر كەزدەرٸ «قازاقتىڭ ەدەبي تٸلٸ قاشان قالىپتاستى» دەگەن ٷلكەن داۋ بولدى. عالىمدارىمىزدىڭ كٶبٸ «ابايدان كەيٸن, ورىسقا قوسىلىپ, العاش كٸتاپ شىعارعان كەزٸمٸزدەن باستالدى» دەپ ورىستىڭ قالىبىنا سالدى. بٸراق بٸز بۇعان قارسى بولدىق. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸز قالاممەن جازىلمادى, كٶبٸندە اۋىزشا ايتىلىپ قالىپتاستى. مۇنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار. بٸزدٸڭ XVI عاسىردا-اق ايتىلىپ كەتكەن جىرلارىمىزدا نەبٸر كەرەمەت وبرازدار بار. باسقالاردا جوق مۇنداي. سوندىقتان دا مۇنىڭ ٶزٸنٸڭ مودەلٸ بولۋى كەرەك دەپ تاپتىق. مەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى بٸزدٸڭ ەرامىزدان بۇرىنعى VIٸ عاسىردا قالىپتاسقان دەپ ايتتىم. ماحمۇد قاشقاريدىڭ كٸتابىندا «الىپ ەر توڭا» تۋرالى جوقتاۋ بار. سونداعى ٶلەڭ قۇرىلىسى دۋلاتتا دا بار, ابايدا دا بار.
سۇحباتتاسقان دارحان بەيسەنبەكۇلى
