Marhabat Baiǵut. Ishtarlyq pen qushtarlyq (hikaiat-esse)

– Kórealmaýshylyqty alǵash márte kórip turǵandai kirtigeniń neń? – dep kelemejdei kúldi Ejelgi Dos. – Ishtarlyq pen qushtarlyq haqynda jiirek jaza­tyn­dardyń biri óziń emespisiń. Sóite tura…     
– Ishtarlyq jailaǵan jerlerde júrmiz. Kúnshildiktiń kókelerin kóre­miz. Bilemiz. Biraq, klastastardyń búgingi kezdesýinde betpe-bet kelmekti kútpegenimiz ras. Qaita sál de bolsa taza tynystap, tyńaiyp qaitsaq dep edik, – dedik biz.    
– Kúnshildik kúshikteri klasymyzdyń ishinde de sháýildep úrýshi edi ǵoi. Baiaǵyda. Bala kezde, – dedi Syralǵy Joldas. – Alaida, olar kishkentai ǵana bolatyn. Tez umytyp ketetinbiz.

***

Túrkibasy tóbesine tesile qaraǵan Tas Mekem kókemiz búi dedi: 
– Kúnshildik, ishtarlyq týraly men kezinde Baýkeńnen, Baýyrjan Mo­mysh­­ulynan suraitynmyn. Ol kisi: «Kúnshildik, kórealmaýshylyq, ish­tarlyq barlyq pendelerde bolady. Olar, iaǵni, ishtarlyq, kúnshildik, kóre­almaýshylyq ýly jylan sekildi. Bas kótertpei, myjyp tastaý kerek. Ishtarlyqqa boi aldyryp, oi jeńgizseń, ultyńa qushtarlyqpen qyzmet ete al­maisyń», deitin.

KIShI KÚNShILDIK

Qaibir jyly Abai atyndaǵy onbir­jyldyq mektepti bitirgenimizge elý jyl toldy. Kezdesý ótkizdik.

Abai mektebiniń alpys tórtinshi jyl­ǵy (jiyrmasynshy ǵasyr) túlek­teri jiyrma, otyz, qyryq jyldyq júzdesýlerimizdi de jurt qairan qalar­lyqtai etip uiymdastyrǵanbyz. Jiyrma jyldyqta muǵalimderimizdiń qatary qatty sirei qoimaǵan edi. Mamyr aiynyń sońyna taman mektep mańyndaǵy internat ashanasynyń janynda jinalǵanbyz. Jylaǵanbyz. Apailarymyz kóbirek eljiregen. Sa­ǵynysh móldiregen. Klasqa kirgenbiz. Partalarǵa otyrǵanbyz. Abai mektebin bitirgende eliktei eleńdegen elý edik. «A» klasynda jiyrma bes, «B» klasynda jiyrma bes.

Jiyrma jyl. Ótipti de ketipti. Eki oqýshymyz – qos klastasymyz qaitys bolǵan. Alystaǵy aýyldaryna barǵanbyz. Beiitterine basymyzdy iip, Quran ba­ǵysh­taǵanbyz. Bidaiyq bas tartyp, qo­ńyraýgúlder qońyraiǵan shaqtuǵyn. Otyz jyldyq odan beter ozyq úlgide, tap-taza sezimmen, saǵynyshqa toly syrly tostaǵandarǵa saýmal qosylǵandai kúide ótken.

Qyryq jyldyǵymyzda da qy­zyqtar qýanyshtardyń qanatynda qalyqtap, keremetter kemerlerinen asyp-tó­gilgen. Qalyptasqan dástúr boiynsha burynǵy internat baý-baqshasynyń bir shetinen, baiaǵy ashananyń artyndaǵy alańqaidan bastalatyn aýdandyq Mádeniet sa­rai­ynyń saiabaǵynda ji­nal­ǵan­byz. Abai mektebinde sabaq bergen sańlaqtarymyzdyń biren-sarany ǵana qalǵan. Baqilyq bolǵan barsha ustaz­darymyzǵa jáne o dúniedegi on bir dosymyzǵa Quran baǵyshtaý úshin aýdandyq meshit úiine barǵanbyz. Me­shit imamy Alla razy bolsyn aityp, tilegimizdi qumbyl qabyldap, Qu­randy uzaǵyraq oqyǵan. Qyraǵaty qatty tolqytqan. Klastastardy. Imam taǵy da Táńir jarylqasyndy jaýdyryp, ózderiniń ata-babalaryna, áke-she­shelerine, ózge de óren-jarandaryna Qu­ran oqytatyn jamaǵat jetip-ar­tylyp jatqanymen, marqum bop ketken muǵalimderi men synyptastaryn dál osylaisha oiǵa túsirýshilerdi alǵash márte kórip otyrǵanyn maǵlumdaǵan. Bar yqylasymen bata bergen.

Endi elý jyldyqqa kele jatyppyz-ai.
Jolda máshinemiz buzyldy. Kisiniki edi. Kilti aspanǵa shyqty. Amaldap jetkenshe, Abai mektebiniń aldynda kútken klastastar qaýymy mazasyzdana bastaǵan eken. Qyryq bes minót kútý ońai emes, árine. Bizdi kútpeske sharalary taǵy joq. Uiymdastyrýdyń basy-qasyndaǵylardyń birimiz. Stsenariiler, tujyrymdamalar, túrli-túrli tizimder bizde. Onyń ústine oblystyń aqyn-jazýshylary men biraz-biraz ǵalymdarynyń qoltańbalary qoiy­lyp, jyl boiy jinaqtalǵan júz jet­pis bes kitap ta bizdiń qorjyn-qos­qalańymyzda edi.

Kútip turǵandardyń bári derlik qushaqtap jatyr-ei. Súiisý. Qaýyshý. Janarlar jasaýraidy. Qýanyshtar tasidy. Saǵynyshtardyń shynaiylyǵy júrek atqaqtatar. Alaida, keibir de keibir kejegeler keiin tartqandai. Kejir de kebir kegjeńder sáleminiń ózin saýdalai, satyp turǵandai. Sezilgenin qarasańyzshy. «Sonshalyqty kútetin­dei, qaýym bop qaýmalaityndai sen kim ediń…» degen piǵyldaǵylar myna biz paqyryńyzdyń mektebińizge, qairan da qairan klastastaryńyzǵa degen ańsarymyzdy alasarta almaǵandai, saǵynyshymyzdy salqyndata qoima­ǵandai. Sonda daǵy, kóńil shirkinge kirbiń túskenin moiyndamasqa áddiń kem. 

Kei-kei klastastardyń kishkentai kúnshildigin kóńilge alsań, shynynda da seniń kim bolǵanyń? Deisiń. Ózińe-óziń. 

Sálden soń seiilgendei. Kúrsin kernegen keýdemiz.
Myna qyzyqty qarańyz. Elý jyl­dyq júzdesýge tup-týra elý adam kelipti. On jeti túlek qaitys bolǵandar tizi­minde. Qyryq jyldyq qaýyshýdan beri de birtalaiy baqiǵa attanǵan. Biraz klas­tastarymyzdyń otasqan otaǵasylary men otanasylary dúnie salǵan. Ustaz­darymyzdan eshqaisysy qalmaǵan. Átteń-ai, átteń.

Elý jyldyqqa eki «oqýshymyz» estise de kelmedi. Bir túlek tabylmady. Bir dosymyz júrek talmasy ustap, aýrýhanada jatty.

Qyryq jyldyqta da klastas qyzy­myzdy júzdesýge jibermei qoiǵan «kúieý jigitke» arnaiy elshiler tobyn aldyn-ala jóneltkenbiz. Bir ai buryn. Álgi  búgingi  býrjýaziianyń belgili óki­line ainalǵan «kúieý balamyz» búi dep málimdepti: «Jiyrma, otyz, qyryq jyldyqtaryńa da jibermegem. Elýlerińe de barmaidy-y-y… Sender sekildi erikkender emespiz. Bilip qoiyńdar, biz balalyq shaqtyń qiial-ǵajaiyp ertegilerinen áldeqashan aryl­ǵan adamdarmy-y-yz…». Sol kezde she, synyptas sulýymyz, baiaǵyda Abai atyn­daǵy onbirjyldyq mekteptiń joǵary klastarynda oqýshylardyń bári geometriia men himiianyń, ásirese alge­branyń asa qiyn qisaptaryn kóshirip alatyn klastas kórkemimiz keremet kottedjdiń esigine súienip, muń-munarǵa oranyp, mólteńdei móldirep qarap turyp-ty-ai. Qala beripti-ai…

Basqalardyń bári derlik qatysqan. Erli-zaiyptylar bop egiz-qatar kelgenderi bar. Syńarlarynan aiyrylyp, qasqa joldan qaiyrylyp qalǵandary bar. Birqanshalary – baýyr eti balalaryn baqi­ǵa beimezgil jóneltip, botamdaǵandar. Ei, jalǵan dúnie. Deseńizshi. Ondai-ondai oǵlandaryńyz ben qaibir zamandardaǵy qyrmyzy-qyzǵaldaq qyzdaryńyzdyń jady­rańqy júzderinen jabyrqaýdyń da syzy seziler. «Tuiaǵy bútin tulpar joq, qiiaǵy bútin suńqar joq» degen ǵoi, qairan qazaǵyńyz.  «Jarasy úlken jas ólim; Kúnshil dúnie qas ólim; Baýyry qatty tas ólim; Jylamaiyn dese de; Shydarlyq pa osy ólim?!» dep Abai zarlap ketken. Abai mektebiniń  muńdas túlekteri bylaiyraq shyǵyńqyrap, baýyr etterin eske alysyp, egilip-tógilip alady. Basqashalarǵa bildirmeýge tyrysyp, tez jadyrap, qatarǵa qosy­lysady.

Eseptep kep-kep jibersek, elý eken. Elý adam. Elý jyldyqqa kelipti. Elýinshi bop baiaǵyda, segizinshige deiin birge oqyǵan qaratorylaý qyzymyz jetipti. «Gazetten habarlandyrýdy oqyp, asyǵyp, ańsap júrdim. Armandap jettim. Mektepti birge bitirmesem de, bárińdi bir márte kórgeli keldim. Qabyldaisyńdar ma? Qatarlaryńa?» – deidi tanaýynyń ushy tershigen segizinshi synyptaǵy támpish «qyzymyz».

Sezimtaldyqtaryn joǵalta qoimaǵan­dyqtan, balalyq shaqtyń ereksheleý ertegilerinen birjolata alystap ketpegendikten, saǵynyshtan  shyn jylap júrgender de jeterlik.

«Sen áli baiaǵydaisyń. Ainymap­syń». «Jas shaǵyńdaǵy­daisyń». «Abai mektebiniń internatyndaǵydaisyń». «Qyz kezińdegideisiń». «Stýdent siiaqty­syń». «Kózderiń ózgermepti». «Kúlkiń sol kúiinde». «Jasaryp ketipsiń». «Syrly qasyqtaisyń…». Desedi. Klastastar. Bir-birine. Álbette, bizdiń synyptastar sy­paiy. Salmaqty. Sezimtal. Mádenietti. Bizdi Ámirhanov álemi ádiptegen. Siraj Ámirhanov degen direktorymyz – alash ardaqtylarynyń qatarynantuǵyn. Batys Qazaqstanyńyzda jáne osy Oń­tústigińizde oqý salasyna basshylyq jasaǵan tekti tulǵa edi. Otyz jetinshi jyly on jylǵa sottalǵan. Magadanda azap shekken. Ázer qutylyp, aqtalǵan. Abai mektebine direktor bolǵan. «Ámir­hanov álemin» burynyraqta bir baiyptap jazǵanbyz. Sol álemge Abai mektebiniń talai-talai jyldardaǵy túlek­teri qaryzdar. Parasatqa paryz­dar. Sirajdaiyn saiypqyran aǵaiy­myz Batystaǵy Naryn qumynda, Ji­deli-Besshoqy jerinde týǵan. Úsh jasynda anasynan aiyrylǵan. Óler­mendikpen oqyǵan. Tozaqtan beter azaptyń bárin bastan keshken. Tulǵaǵa ainalǵan shaǵynda, alash asyldarynyń murattaryn oiyna da, boiyna da óshpestei etip sińirgen kezinde «halyq jaýy» atanyp, aidalǵan… Magadan jaqqa. Abai mektebiniń mańdaiyna buiyr­ǵan Ámirhanov álemin Túrkibasynyń túi­sikshil jurty,  uǵar qulaǵy bar urpaqtar ókilderi, bilmekke qushtar óren óskinder tolaiym-tutas bolmasa-daǵy, birshama túsinetin, baǵalaityn. Segizinshi synypta júrip-aq birtalaiymyz baiqaityn ek. Aýpartkomy bar, aýatkomy bar, taǵysyn-taǵylary bar, aýdan basyndaǵylardyń bári aǵartýshy Ámirhanovtan, Abai mektebiniń direktorynan aiaq tartatyn. Ámirhanovtyń bilimdiligi men biliktiligi, adaldyq nury men ádildik sáýlesi, tártip pen tárbiege negizdelgen talapshyldyǵy aiaq tartqyzatynyn, qurmet tutqyzatynyn birte-birte baǵamdaǵan bolarmyz. Birden bolmasa-daǵy. Sol Siraj Ámirhanov bastaǵan, Eleýsiz, Músilim, Ábdiresh, Dáýrenbek, Nurǵali, Qamytbek, Pernebai, Iztileý, Ámirtai, kitaphanashy Qazym syndy aǵailarymyz, Qazima, Jibek, Klavdiia, Antonina, Zinat, Ásiia, Anna, Valentina siiaqty apailarymyz mádenietke baýlyǵandyqtan shyǵar, elý jyldyqtyń barysynda bizdiń klastastardyń eshqaisysy «Qartaiyp ketipsiń», «Eńkish tartypsyń», «Kempir bop qapsyń», «Shal-shaýqandar siiaqtysyń», «Betińde ájimnen saý jer joq», «Taiaq ustap qapsyń ǵoi», «Shashyń appaq bop ketipti» degendeiin áńgimelerdi aitpady. Ishterinde shyǵar-aý, sirá. Pikir-paiymdary. Áserleri. Kóbisi kúrsinińkirep qoiyp, qaita kúlimsireidi. «Nemere kóbeidi me?», «Kelinderiń she?», «Shóbereler bar ma?» desedi. Bir-birine.

Iá, sol Sirajdaiyn el úshin, urpaq úshin, ult úshin kemel oilap, keń pishetin, jankeshtilikpen jar keshetin aǵailarymyzdyń, ustazdarymyzdyń usy­­ny­symen salynǵan Túrkibasy aýdan­dyq Mádeniet saraiy túngi saǵat úsh­terde, tap sol Saraiyńyzdan qyryq-elý metr­dei tustan baý-sharbaǵy bastalatyn internattyń balalary shyrt uiqyda jatqanda, órtendi emes pe?! Jap-jańa Mádeniet saraiynyń ishi oiý-ór­nektermen bádizdele bezendirilgen edi. Mektebimiz eski, klass bólmeleri qo­rash­taý, qarabaiyrlaý bolǵandyqtan, aǵailarymyz ben apailarymyz Abai mektebine tiip-aq turǵan appaq Saraiǵa aparyp, mádeni hám ádebi sharalarǵa shabyttandyra taǵylymdai bastaǵan bolatyn. Sol Saraiymyz kenet órtke oranyp, sýmańdaǵan jalyn aspandaǵy juldyzdardy julyp túsirgendei, jutyp jatqandai kóringen. Tún ishinde shýyldasa shyńǵyryp, eńiregenimiz esimizde. Tizemizden qar keship, qaqaǵan aiazǵa qarylyp, qattyraq qaiǵyryp jylaǵandar qatarynda  Ejelgi Dostar men  Syralǵy  Joldastar boldy-aý, sirá. Myna biz de solqyldaǵanbyz. Iá, bizdiń klastastarymyz jarty ǵasyrlyq júzdesý kúninde kúnshildikti umytar, ishtarlyqty jýytpas, qushtarlyqqa bólener. Pále piǵyldardy jolatpas. Boi-bastaryna. Saǵynysh deituǵyn uly sezim ury oilarǵa oryn qaldyrmas. Deidi. Ishki jan saraiymyz.

Solai, synyptastar. Ainalaiyndar. Úlkenderiń biz edik qoi. Jas jaǵynan. Ázil-shynyn aralastyra «aǵa» deisińder. Birazdaryńnan bir jas, bázbireýlerińnen tipti eki jas úlken ekenimiz ras. Nege? Deidi. Keibireýler. Ákeden aiyrylǵan soń ár aýylda, ár ýálaiatta tentirep oqy­dyq qoi. Altynshyda aýrý jabysty. Keleshegimizdi kes-kestegen kesel tup-týra tóbemizdi oiran, az ǵana aqylymyzdy  airan etti emes pe?! Shymkent shaharyna aparar adam tabylmaǵan. Jaman jaramen julysyp jarty jyl, qalqozdyń qoiyn baǵyp jarty jyl júrippiz. Taǵdyr shirkinniń tarylǵany-ai sol jyldary.    Aqyrynda, Abai mektebine, sen­der­diń qatarlaryńa keshigip qosyldyq. In­ternatqa Siraj Ámirhanov qabyldaǵan. Keshikkenimizdi keshirgen. Osylardy oi­lanyp, synyptastardy ainalyp kele jat­qanymyzda: «Qatty tolǵanyp ketipsiń ǵoi, júdá. Tabaldyryqqa súrinip qalma», – degen Ejelgi Dos qoltyqtap. «Kelgeli keremet tebireniste», – dep kúlgen Syralǵy Joldas.

Mektebimizdiń mýzeiine kire bastaǵan ekenbiz.            
Áýelgi kórgenimiz, Ámirhanov edi. Mý­zeidiń bir qabyrǵasy túgeldei Siraj aǵaiymyzǵa arnalǵan. Mańdaiy jarqyrap, tunjyrlaý kózderimen synai qarap tur. Mýzeide basqa da tulǵalar barshylyq. Músilim Ábiirov aǵaiymyz. Ol kisi Ámirhanovtan keiin kelgen. Direktorlyqqa. Ámirhanovyńyz Abai mektebin jiyrma jyl basqarǵan ǵoi. Sonyń bir ǵana jyly bizge buiyrǵan. Segizinshide. Ol – 1960-1961 oqý jyly­tuǵyn. 1962 jyly Sirajdaiyn sar­dar-sańlaǵyńyzdy Almatyǵa biiktetip áketken. Toǵyzynshyda bolsaq ta, qatty-qatty qapalanǵanymyz este. Músilim aǵaiymyz alystaǵy Abai aýylynda, Altynsarin atyndaǵy jetijyldyqta oqyǵanymyzda, direktor edi. Sol kisi aýdan ortalyǵyndaǵy Abai mektebine basshylyqqa kelgende she, shynymen-aq bir jaǵynan qýansaq, ekinshi jaǵynan ýaiymdaǵanymyz da jadymyzda. «Ámir­hanovtan keiin Ábiirovke qiyn times pe eken-ei?» dep.    

Bala bolsaq ta, bálemiz ǵoi, sonda. Alpysynshy jyldardyń basyndaǵy «jylymyq» atanǵan az ǵana aitýly kezeńniń erekshelikteri erterek eseitti me, kim bilsin-ai, kim bilsin. Eresektershe bilgishsinetin edik. Obaly neshik, alystaǵy aýylda, jetijyldyq mektepte júrgende bir bala aqynymyz: «Direktor aǵai Músilim; Keremet qandai músiniń. Qaraǵan saiyn toimastan; Kórgisi keler kisiniń», dep óleń órgen Ábiirov aǵataiymyz Ámir­hanov álemin óz órnekterimen jarasymdy jalǵastyrmaqqa qulshyndy. Qushtarlandy. Órshelendi. Ójeńdemei-aq, óńmeńdemei-aq óresin tanytqany óskin órenderge unai túsken. Mine, mynaý múiiste, mektebimizdiń mýzeiinde minez mináiiligimen, shyǵarmashylyq shynaiylyǵymen aian bolǵan aiaýly aqyn, jaýhar jazýshy, muńshyl sazger Tutqash kókemizdiń, Tutqabai Imanbekulynyń da jansyz beinesi tur. «Tut aǵashynyń kóleńkesindei» hikaiattar men «Úlken úi»  romanyn jazǵan esil kóke kórkem minezdiń káýsar úlgisindeituǵyn. Sózger sezgirdiń sar­ǵaiǵan sýretindegi jaýtań janardy jansyz deý qiyn. Kere qarys keń mańdaiy terezeden quiylǵan qýat sáýlesimen naqyshtana nurlanady.

Tórge taman jyljydyq. Elý jyldyq júzdespekke jinalǵandarǵa tulǵalardy tanystyryp, saiahat jasatyp kele jatqan symbatty qyzyńyz Mekemtas Myrzahmet-ulyna kóbirek toqtalyńqyrady. Filologiia ǵylymdarynyń doktory. Professor. Memlekettik syilyqtyń laýreaty. Abaitanýshy. Muhtartanýshy. Baýyrjantanýshy. Dedi. Qyzǵaldaq qyzyńyz. Ordenderin, medaldaryn aityńqyrady. Túrki dúniesi boiynsha da biraz ataqtaryn atady.

«Bul aǵamyz akademik emes pe?» – dedi bir klastas. «Akademik ataǵyn qimai júr ǵoi. Áitpese, akademikterdiń naǵyzy osy aǵamyz», – dedi ekinshi synyptas. «Ai, ainalaiyndar-ai, biledi ekensińder ǵoi, habarlaryń bar eken ǵoi», – dep ishtei súisindik. Biz. Synyptastarǵa.

Qyzǵaldaq qyz áńgimesin jalǵady. «Óz ortalaryńyzda turǵan klastastaryńyz (bizdiń aty-jónimizdi atady, birqatar ataqtarymyzdy, orden-medaldarymyzdy tizbeledi) «Qaiyrymdy qala izdep júrsiz-aý, qairan aǵa» degen maqala jazǵan. Mekemtas atamyz týraly. Ol maqala «Qazaq ádebieti» gazetinde, kitapta jariialanǵan. Oqyǵan shyǵarsyzdar», – dedi muntazdai qyz. Mýzeide. «Mine, mynaý sol Mekemtas Myrzahmetulynyń 1947-1948 oqý jylyn bitirgendegi synyptastarymen birge túsken sýreti. Mynaý – Mekemtas atadai maqtanyshymyzdyń qazirgi kezdegi beinesi. Ol kisi kelesi jyly seksen bes jasqa tolady».

Mekemtas aǵamyz – bizdiń Tas Mekem kókemiz 1947-1948 oqý jylynda qandai bolǵan eken? Dedik. Ishtei. Úńile qarap, ókshemizdi kóterdik. Jap-jas. Mekemtas. Jyp-jyly. Sekildi. Bet-júzi. Jalynsyz emes. Qysyńqylaý kózderi. Odan beter zerttei zer salamyz-ai. Bir salqyndyq bar siiaqty. Pishininde. Sýyqtaý qaraityndai. Keiingi beine­leri de sondai áser qaldyrar. Ekiudai kúi. Áiteýir. Nege?

Biz Abai mektebin bitirgenbiz. Deitinbiz. Biz. Bárimiz. Maqtanatynbyz. Abai mek­tebin Mekemtas Myrzahmetuly men Tutqabai Imanbekuly bitirgen. Deitinbiz. Myna biz. Sál-pál ereksheleńkireý kerek bolatyndai kezderde. Ádebiet deituǵyn álemdi áýlie tutar sátterde.

«Qatty qadalyp qaradyń ǵoi, júdá. Qaiyrymdy qala izdep, Qazaqstanyńdy  kezip júrgen qairan aǵańa», – dedi Ejelgi Dos.

«Osy aǵamyz akademik emes pe? Shynymen? Qazir bul kisiniń tyrnaǵyna tatymaityndardy da akademik dep júr emespiz be?» – dedi Syralǵy Joldas.

«Qurmetti Abai mektebiniń alpys tórtinshi jylǵy túlekteri, – dedi qyzǵaldaq qyz mýzeidi odan ári aralata júrip. – Sizderge alǵysymyz sheksiz! Aralaryńyzdaǵy aǵamyzdyń (bizdiń aty-jónimizdi atady, biraz marapattarymyzdy tizbektedi taǵy da) bastamasymen oblystaǵy qalamgerlerdiń qoltańbalary qoiylǵan júz jetpis bes kitapty syilap otyrsyzdar. Ishinde ishinara Mekemtas Myrzahmetulynyń da kitaptary bar. Mine, myna múiiske ádeiilep sóre jasap qoidyq». 

«Osy ortalaryńyzda turǵan aǵa­myz (taǵy da bizdiń aty-jónimizdi airyq­shalady) óziniń elý jyldyǵy anaý turǵan aýdandyq Mádeniet saraiynda atalyp ótkende, toiyna túsken barlyq kilemderdi mektepterge taratqan eken. Mynaý kilemge toqylǵan Abai hakim beinesin jáne anaý aishyqty kilem-tósenishti osy aǵamyz (qyzǵaldaq qyzyńyz aty-jónimizdi jáne qaitalady) Abai mektebine tartý etken…» 

Osy tusta bir klastasymyz syr aldyrdy. Alasy basymyraq kókshil kózderi alǵash jypylyq qaǵyp, artynsha airandanyp shyǵa keldi. Shikilsaryǵa jatyńqyraityn júzi teńbildene qyzamyqtandy. Sondaǵy aitqany: «Nemene sonsha! Osydan (biz paqyryńyzdyń aty-jónimizdi tistene qosty) basqa aitatyn adam joq pa sonsha-a-a?! – dedi. – Qaita-qaita aitasyńdar…» 

Elý jyldyqqa jinalǵandardyń jeteý-segizi estidi, árine. Anyq ańǵardy, álbette. Ne bolǵanyn. Ne qoiǵanyn. Yshqynýdyń sebebin. 

Estigen klastastarymyz yńǵai­syzdandy. Birqatary bizge qaraǵandai. Keibireýleri kózderin tómen salǵan. Qinalysqa býylyp. Tabalańqyrap turǵandar tabylǵan. Mýzeidi tanystyrýshy qyzyńyz qyzarǵan. Shubaiqyzyldyń shymqai qyzyl qyzǵaldaǵyndai alaýlaǵan. Beti-júzi.

«Qapa bolmaǵyn oǵan bola, bala, onyń ishtarlyǵy burynnan belgili emes pe?», – dedi bildirmei ǵana sybyrlaǵan Ejelgi Dos. 

«Kishkentai ǵana kúnshildik kórinis qoi. Iri-iri ishtarlyqtardyń qasynda bul kórinis túk te emes». Deisiń. Ishińnen. Kúlimsirep baǵasyń. Syrtyńnan. Syr bildirmegen keiipte. 

Mýzeiden shyǵa bastady. Elý jyl­dyqqa jinalǵandar. Áli de ketkisi kelmegender ár jaqqa, ár túrli sýretterge, maǵlumattarǵa qaraidy. Qimaidy. 

Biz, nege ekenin kim bilsin, Tas Mekem kókemizdiń beinelerine qaita-qaita burylyp, álsin-álsin úńile bergenbiz.

«Tas Mekem kóke! Qaiyrymdy qala izdep júrgen qairan aǵa! Iri-iri tirlikterińiz úshin iri-iri ishtarlyqtyń ielerine qalai ǵana tótep berdińiz eken?! Biz bolsaq, kishkentai ǵana kúshik kúnshildikti kótere almai, kibirtiktep kelemiz». Dedik. Ishimizden. Kúlińkirep. Syrtymyzdan. Kúmiljińkirep.   

Klasymyzǵa kirdik. Árine, baiaǵy bólmemiz emes. Emes-emes-emes. Mektep úii de basqa. Biraq, óz klasymyz sekildi sezindik. Muǵalimderimizdiń bári marqum bolyp ketken. Klass jýrnaldaryn aldymyzda ashyp, túlekterdi túgendeýdi óz moinymyzǵa aldyq. Klastastardyń eń úlkeni retinde. Jas jaǵynan, árine. 11 «A» jáne 11 «B» synyptarynyń 1963-1964 oqý jylyndaǵy tizimi túgel oqylýy tiistuǵyn. Stsenarii boiynsha. Oqyp otyryppyz. Kózi tirileri, kezdesýge kelgenderi «men» dep oryndarynan kóteriledi. Balalyq shaqtaǵy, klastas dáýirdegi nebir qyzyq qylyqtardy, qily oqiǵalardy, tentek te ántek áreketterdi eske túsiremiz. Kúlemiz. Rahattanyp. Joqtary jóninde maǵlumat beriledi. «Qaitys bolǵan. Jaratqan o dúniesin bersin». «Joq. Tabylmady». «Júzdesý bolatynyn bile tura kelmedi». «Kúieýiniń  kesirinen kele almady». «Aýrýhanada jatyr».

Moiyndamaqqa májbúrmiz. Kúle júrip, kúldire otyryp, báribir, kóńildegi  kishkentai  kirbińnen aryla almadyq. Biz. Jýrnaldaǵy  tizimdi oqyp otyryp ta; túrli-túrli hikaialardy shertip otyryp ta; baiaǵyda ózimiz ekken, ótken ǵasyrdyń alpysynshy  jyldary kóshet kúiinde kútip-baptaǵan, búginde  qalyń ormanǵa ainalǵan baýlardy, móldiregen aryq-atyzdardyń boilaryn, haýyz jaǵasyn qyzyqtaǵanda da; dastarqan basynda  dástúr boiynsha «Qaidasyńdar, dostarym!» áninen bastap, nebir áýender áýelegende de; kóńil kóginen sol bir surqai bult ketpei turdy da qoidy. Átteń-ai, átteń. Qanshama tyrysyp qýanǵanymyzben, ózimizge-ózimiz ólerdei ursyp, júregimizge jekip, zerdemizge zekip baqqanymyzben; báribir taza jazylmaq qiynǵa túskenin qarasańyzshy. Jiyrma, otyz, qyryq jyldyq kezdesýlerde de bastamashyldar, asabashyldar, qyzdyrýshylar qatarynda, tebirentýshiler tobynda bolyp, ashylyp-shashylyp, rahattanǵan edik-aý. Endi she? Elý jyldyqta da eńse túsirmeiik dep elbirei eljiremekke tyrystyq. Tyrbandyq. Bildirmegen boldyq, Alaida…

Qalaida sezdirmei ótkersek dedik. Báribir, baiqaǵandar boldy.
Klastas «qyzdarǵa», klastas «baldar­dyń» «kelinshekterine» nominatsiia­lyq nyspylar, iaki, atalymdyq ataqtar tapsyrý áserli, kóńildi, kóp adamdar kútpegen jaǵdai edi. 

Qarańyzshy: «Ózgermegen ózgeshe óren». «Astana arýy». «Shymkent shyraiy». «Klas­­tastar klasynyń kásip­keri». «Klas­tastar kelinshekteriniń kór­kemi». «Synaptas sulý». «Klastastar kelinshekteriniń keremeti». t.t. jáne t.b. Osyndai atalym­dardaǵy ataqtar berilip, altyn jala­tylǵan jarǵaq qaǵazdar tapsyrylǵan «kelinshek-kempirlerdiń» kóńil-kúilerin kórip, se­zinýdiń, árqai­sysyna án arnaýdyń áserin elestete alasyz ba?! Ái, qaidam.

Aityp ta aitpai ne kerek-ai, Abai mektebin alpys tórtinshi jyly bitirgen túlekterdiń elý jyldyq júz­desýi de jyrlap-aq júretindei jo­ǵary sapada ótti.

 Qoshtasýdyń qiyny-ai! Janarlarda bári tur. Tunyp-aq turypty.  
 Ejelgi Dos ekeýmiz emenniń eń úlkeni zoraiǵan tusta toqailastyq. 
«Báribir, jazylmai, túiilińkirep tursyń. Degenmen, eńbegińe raqmet. Túsinetinder tabylady»,  – dedi ol.  

«Ishtarlyqtyń, kúnshildiktiń neshe túrlerin, qanshama kórinisterin kórip te kelemiz.  Sezip te júremiz. Biraq, klastas­tar taraptan kútpegen edik», – dedik biz. 

«Kóńilde kirbiń qalmasyn. Óziń baǵam­daǵandai, kúnshildiktiń kishkentai ǵana kórinisinsiz titimdei de tirlik joq qoi», –  dedi qoshtasarda. Ejelgi Dos. Kúrsinip. 

Bizdiń kóz aldymyzǵa qaita-qaita Tas Mekem kókemiz kele bergen. 
Tas Mekem kókemiz. Mekemtas Myr­zah­­metuly. Abai  mektebin bitirgen. Tas­túlek. Bir adamdai bilemiz. Deimiz-aý. Kitaptarynyń bárin derlik. Oqydyq-aý. Gazetter men jýrnaldarda jariialanatyn oi-pikirlerin, maqalalaryn, suhbattaryn jibermeitin syńailymyz.

Syrlaspappyz. Sonda da. Bir mektepti bitirgenimizdi bilmeitin de bolýy bek bálkim. Abai mektebine kelip-ketip jú­rip, mýzeidegi sirek sýretterine sol kúngidei úńilmegen ekenbiz. Elý jyldyq júzdesýimiz taýys-támamǵa ainalyp, aýdan ortalyǵynda azdap aial jasaǵan sát-saǵatymyzda kóz aldymyzǵa ainalaiyn Abaitanýshynyń álsin-álsin kele bergeni nelikten eken?

Ánekiińiz, sýretterinen sazaryń­qyrai synap kóz tastaityndai. Qat­qyldaý qaraityndai. Birese elji­rei tógiletindei. Taǵy qarasań, tym-tym tymyraiyp, tákapparlana túsetindei.

 «Iá-á-á. Qaidan júrsińder?» – degen qumyǵyńqy, asa baiaý, óte-móte jýas­taý, etene tanys, erekshe jaqyn daýys estildi. Buryldyq.
Tas Mekem kókemiz kádimgi.
Qalaiynsha qairan qalmaisyń?!
Ózi kelip turypty. Qasymyzǵa. Abai mektebiniń tastúlegi. 

«Abai mektebin bitirgenimizge elý jyl tolyp… Búgin, eki myń on tórtinshi jylyńyzdyń  jiyrma  tórtinshi  mamyrynda  keremet  kezdesý  ótkizdik,  kóke! – deimiz kóńilimizdiń kóterińki ekenin kórsetpeske tyrysyp. – Abai mektebin bitirgenińizge qansha jyl boldy? Sizdiń?»

«Ony otyra qalyp esepteý kerek qoi, – dedi jylýarlana jymiyp.  – Sen de bizdiń Abai mektebiniń túlegi ekensiń, á? Bilmeppin». 

Ánekiińiz. Meiirban sezilgen túri taban astynda tastan beter sýyǵandai. «Bilmeppin» dep shynyn bildirgeninen be, álde.

«Sizdiń qyryq segizinshi jylǵy, on segiz jasyńyzdaǵy, mektepti támám etkendegi meiirimdi beineńizdi asyq­pai, anyqtap kórdik, kóke», – dedik ádettegidei sál-pál ázildeitin ádetimizben.
Reaktsiia shamaly. Sazaryńqyrai synap qaraýynan tanbaidy. Jyly jymiysy da júdeńki tartqan sekildi. Siraj aǵaiǵa kelińkireidi. Synańqyrap syǵyraiatyny. Ámirhanov áleminiń sáýlesin bizge qaraǵanda qanshama jyldar boiyna da, oiy­na da sińirgen ǵoi. Juqtyrǵan dá. Ábden.

«Jaqsy-y-y onda. Biz Taraz jaqqa tarttyq», – dedi Mekemtas Myrzahmetuly. Qumyǵyńqy, alaida jaily-jýas únimen áýendetip. Áýenin sózge sarańdyǵy báseńdetip.

Ol kisi aýdan ortalyǵyndaǵy dáriha­nadan shyqqan edi. Biz kirmekke bettedik. Dárihanaǵa. Sońynan qarap qoiamyz. Eriksizdeý burylyp. Baiaý, biraq nyq adymdaidy. Iyqtary tepe-teń, tip-tik. Artyq-aýys eti joq. Jiptiktei jigit sekildi. Kelesi jyly seksen beske keletinin mýzeidegi qyzǵaldaqtai  qyzyńyz maǵlumdaǵan.

Iri-iri tirlikter tyndyrǵan.
Ǵulamalardyń ǵulamasy.
Iri-iri tirlikterdiń jolynda júrip, iri-iri ishtarlyqtardan zardap shekken. Baqastyqtyń barsha túrin bastan ótkergen.

Kúnshildiktiń kishkentai ǵana kirbińinen kirtiip  turyp, ainalaiyn Abai mektebiniń tulǵa-túlegine uzaǵyraq úńildik-aý, sonda.

Aýdan ortalyǵyndaǵy dárihanadan shyǵyp, taǵy da Tas Mekem kókemizdiń týra sol elý jyldyq merekemizde, Abai mektebiniń túlekteri toilaǵan meiram kúni kezdeskenine tańyrqai rizalanyp turǵanymyzda, Ejelgi Dos pen Syralǵy Joldas kórindi-ai. Aldymyzdan.

 «Qimai júrmiz, – dedi ekeýi  jarysa sóilep. – Dárihanaǵa nege kirdiń, kinámshil kóke?!»
«Kirgenimiz durys boldy. Mekemtas Myrzahmetuly deituǵyn danyshpan aǵamyzdy jolyqtyrdyq. Osy jerde. Jańa ǵana», – dedik biz.

«Shynymen be?!  Týra búgin, á!» – dedi Ejelgi Dos. 
«Qyzyq eken. Keibir kezdeisoq jaǵdai­larǵa qairan qalasyń», – dedi Syralǵy Joldas.

Sonsoń, zaiyptarymyzdyń ádemi áńgimesine áýestene qaradyq. Olar da birin-biri qimaityndai. Úsheýin birge qaldyryp, úsh synyptas segizinshiden on birinshi klasqa deiin mektep janyndaǵy júz oryndyq internatta jatqanda talai-talai taptaǵan trotýarmen, myna zamanda jańarǵan jiekjolmen biraz qydyrystadyq. 

«Búgin baiqalmasa eken, klastastardan kórinbese eken degendeiin kúshik kúnshildik baiaǵyda da bar edi ǵoi, onyń nesine kirjigenińdi túsinbedik, – dedi Syralǵy Joldas.  – Iri ishtarlyqtardyń ishinde júrgen joqpysyń?»

«Sol sebepten seni qaitadan izdedik. Qapa bolmai qaitqaisyń dep aitqaly keldik», – dedi Ejelgi Dos. 

«Esińde me, Dáýrenbek aǵai osy ekeýińdi bir partaǵa otyrǵyzǵanda da qyzǵanǵandar tabylyp edi ǵoi? – dedi Syralǵy Joldas.  – Sen ekeýiń bir partaǵa otyryp alyp, geometriianyń qiyn-qyzyq esebin birinshi bop shyǵaratyn sátterińde Tyrbyq deitin dosymyz tyrsyldap, terisine syimai ketetin-ai»!

«Aitpaqshy, ekeýmiz qatarynan bes sabaqtan da «bes» alǵanda she, «A» men «B» klastaryn qosyp oqytqan kúni she, jyl saiyn Maqtaaralǵa maqta shabyqqa da, «aq altyn» terýge de ákesiniń arqasynda barmai qap qoiatyn Qyzǵanshaq qyzymyz qyzylsha shyqqandai qylǵyna qyzarǵan…»  – dedi Ejelgi Dos. 

«Seniń óleńderiń «Sotsialistik eginshi» deituǵyn aýdandyq gazetke shyqqan saiyn tóbeles uiym­dastyratyn kim edi? Ózińmen ásker­de birge bolǵan, keiinnen eki vagon piiazdy Sibir jaqqa áketip, joǵalyp tynǵan «atamanymyz» emes pe edi? – dedi Syralǵy Joldas. – Sonyń bárin umyttyń ba?»

 «Osymyz da jeter endi, aǵatai! – dedi Ejelgi Dos qarqyldai kúlip. – Sál de bolsa basylyńqyraǵan siiaqtysyń». 

 «Jaraidy. Jai ǵana erkelik qoi, erenderim! Aman bolaiyq, esen jolyǵaiyq»,– dedik biz.
 «Aitpaqshy, qaiyrymdy qala izdegen qairan aǵańmen sóilesińkirediń be? Mekem kókeńmen?» – dedi Ejelgi Dos. 

«Tam-tumdap… Keleshekte sol kisimen syrlasyńqyrasaq bolar edi…» Degenbiz. Biz. Sonda. Sondai oidyń tup-týra sol kúni túskeni ras edi. Qimai da qimai qoshtasqanbyz. Ejelgi Dospen. Syralǵy Joldaspen. Dep-demde klastastardy saǵynyp qalǵandai sezingenbiz. 

IRI IShTARLYQ

Abai mektebiniń alpys tórtinshi jylǵy túlekteri retinde elý jyldyq kezdesýimizdi ótkizgennen keiin keide Mekemtas Myrzahmetuly syndy sańlaǵyńyzben syrlasatynǵa ainaldyq. Ishtei ǵana. Qiialilaý kúide. Tas Mekem kóke. Deimiz. Biz. Kúbirlep. Bizdiń Tasbolat degen týǵan aǵamyz bolǵan. Kóke deitinbiz. Erterek ketip qaldy. Baqiǵa. Mekemtas degen aǵamyz da bolǵan eken. Ol, tipti, sábi kúiinde kóz jumypty. Kóz ótipti. Til tiipti. 

«Óler bala ózgeshe» degen. Ái, ózi de bir ádemi edi-aý! Kórkem jigit bolar edi-aý! Ózim týǵannan keiin aityp otqam joq. Mańdaiy kereqarys, janarlary janyp turatyn, denelituǵyn. Ishtarlyqtan ishegin tarta beretin, tańdaiyn qaita-qaita qaǵatyn, qaraýlyǵy qalyń perme bastyq aqyry alyp tyndy. Bir kúni permeniń jinalysyna ákeń ekeýmiz de barmai qaldyq. Ákireńdep keldi. Álgi perme bále. Mekemtas balamyz júrer jolynda otyryp qalǵan eken. Aiaǵy shyqpaǵan. Perme bastyq, julqi kóterip jyljytty da: «Oipyrmai, myna báleniń zildeiin-ai!» – dedi ejireie qarap, bizge uryspaqqa umtylyp. Sodan, erteńine Mekemtasym ornynan tura almady ǵoi. Arqasyn ashyp qarasaq, kógerip, teńbil-teńbil birdeńe bop ketken eken», – deitin edi esil de asyl anamyz. Ásem apa. Sóitetin de, ebil-debili shyǵa eńireitin-ai. «Mekem-tas-e-e-em… Mekem-tai-e-em! Mekem bolmadyń ba-a-a… Tas Mekem bolma-dyń ba-a-a…  Balapan-e-e-em. Sen tiri bolǵanda-a-a-a…» Deitin. 

Alǵash Abai mektebinde estidik-aý. Esimińizdi. Onda mektebimiz basqa tusta. Mýzei de joq. Sizdiń sýretińiz de joq. Atyńyz da, ataǵyńyz da áldeqaida keiinirekte shyǵa bastady ǵoi, Tas Mekem kóke.

Baiaǵyda, Almatyda bir kezdesip qalǵanymyzda she, sálemimizge jai ǵana jaýap qatyp, qolyńyzdy baiaý berdińiz. Kisikiikpiz ǵoi, biz. Biz. Janasa almadyq. Juǵyspaq, tipti, oida joq. Tanyspaqtan da tartynyp kete bardyq. Tek qana: «Mekemtas. Mekemtas aǵa. Mekem kóke. Myna bizdiń Mekemtas kókeshimiz tiri bolǵanda-a-a-a… Biz búitip júrmes pe edi-i-i-ik… Myna Myrzahmetov Mekemtastai bolmaǵy da bek bálkim edi-aý-ý-ý-ý!» Dep, ýildei oi keshetinbiz. Ýildegen meili ǵoi.

Ulityndai ýaqyttardy da bastan kóp-kóp keshirdik emes pe?… Ulyǵan saiyn sábi kezinde kóz ótip, til tiip, arqasy kókteńbildengen kókemizdiń keipi kóz aldymyzǵa túrli-túrli kúiinde elesteitin. Álige deiin solai.

Bertinirekte, tipti, munda, Abai mektebin alpys tórtinshi jyly bitir­genimizge jarty ǵasyr tolǵannan soń, kádimgi kezdesýimizden keiingi mezgilderde, záýide sál-pál syrlasyńqyrai qalǵan sátterde Tas Mekem syndy kókemiz keide: «Sen de men siiaqty kisikiik ekensiń ǵoi. Óziń sóitip jazypsyń. Moiyndapsyń. Oqydy-y-y-ym», – deitin. Úni qumyǵyńqy. Jaily-jýas. Meiirimdi. Taǵy birde: «Bizden áldeqaida kishi, bala bola tura seniń de kórmegen quqaiyń, tartpaǵan azabyń qalmaǵan siiaqty ǵoi», – degen. Daýysynyń túsi ózgermegen kúiinde.

Ondai-ondaida: «Oi, qoiyńyzshy, kóke. Siz tartqan teperishterdiń qasyn­da bizdikiler jip ese almaidy emes pe?!» – deimiz azdap-azdap ázildeitin ádetimizben.

«Tas Mekem kókemiz kúlimsireidi. Koreilerdikinen aýmaityn kózderinen anyq eshteńe ańǵaryla qoimaidy. Úńilińkirep qaraýǵa uialasyń. Tolyq aqtarylyp kúlmeitin sekildi. Qatty kúleiin dep-aq aqpeiildenetin boi-bolmysyn tez tejep ala qoiatyndai ma, qalai. Álde bizge solai sezile me, qaidam. Osy kisińizben, Mekemtas Myrzahmetulymen syrlasyń­qyramaityn, az ǵana amandyq-saýlyq surasýmen ǵana shekteletin, alaida, syrttai syilasatyn, kitaptaryn ǵana emes, gazetter men jýrnaldarǵa shyǵatyn maqalalary men suhbattaryn da izdep júrip oqityn, sýsyn qandyra rahattanatyn jyldar jyljyp-aq jatatyn. Shamamen eki myńynshy jyl shyǵar. Ǵasyrlardyń toǵysy. Ózimizshe syrttai ǵana tileýles, biraq, ishei pir tutatyn Tas Mekem kókemiz týraly jazbasha tolǵanǵan syńailandyq. «Qaiyrymdy qala izdep júrsiz-aý, qairan aǵa…» degen taqyryp qoidyq. Alǵash «Ishtarlyq pen qushtarlyq» dep ataǵymyz kelgen. Keiin ózgerttik. Ál-Farabi babamyzdyń «Qaiyrymdy qalasy» oiymyzǵa orala bergen. Al, Mekemtas aǵamyz qaladan qalaǵa qaita-qaita kóshýin qoimady. Bunysynyń basty sebepteri az emes edi, árine. Alaida, eń negizgileri – kúnshildik, ishtarlyq, kórealmaýshylyq bolatyn. Baqastyq ataýlynyń bir sheti basshylarǵa da bailanystytuǵyn. Sondyqtan, «Qaiyrymdy qala izdep, júrsiz-aý, qairan aǵa…» degen dúniemizge Ábý Nasyr Ál-Farabidiń ataqty týyn-dysynan: «Basshy adam… Alǵyr hám ańǵarympaz aqyl iesi, ótkir sózge sheshen, óner-bilimge, ǵylymǵa qushtar, saýyqqumarlyqtan aýlaq bolmaqqa kerek, aqiqat pen aqiqatshyl adamdardy súie bilmegi, jalǵandyq pen jaǵympazdardy jek kórmegi lázim», – degen pikirdi epigraf etip aldyq. 

Ol dúnieni jazar ma edik, jazbas pa edik, áldebir kisilerińiz ádeiilep suraitynǵa ainalǵan.
«Ái, osy Mekemtas Myrzahmetov taǵy da basqa qalaǵa aýysqan dei me?» «Qyzyq. Seniń sol aǵań-aq sóitedi de júredi. Qonys aýdarmasa aýyrady-aý, áste». «Túrkistannan ketip, Almatyǵa barǵan dei me, álde Tarazǵa toqtaǵan ba? Shymkentten nege attap óte beredi ózi?» «Túrkistanǵa qaita oralady dep júr ǵoi. Sen biletin shyǵarsyń bárin? Bilesiń sen».

Al, biz, shynymyzdy aitamyz. «Bil­meimiz», deimiz. Kúmiljip. Álgi sýy­ryla sóileitinder senbeidi. Bizdiń bilmeitinimiz, tek anda-sanda, jinalys­tarda ǵana jol-jónekei jolyǵysyp, salqyndaý kúide sálemdesetinimiz rastuǵyn. Kisikiikter emespiz be?

Ózgeler ilanbas. «Qoishy, jerles­sińder ǵoi». «Aǵańnyń aiyptaryn aitqyń kelmes». «Kókeń emes pe seniń?» desetin.

Aqyrynda tamaǵymyzǵa tas tyǵyl­ǵandai bop otyrǵan bir kúni «Ishtarlyq pen qushtarlyq» degen taqyrypty qaǵaz betine túsirdik. Sál-pál oilanyp, ony syzyp tastadyq. Sóitip, «Qaiyrymdy qala izdep júrsiz-aý, qairan aǵa…» degen atpen aýystyrdyq. Sol tolǵamymyz úlken gazetterdiń birinde jariialanǵan. Ózimizshe joǵarydaǵydai keketińkirep suraq qoiatyndarǵa jaýap retinde jazǵan boldyq.

Shamamen bylai tolǵandyq. Mekemtas Myrzahmetulyn bireý biler, ekeý bilmes. Dedik. Ziialymyn deitinderdiń bilmeitinderi joq shyǵar, sirá. «Ziia» degenimizdiń ózi «nur» ǵoi. Nursyzdarǵa daýa joq, árine. 

Mekemtas Myrzahmetuly, bizdiń oiymyzsha, Álkei Marǵulan, Aqjan Mashani, Áýelbek Qońyratbaev syndy sańlaqtarǵa kóptegen qasietteri jaqtarynan uqsaidy desek, artyq aitqandyq bolmas. Keibir jaqtarynan birqatarynan ozyqtaý shyǵar, kim bilsin, áiteýir, «ápendeligi» basym, pendeliligi kem sol asyldarǵa etene jaqyndyǵyna kúmán joq. Al, endi, aitýly Abaitanýshy retinde professor Mekemtas Myrzahmetuly myrzanyń esimi Muhtar Áýezov, Táken Álimqulov, Qaiym Muqametqanuly bastaǵan tekti tizimde turypty. Anaý, ahaý Semeiden shyǵatyn ainalaiyn «Abai» jýrnaly Mekem aǵamyz jaiynda: «Abaitanýshylardyń kóshbasshylarynyń biri ǵana emes, biregeii», – dep jazdy. Osy oraida, Abaidyń 150 jyldyǵyna bailanysty bir qaýym ǵalymǵa Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik syilyǵy berildi emes pe? Minekiińiz, sol kezde ataq ataýlyǵa umtylmaityn, marapattalyp, maqtalýǵa julqynbaityn Mekemtas Myrzahmetulyna sol syilyqty bermeske bolmaǵanyn da bile­tinder kóp. Bergileri kelmegenderdiń hám bolǵany belgili. Tipti, sál erterekte filologiia ǵylymdarynyń doktorlyǵyn qorǵaýynyń ózi kútilgen jáne kútilmegen kesepatty kedergilerge tap bolyp, kúnshildik pen kórealmaýshylyq, ishtarlyq kes-kestegeni, bilik basyndaǵylary bar, qatarlas júrgen dushpan-dostary bar, jappai jabylyp, tarajǵa salyp, talanǵa túsirip, talaǵanyna kýá bolǵandar da jetip-artylar.

Birinshi, eren erligi retinde ai­ryqsha Abaitanýshylyǵyn aittyq.Ekin­­­shiden, professor Mekemtas Myr­zahmetuly ǵulama Muhtartanýshy jáne Muhtartanýshylardyń mereili mektebiniń tabandy tálimgeri retinde de juldyzy joǵary turǵan tulǵa. Bul – áldeqashan dáleldengen aqiqat. 

Úshinshiden, Mekem aǵamyz missio­nerlikke, onyń ishinde otarshyl Resei patshalyǵynyń missionerligine kóz­qarasty túbirimen talqandap, qasańdanyp qatyp qalǵan, aǵartýshylyq retinde aqtalyp, maqtalyp, sanada saqtalyp kele jatqan qaǵidasymaqtardyń byt-shytyn shyǵaryp, taǵy bir eren erlik kórsetti.

Tórtinshiden, toponimika, onomastika máselelerindegi miz baqpai  jatqan saýys-saýys seńderdi qozǵap, buzýǵa septesken de osy bir daýsy qarlyǵyńqy, úni qumyǵyńqy, alaida qaitpas-qaisar rýhty Tas Mekem kókemiz edi. Basqynshylyq, otarshyldyq, qarashekpendik qaraý piǵyldy, toń-torystanyp, orystanyp ketken onomastikalyq-toponimikalyq ataýlar bertinirekte tarihi túp-túbiri men tek-tamyryn taba bastasa, bul-daǵy osy kisiniń bastaýymen bolǵan.

Besinshiden, qazekemderdiń tegin (familiiasyn) ózgertý jaiyn, «-ov» pen «-evterden» qutylý jolyn ashyq aitýǵa jáne ashyp jazýǵa eń áýelgide batyly barǵan da – Myrzahmetuly myrza. 

Altynshydan …
Aita bereiik pe?

Búginde sonaý seksen altynshy jylǵy jeltoqsannyń jai-japsaryn aiqyndai túspektiń aýyrtpalyqtaryn tutas kótergen bolyp kórinetinder kóbeidi. Sondai-sondailarǵa qarap otyryp, lám-mimsiz, jyly jymiyp, keide kúrsinip qoiatyn Tas Mekem kókemiz ózin ondai «qairatkerler» qataryna qosa bermes. Biraq, ultynyń qamy úshin úlken isterdi úndemei ǵana tyndyrýǵa úirengen aǵamyz – Jeltoqsan aqiqatyn anyqtar jol-jobalardyń júie-júlgelerin sapaly arnaǵa salyp bergenderdiń de biri ǵana emes, biregeii. Sol kezderde qurylǵan kámásiianyń teń tóraǵasy bolǵan. Bul kisiniń ashtan ólse de, aqiqattyń has jolynan taimaityn Tas Mekemdigin sezgender teń tóraǵalyqtan hám tabanyn tezdete taidyrmaqqa tyrysqan.

Já, jeter-dúr.

Táptishtep, tyqaqtai bermelikshi. Desek te. Mekemtas aǵamyz óziniń qiialilaý ǵalymdyq jolyn Almatydaiyn arý qala­da bastaǵan eken. Aspirant shaǵynan-aq qaiyrymsyzdyq qaita-qaita qadamyn tusap, qylburaý sala bergen sekildi. Bári de, jańa ǵana joǵaryda anyqtap aitqa­nymyzdai ǵoi. Jalpydan jyrylǵan jal­qydaiyn jaýhar jandy jas ǵalym jaǵympazdyqqa da, jylpostyqqa da, jal­ǵandyqqa da joqtuǵyn. Aiarlyq ataýlydan aýlaq-tyn.

Baqastyq degen bále ǵoi, biraq, bunyńyz hám qajet desedi. Kei­bireý­lerińiz. Qazaqtyń qara shaly, adam­zattyń danyshpany mólsher men ólshem mánisin óziniń qara sózderinde qadap-qadap, qaitalai qaiyp tikken. Barlyq nárseniń, barsha máseleniń mólsheri men ólshemi bolmaqqa kerek. Óitpegen kúnde, Abai aitqandai «boǵy shyǵady». Bu zamanyńyzda baqastyq degen báleniń boǵy borap, oǵy orap turypty.

Almatynyń apshýynan, ishtar­lyqtyń shapshýynan shoshynyp, kún­shil­dikpen kektespei-aq, túptiń-túbinde jetilip qaita, bekinip taǵy, báribir keri oralarmyn-aý dep, Shymkentke tartqan. Jap-jas Mekemtas. Qazyǵurttyń baýraiyndaǵy qala qaiyrymsyzdyq tanytty. Qabyldamai qasarysty. Sonsoń, Syrdariia shaharynan bir-aq shyqty. Odan ziian shekpedi. Qiianda júrip te izdenýden tanbady. Tashkentińizdiń tas ǵimarattaryndaǵy shań basqan, tozań shashqan arhivterdi aqtardy. Sarylyp, sarǵaiǵan qaǵazdardy kemirdi.

Armanyn arqalap Almatyǵa qaityp oraldy. Kóz maiyn taýysyp, Abaitaný men Muhtartaný tarihyn tyń arnalarǵa salýshylardyń kósh basynda júrdi, ondaǵan tomdap kitaptar shaǵardy, izbasarlardyń sanyn ǵana kóbeitip qoimai, sana sapasyn jańa biikterge kóterýge kómektesti.
Jasy ulǵaiyp, alpystan asqan shaǵynda: «Túrkistan túrki tektes halyqtardyń rýhani astanasyna ainalady, qazaq ultynyń rýhyn aspanǵa kóteredi», degen tilekti aýyr júkter arqalaýǵa úirengen imanigúldi júregine teńdep artqan Mekemtas Myrzahmetuly kóregen babasy Ahmet Iasaýi jatqan qasietti topyraqqa turaqtandy. 

Bir ózi – bir institýt, bálkim, bir ýniversitet, múmkin akademiia deitindei ǵulamalar qazaqta, Qudaiǵa shúkir, barshylyq. Qazaqtyń mańdaiy qý mańdai emes, qýshiyp qalmaǵan, nebir iri tulǵalarǵa oryn da, ataq ta, abyroi da jetedi. Taiqymań-dailandyryp,  túkti de syidyrǵymyz  kelmei,  taryltatyn – ózimiz. Iri-iri tulǵalardyń ainala-tóńireginde iri-iri ishtarlyqtar kún­shildikten, kórealmaýshylyqtan kúshik­tep, kújbandanady.

«Bir ózi – bir akademiia, bir ýniversitet» dep, Mekem aǵany áspettep, asyra siltemei-aq qoialyqshy. Bul kisi mundaiǵa minájdar emes. Alaida, akademiianyń, bir institýttyń baqandai bólimshesi mánzeldes tirlik tyndyryp júrgenine talas joq. Túrkistanda júrip-aq Abai arnalaryna, Muhtar muralaryna bailanysty, olardyń Iasaýimen, ál-Farabimen, Balasaǵunmen, taǵysyn-taǵylarmen úndestigi, úilestigi haqyndaǵy tereńge tartqan taqyryptardy, biikke bettegen baǵdarlardy zerdelegen on jeti ǵylym kandidatyn daiarlap ósirdi. Túrkistanda júrip-aq qai-qaisysy da talai-talailardy tańyrqatqan on alty kitap shyǵaryp úlgerdi.

Mekem aǵa, kim ne dese o desin, Túrkistannyń myńjarym jyldyq mereitoiy qarsańyndaǵy jeti jylda áli de uiqydan tolyq oianbaǵan óńirdegi rýhaniiat qainarlarynyń kózin ashqan, bastaý-bulaqtaryn tundyrǵan tulǵalardyń biri ǵana emes, biregeii bolǵanyńyzdy eshkim joqqa shyǵara almas. Árine, ókinishke qarai, Arystanbab pen Áziret Sultandy ǵylymi-rýhani jaǵynan keshendi de kemel, jaýhar álemge ainaldyrmaq maqsattaǵy usynystaryńyz, Iasaýitanýdy da Abaitaný men Muhtartaný mánzeldes ónegeli-órkenietti damytpaq nietińiz, ózge de kóptegen kórkem nietti kókei ańsarlaryńyz kes-kestegen kedergilerge kezdesip, júzelenbekke jazbady. «Túrkistandy shyn mánindegi rýhani ortalyqqa, HQTÝ-dy túrki dúniesiniń tekti, ózgeshe ozyq úlgidegi oqý-bilim-ǵylym ordasyna ainaldyrý úshin mynalardy-mynalardy istemek kerek-dúr», – degen ideialaryńyz qaiyrymsyzdaý qulaqtarǵa kirmedi. Kerisinshe, kesip aitar uly shaiyr Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń shyǵarmasyndaǵydai: «Bizderde myna­dai bar, mynadai bar», degen pysy­qailar parasattyń basynan attap, attandap oza shapty da ketti. 

«Nahaq kózden jas bar ma» demei-aq qoialyqshy, Tas Mekem aǵa, siz Túrkistan-nyń toiyna toǵyz ai qalǵanda Tarazǵa tartyp kete bardyńyz-aý…
«Taǵy da qaiyrymdy qala izdep ketken shyǵar», – desip, myrs-myrs kúletinder kóbeidi.
Kúrsinetinder azyraqtuǵyn.
Baǵzy zamanda babańyz ál-Farabi de sóitken eken. Qaiyrymdy qala izdep, jahan júzin kóp kezipti ǵoi. «Qaiyrymdy qala turǵyndary…» dep bastalatyn taqyryptaǵy týyndysyn sóitip júrip jazǵandaǵy.

Siz-daǵy jaza berińiz. Jazar kóbeisin.
Bálkim,  bári de, Táken Álimqulov aitatyndai «Erke bolmystyń táýel­sizdigin» ańsai berer «aýrýy­ńyzdan» ba, kim bilsin-ai, kim bilsin…

Tegisi, Mekem aǵa meken etken Almaty, Shymkent, Syrdariia, Shyrshyq, Tashkent,  qaitadan  Almaty,  Túrkistan,  Taraz,  qaitadan  Túrkistan,  Almaty – bári qaiyrymdy qalalar, shýaǵy nurly shaharlar. Qatygezdik pen qaiyrymsyzdyq, kúnshildik pen baqastyq, iri-iri ishtarlyq qalalardan emes, turǵyndar tarapynan bolar. Onda da ziialymyn dep júrgender ishindegi ziiasyzdardan, ziiandylardan, jalǵandyqqa ilanyp, jaǵympazdyqqa jyǵylar imansyzdardan kóbirek shyǵar. Bul – jańalyq emes. Qashan da, qaida da solai. Osylai jalǵasa berer. Áitpese, Ál-Farabi babamyzdyń qaiyrymdy qala izdep jahan kezip bara jatqandaǵy beinesiniń bir elesi búgingi Mekemtas aǵamyzdyń turpat-tulǵasynan, taǵdyr-talaiynan tabylar ma edi? Arada attai bir myń da, bir  júz  jylǵa jýyq ýaqyt ótpedi me?! Qalaiynsha qaitalanady?! Búginde Ál-Farabi bir myń bir júz otyzǵa, al, Mekemtas Myrzahmetuly jetpiske tolyp otyr emes pe? Bir qýanarlyǵy jáne jubanarlyǵy sol, eki myń jyldyǵyna endi-endi ázirlenbek Tarazda da Tas Mekem kókemiz tynysh otyrmas. Tynym tappas. Ulttyń qamy úshin ulaǵat bolar rýhaniiattyq tirlikter tyndyryp júrer.

Láiim, qalańyz qaiyrymdy, turǵyn­dary meiirimdi bolǵai, Myrzah­metuly myrza!

Minekiińiz, qurmetti oqyrman, Tas Mekem kókemiz týraly maqalamyzdy túgelge jýyq kúiinde tizip keltirip otyryppyz. Ózimen sóilespei-aq, syrlaspai-aq, syrttai sezinetindikten, suhbattaryn da, jazyp-syzǵandaryn da oqyp júre­tindikten, keibir keketetinderdiń, mys­qyl­dap muqatatyndardyń áserimen, solarǵa az ǵana jaýap retinde jazǵanymyz ras edi. Biraq, úlken gazette jariialansa-daǵy, Mekemtas Myrzahmetuly oqydym demedi. Kóp keshikpei-aq bir emes, birneshe márte jinalystarda kezdestik. Lám-mimsiz Sálemimizdi salmaqtylaý-salqyndaý ǵana qabyldap, baiaǵysynsha baiaý qimylmen qolyn beredi. Maqalany kórgen-kórmegenin, oqyǵan-oqymaǵanyn biz daǵy batyp surai almaspyz. Kisikiik kúiimizden tanbaspyz. Koreiler keiiptes, syr sezdirmes, sypaiy. Seýl jaqtan saparlap kelse de, tympiǵan kúiinen tanbaityn týysqan halyqtyń ókilderi sekildi. Tas Mekem kókemiz. 

Esesine keibir kisilerińiz kekesinniń kókesin kórsetti. Baiaǵy: «Sol aǵań sóitedi de júredi. Kókeń kóshpese, qonys aýdarmasa, aýyrady-aý, áste», «Túrkistannan Tarazǵa bardy ma, álde Almatyǵa asty ma?», «Bárin sen biletin shyǵarsyń? Bilesiń sen», – deitinder. Biraz-biraz shýlady. Birqatary týlady. «Durys jazbaǵansyń. Kókeńdi eshkim qýdalaǵan joq. Oǵan bireý ket dep pe ózi? Ózi ǵoi, ózi. Ózinen kórsin», – dedi. «Aǵańdy ál-Farabige teńegensiń be, nemene?» – dedi. «Qaiyrymdy qala izdep júr me, joq álde, Qazaqstannyń ár shaharynan bir-bir úi alǵysy keletin aýrýǵa ushyrady ma aǵań?» – dedi.

Ún-túnsiz qutylatynbyz.
«Ishtarlyq pen qushtarlyq». Dei­tinbiz. Ishtei ǵana. Kúbirlep.
«Ne dediń? Birdeme aittyń ba?» – desetin álgindeiler.
«A? Joq, eshteńe demedik», – dep, ishten tynatynbyz.

Aitpaqshy, sonaý seksen úshinshi jylyńyzdyń (ótken ǵasyryńyz) kókte­minde bolý kerek, oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń mádeniet, áde­biet jáne óner bólimine Mekemtas Myrzahmetovtiń «Vannovka atalýynyń syry nede?» degen maqalasy kelip tústi. Biz de, oblystyq gazettiń tizginin ustap otyrǵan basshylar da alǵashqyda qorqyńqyradyq. Bólim meńgerýshisi re­tinde ári partiia biýrosy men redaktsiia alqasynyń múshesi retinde bir sózin ózgertpesten, shekesine shiyra qol qoiyp, qýana daiyndap ótkizgenimizben, qalai bolar eken deimiz ǵoi baiaǵy. Bizden joǵarydaǵylar bizden beter qorqady, álbette. «Shataq bolmai ma?» – dedi gazet redaktory. «Azdap bolýy múmkin. Alaida, «Ońtústik Qazaqstanymyzdyń» abyroiy artyp, bedeli kóteriledi. Seń buzylady. Sizge de riza bolatyndar kóbeiedi», – dedik biz. Sol kezeńde keibir basylymdar batyldana bastaǵan. Talasty maqalalar, tereńirek suhbattar, eldi eleń etkizetin pikirler burynǵydan jiirek jariialanatynǵa ainalǵan. Aina­laiyn, Andropovtyń tusy shyǵar-aý, jańylmasaq. «Jaraidy, jariialaiyq», – dedi Ámirseiit Áliev. Sodan bes-alty aidai aldynda Ábekeń jáne bir erlik jasap edi. «Ońtústik Qazaqstan» – ádebiet gazeti emes, apta saiyn derlik «Ádebiet jáne óner» beti, «Kóńilashar» bólimi, «Qaqpan» múiisi beriledi. Olarǵa qosa qaita-qaita aqyndardyń óleńderi, jazýshylardyń áńgimeleri men povesterinen úzindiler, ádebi retsenziialar qaptap shyǵyp jatady. Ádebi basylym emes qoi bul! Doǵarý kerek!» – dep, shabýyl jasaǵan belgili topqa toitarys berip: «Ras, bizdiń «Ońtústik Qazaqstanymyz» – ádebiet gazeti emes, biraq, ádebietshil gazet. Solai bolyp qalady», – degen salmaqty, saliqaly kúide shegelep. Ámirseiit aǵaiymyz.

Sonymen, «Vannovka atalýynyń syry nede?» degen dúnie jariialandy. Ár qadamdy, árbir qalamdy, qai-qandai maqalany da ańdyp otyratyn oryndar qabaq shyta qoimady. Tek bir mekemeden ǵana aldaǵy kezderde abailaý kerektigi eskertildi. Obaly neshik, ondai-ondai oryndaǵylarǵa hám Mekemtas aǵamyzdyń materialy, kótergen máselesi unamai qalmasa kerek. 

Oqyrmandarymyzǵa túsiniktirek bolý úshin siresip jatqan seńdi qozǵaǵan sol maqaladan birer úzindiler keltirgenimiz jón sekildi. Seksen úshinshi jyly biraz basylymdardan beti qaitqan maqalasynda Mekemtas aǵataiymyz búi deidi: «Eldimeken, jer ataýlarynyń, kerek deseńiz, tipti, halyqtyń óz atynyń ózgerip ketýine saiasi-áleýmettik, tarihi oqiǵalar sheshýshi sebep bolyp otyrady. Buǵan mysal izdep alysqa barmai-aq ózimizge etene tanys Orta Aziia men qazaq dalasyndaǵy jer, sý, qala, ózen, halyq ataýlarynyń ózgeriske túsý tarihynan da kóp nárseni ańǵaryp, pikir túie alamyz. Bul ólkeler talai ret tarih sharasynda sapyrylǵany, sonyń áserimen jer, sý, eldimeken, halyq ataýlary da talai ózgeriske ushyraǵany – tarihtan málim jailar».

«Uly Oktiabr revoliýtsiiasy kezinde zorlyqpen qoiylǵan Perovskii, Vernyi, Cherniaev, Skoblev, Gavrilovka, Abakýmovka, Aleksandrovskii fort, taǵy basqa tolyp jatqan ataýlar bastapqy tarihi qalpyna keltirildi. Sovettik dáýirdiń alǵashqy jyldarynda otarshyldyq toponimder edáýir ózgertilse de, keibir  eldimeken ataýlary eskerýsiz qalyp qoidy. Otarshyldyq ideologiiadan týyn­daǵan toponimderdi tutastai alyp, tereńdei tekserip, mánin ashyp ja­týǵa ol tustyń ýaqyt saraby kótere bermedi. Osy ispettes eleýsiz qalǵan eldimeken ataýlarynyń birine qazirgi Túl­kibas aýdanynyń ortalyǵy Vannovka selosy men sol aýdan kólemindegi Antonovka, Voznesenovka, Kornilovka, Novonikolaevka, Sergeevka selolaryn jatqyzýǵa bolar edi. Bul selolardyń báriniń de aty turǵylyqty halyqtyń jáne qonys aýdarǵan sharýalardyń erkinen tys, patsha ákimderiniń qalaýy­men qoiylǵan».

«Vannovka selosy 1891 jyly uiym­dastyrylyp, onyń osylai atalyp ketýine Nikolai patshanyń ózi túrtki bolǵan. Óitkeni, Vannovka selosy 1882-1897 jyldar  aralyǵynda Rossiia imperiiasynyń soǵys ministri bolǵan Petr Semenovich Vannovskii (1822-1904) atymen atalǵan. Osy soǵys ministriniń aty tek Qazaqstannyń ózinde birneshe selolarǵa qoiyldy. Bul selonyń aty alǵash «Túlkibas» sóziniń aýdarmasy retinde Lisitsyn dep, keiinirek Vannovskii dep, al, sońynan Vannovka dep atalyp kete bardy. Qostanai oblysyndaǵy Fedorovka aýdanynyń bir selosy men sondaǵy selolyq sovet te osylai atalyp kele jatyr».

«P.S.Vannovskiige «patsha aǵzam­nyń» qatynasy tonnyń ishki baýyndai jaqyn bolǵandyǵy sonsha, ol tipti Ekinshi Nikolaidyń 1901 jylǵy 25 martta óz qolymen jazǵan «raskriptinde» ashyq kórinip tur. Onda ony «aǵartý ministri etip qýana taǵaiyndaitynyn» aitqan. Armiia arasynda ospadarsyz qylyǵy úshin abyroiy túsken general P.S.Vannovskii aǵartý ministri bolǵanda da, Rossiia imperiiasynyń oqý oryndaryna meilinshe keritartpa, otarshyldyq rýhtaǵy reformany endirgeni belgili».

Tas Mekem kókemiz Vannovka jáne Vannovskii týraly bultartpas dálel-dáiekterdi keltire otyryp, Kaýfmannyń «K voprosý o rýsskoi kolonizatsii Týrkestanskogo kraia», «Obzor Syrdarinskoi oblasti» kitaptarynan, basqa da avtorlardyń eńbekterinen maǵlumattar beredi. Sóitip, Túlkibas aýdanyndaǵy Antonovka selosynyń buryn Kershetas, Kornilovkanyń – Jasylkeshý, Vysokoeniń – Shaqpaq, Novonikolaevkanyń – Rysqulbek jailaýy, Voznesenovkanyń – Shittóbe, taǵysyn-taǵylardyń bári qazaqy, tarihi, jaǵrapiialyq ataýlarǵa ie bolǵanyn baian etedi. Baian etip qana qoimai, joǵarydaǵydai ataýlardy qaita qarap, osy zaman talabyna orai sheshetin ýaqyt jetkenin, patshalar, kniazder, qandybalaq generaldar men general-gýbernatorlar, sviashennikter men poptardyń atyna qoiylǵan eldimeken ataýlary halqymyzdyń rýhani ar-ojdanyna múlde sáikes kelmeitinin, baiyrǵy tarihi ataýlary qaitarylyp, nemese naǵyz qairatkerlerdiń, aitýly mádeniet jáne óner ókilderiniń attaryn berý týraly usynysyn bildiredi.

«Vannovka atalýynyń syry nede?» degen maqala «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandary tarapynan qyzý pikir týyndatty. Hattar kóptep túse bastady. Basylym basshysy: «Tynyshtyq kerek. Maqalany jariialap, yń-shyńsyz qutylyp ketkenimiz de jetedi, ainalaiyn. Pikir bildirgenderdiń bárine aqyryndap, abailap, mádenietti túrde jaýap jazyńdar» – dedi. Ádettegidei, jol-jónekei, ústirt qana jolyǵysyp, asyǵys sálemdesip ótetin bir ushyrasqanynda Mekemtas aǵamyz: «Birneshe gazet-jýrnal almai, baspai qoiyp edi, senderdiń gazetterińe tańǵaldym» – dedi de qoidy. Keide koreilershe, keide japondarsha jymiiatyn kúiinde. Kete barǵan. Al, keiinirekte, sál de bolsa suhbat qurmaqtyń, syrlaspaqtyń sáti túskende, Tas Mekem kókemiz: «Ishtarlyq deisiń be? Iri de iri ishtarlyqtar iri-iri tulǵalardyń tóńireginde bolady ǵoi. Qazaqtaǵy eń iri ishtarlyqtar, sirá, Abaidyń ainalasynda, onan keiin Muhtardyń, Áýezovtiń ómirinde bolǵan shyǵar… Baýkeńniń, Baýyrjan Momyshulynyń ómirin de kúnshildik, kórealmaýshylyq kes-kesteýmen boldy ǵoi…» – dedi. Kúrsinip.

 «Imperiialyq ishtarlyq týraly jazyp júrmiz  ǵoi.  Eń qaiǵyly  qasiret – osy», – deidi Tas Mekem kókemiz taǵy da. 

«Biz sizdiń «Vannovka atalýynyń syry nede?» degen maqalańyzdan qatty áserlenip, eltigenimiz sonsha, bir onomastikalyq áńgime jazǵanbyz». Dedik. Biz.
«Ol qandai áńgime? Oqymaǵan siiaqtymyn», – dedi Myrzahmetuly myrzańyz.
«Basqasyn bilmeseńiz de, onomas­tikalyq áńgimeden habardar bolma­ǵyńyz jón edi, – dep ázilge buryń­qyradyq. – Mine, oqyp baiqańyzshy. Shydamyńyz jetse».

Marhabat BAIǴUT,
jazýshy