– كٶرەالماۋشىلىقتى العاش مەرتە كٶرٸپ تۇرعانداي كٸرتيگەنٸڭ نەڭ? – دەپ كەلەمەجدەي كٷلدٸ ەجەلگٸ دوس. – ٸشتارلىق پەن قۇشتارلىق حاقىندا جيٸرەك جازاتىنداردىڭ بٸرٸ ٶزٸڭ ەمەسپٸسٸڭ. سٶيتە تۇرا…
– ٸشتارلىق جايلاعان جەرلەردە جٷرمٸز. كٷنشٸلدٸكتٸڭ كٶكەلەرٸن كٶرەمٸز. بٸلەمٸز. بٸراق, كلاستاستاردىڭ بٷگٸنگٸ كەزدەسۋٸندە بەتپە-بەت كەلمەكتٸ كٷتپەگەنٸمٸز راس. قايتا سەل دە بولسا تازا تىنىستاپ, تىڭايىپ قايتساق دەپ ەدٸك, – دەدٸك بٸز.
– كٷنشٸلدٸك كٷشٸكتەرٸ كلاسىمىزدىڭ ٸشٸندە دە شەۋٸلدەپ ٷرۋشٸ ەدٸ عوي. باياعىدا. بالا كەزدە, – دەدٸ سىرالعى جولداس. – الايدا, ولار كٸشكەنتاي عانا بولاتىن. تەز ۇمىتىپ كەتەتٸنبٸز.
***
تٷركٸباسى تٶبەسٸنە تەسٸلە قاراعان تاس مەكەم كٶكەمٸز بٷي دەدٸ:
– كٷنشٸلدٸك, ٸشتارلىق تۋرالى مەن كەزٸندە باۋكەڭنەن, باۋىرجان مومىشۇلىنان سۇرايتىنمىن. ول كٸسٸ: «كٷنشٸلدٸك, كٶرەالماۋشىلىق, ٸشتارلىق بارلىق پەندەلەردە بولادى. ولار, ياعني, ٸشتارلىق, كٷنشٸلدٸك, كٶرەالماۋشىلىق ۋلى جىلان سەكٸلدٸ. باس كٶتەرتپەي, مىجىپ تاستاۋ كەرەك. ٸشتارلىققا بوي الدىرىپ, وي جەڭگٸزسەڭ, ۇلتىڭا قۇشتارلىقپەن قىزمەت ەتە المايسىڭ», دەيتٸن.
كٸشٸ كٷنشٸلدٸك
قايبٸر جىلى اباي اتىنداعى ونبٸرجىلدىق مەكتەپتٸ بٸتٸرگەنٸمٸزگە ەلۋ جىل تولدى. كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸك.
اباي مەكتەبٸنٸڭ الپىس تٶرتٸنشٸ جىلعى (جيىرماسىنشى عاسىر) تٷلەكتەرٸ جيىرما, وتىز, قىرىق جىلدىق جٷزدەسۋلەرٸمٸزدٸ دە جۇرت قايران قالارلىقتاي ەتٸپ ۇيىمداستىرعانبىز. جيىرما جىلدىقتا مۇعالٸمدەرٸمٸزدٸڭ قاتارى قاتتى سيرەي قويماعان ەدٸ. مامىر ايىنىڭ سوڭىنا تامان مەكتەپ ماڭىنداعى ينتەرنات اسحاناسىنىڭ جانىندا جينالعانبىز. جىلاعانبىز. اپايلارىمىز كٶبٸرەك ەلجٸرەگەن. ساعىنىش مٶلدٸرەگەن. كلاسقا كٸرگەنبٸز. پارتالارعا وتىرعانبىز. اباي مەكتەبٸن بٸتٸرگەندە ەلٸكتەي ەلەڭدەگەن ەلۋ ەدٸك. «ا» كلاسىندا جيىرما بەس, «ب» كلاسىندا جيىرما بەس.
جيىرما جىل. ٶتٸپتٸ دە كەتٸپتٸ. ەكٸ وقۋشىمىز – قوس كلاستاسىمىز قايتىس بولعان. الىستاعى اۋىلدارىنا بارعانبىز. بەيٸتتەرٸنە باسىمىزدى يٸپ, قۇران باعىشتاعانبىز. بيدايىق باس تارتىپ, قوڭىراۋگٷلدەر قوڭىرايعان شاقتۇعىن. وتىز جىلدىق ودان بەتەر وزىق ٷلگٸدە, تاپ-تازا سەزٸممەن, ساعىنىشقا تولى سىرلى توستاعاندارعا ساۋمال قوسىلعانداي كٷيدە ٶتكەن.
قىرىق جىلدىعىمىزدا دا قىزىقتار قۋانىشتاردىڭ قاناتىندا قالىقتاپ, كەرەمەتتەر كەمەرلەرٸنەن اسىپ-تٶگٸلگەن. قالىپتاسقان دەستٷر بويىنشا بۇرىنعى ينتەرنات باۋ-باقشاسىنىڭ بٸر شەتٸنەن, باياعى اسحانانىڭ ارتىنداعى الاڭقايدان باستالاتىن اۋداندىق مەدەنيەت سارايىنىڭ ساياباعىندا جينالعانبىز. اباي مەكتەبٸندە ساباق بەرگەن ساڭلاقتارىمىزدىڭ بٸرەن-سارانى عانا قالعان. باقيلىق بولعان بارشا ۇستازدارىمىزعا جەنە و دٷنيەدەگٸ ون بٸر دوسىمىزعا قۇران باعىشتاۋ ٷشٸن اۋداندىق مەشٸت ٷيٸنە بارعانبىز. مەشٸت يمامى اللا رازى بولسىن ايتىپ, تٸلەگٸمٸزدٸ قۇمبىل قابىلداپ, قۇراندى ۇزاعىراق وقىعان. قىراعاتى قاتتى تولقىتقان. كلاستاستاردى. يمام تاعى دا تەڭٸر جارىلقاسىندى جاۋدىرىپ, ٶزدەرٸنٸڭ اتا-بابالارىنا, ەكە-شەشەلەرٸنە, ٶزگە دە ٶرەن-جاراندارىنا قۇران وقىتاتىن جاماعات جەتٸپ-ارتىلىپ جاتقانىمەن, مارقۇم بوپ كەتكەن مۇعالٸمدەرٸ مەن سىنىپتاستارىن دەل وسىلايشا ويعا تٷسٸرۋشٸلەردٸ العاش مەرتە كٶرٸپ وتىرعانىن ماعلۇمداعان. بار ىقىلاسىمەن باتا بەرگەن.
ەندٸ ەلۋ جىلدىققا كەلە جاتىپپىز-اي.
جولدا مەشينەمٸز بۇزىلدى. كٸسٸنٸكٸ ەدٸ. كٸلتٸ اسپانعا شىقتى. امالداپ جەتكەنشە, اباي مەكتەبٸنٸڭ الدىندا كٷتكەن كلاستاستار قاۋىمى مازاسىزدانا باستاعان ەكەن. قىرىق بەس مينٶت كٷتۋ وڭاي ەمەس, ەرينە. بٸزدٸ كٷتپەسكە شارالارى تاعى جوق. ۇيىمداستىرۋدىڭ باسى-قاسىنداعىلاردىڭ بٸرٸمٸز. ستسەنارييلەر, تۇجىرىمدامالار, تٷرلٸ-تٷرلٸ تٸزٸمدەر بٸزدە. ونىڭ ٷستٸنە وبلىستىڭ اقىن-جازۋشىلارى مەن بٸراز-بٸراز عالىمدارىنىڭ قولتاڭبالارى قويىلىپ, جىل بويى جيناقتالعان جٷز جەتپٸس بەس كٸتاپ تا بٸزدٸڭ قورجىن-قوسقالاڭىمىزدا ەدٸ.
كٷتٸپ تۇرعانداردىڭ بەرٸ دەرلٸك قۇشاقتاپ جاتىر-ەي. سٷيٸسۋ. قاۋىشۋ. جانارلار جاساۋرايدى. قۋانىشتار تاسيدى. ساعىنىشتاردىڭ شىنايىلىعى جٷرەك اتقاقتاتار. الايدا, كەيبٸر دە كەيبٸر كەجەگەلەر كەيٸن تارتقانداي. كەجٸر دە كەبٸر كەگجەڭدەر سەلەمٸنٸڭ ٶزٸن ساۋدالاي, ساتىپ تۇرعانداي. سەزٸلگەنٸن قاراساڭىزشى. «سونشالىقتى كٷتەتٸندەي, قاۋىم بوپ قاۋمالايتىنداي سەن كٸم ەدٸڭ…» دەگەن پيعىلداعىلار مىنا بٸز پاقىرىڭىزدىڭ مەكتەبٸڭٸزگە, قايران دا قايران كلاستاستارىڭىزعا دەگەن اڭسارىمىزدى الاسارتا الماعانداي, ساعىنىشىمىزدى سالقىنداتا قويماعانداي. سوندا داعى, كٶڭٸل شٸركٸنگە كٸربٸڭ تٷسكەنٸن مويىنداماسقا ەددٸڭ كەم.
كەي-كەي كلاستاستاردىڭ كٸشكەنتاي كٷنشٸلدٸگٸن كٶڭٸلگە الساڭ, شىنىندا دا سەنٸڭ كٸم بولعانىڭ? دەيسٸڭ. ٶزٸڭە-ٶزٸڭ.
سەلدەن سوڭ سەيٸلگەندەي. كٷرسٸن كەرنەگەن كەۋدەمٸز.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز. ەلۋ جىلدىق جٷزدەسۋگە تۇپ-تۋرا ەلۋ ادام كەلٸپتٸ. ون جەتٸ تٷلەك قايتىس بولعاندار تٸزٸمٸندە. قىرىق جىلدىق قاۋىشۋدان بەرٸ دە بٸرتالايى باقيعا اتتانعان. بٸراز كلاستاستارىمىزدىڭ وتاسقان وتاعاسىلارى مەن وتاناسىلارى دٷنيە سالعان. ۇستازدارىمىزدان ەشقايسىسى قالماعان. ەتتەڭ-اي, ەتتەڭ.
ەلۋ جىلدىققا ەكٸ «وقۋشىمىز» ەستٸسە دە كەلمەدٸ. بٸر تٷلەك تابىلمادى. بٸر دوسىمىز جٷرەك تالماسى ۇستاپ, اۋرۋحانادا جاتتى.
قىرىق جىلدىقتا دا كلاستاس قىزىمىزدى جٷزدەسۋگە جٸبەرمەي قويعان «كٷيەۋ جٸگٸتكە» ارنايى ەلشٸلەر توبىن الدىن-الا جٶنەلتكەنبٸز. بٸر اي بۇرىن. ەلگٸ بٷگٸنگٸ بۋرجۋازييانىڭ بەلگٸلٸ ٶكٸلٸنە اينالعان «كٷيەۋ بالامىز» بٷي دەپ مەلٸمدەپتٸ: «جيىرما, وتىز, قىرىق جىلدىقتارىڭا دا جٸبەرمەگەم. ەلۋلەرٸڭە دە بارمايدى-ى-ى… سەندەر سەكٸلدٸ ەرٸككەندەر ەمەسپٸز. بٸلٸپ قويىڭدار, بٸز بالالىق شاقتىڭ قييال-عاجايىپ ەرتەگٸلەرٸنەن ەلدەقاشان ارىلعان ادامدارمى-ى-ىز…». سول كەزدە شە, سىنىپتاس سۇلۋىمىز, باياعىدا اباي اتىنداعى ونبٸرجىلدىق مەكتەپتٸڭ جوعارى كلاستارىندا وقۋشىلاردىڭ بەرٸ گەومەترييا مەن حيمييانىڭ, ەسٸرەسە الگەبرانىڭ اسا قيىن قيساپتارىن كٶشٸرٸپ الاتىن كلاستاس كٶركەمٸمٸز كەرەمەت كوتتەدجدٸڭ ەسٸگٸنە سٷيەنٸپ, مۇڭ-مۇنارعا ورانىپ, مٶلتەڭدەي مٶلدٸرەپ قاراپ تۇرىپ-تى-اي. قالا بەرٸپتٸ-اي…
باسقالاردىڭ بەرٸ دەرلٸك قاتىسقان. ەرلٸ-زايىپتىلار بوپ ەگٸز-قاتار كەلگەندەرٸ بار. سىڭارلارىنان ايىرىلىپ, قاسقا جولدان قايىرىلىپ قالعاندارى بار. بٸرقانشالارى – باۋىر ەتٸ بالالارىن باقيعا بەيمەزگٸل جٶنەلتٸپ, بوتامداعاندار. ەي, جالعان دٷنيە. دەسەڭٸزشٸ. ونداي-ونداي وعلاندارىڭىز بەن قايبٸر زاماندارداعى قىرمىزى-قىزعالداق قىزدارىڭىزدىڭ جادىراڭقى جٷزدەرٸنەن جابىرقاۋدىڭ دا سىزى سەزٸلەر. «تۇياعى بٷتٸن تۇلپار جوق, قيياعى بٷتٸن سۇڭقار جوق» دەگەن عوي, قايران قازاعىڭىز. «جاراسى ٷلكەن جاس ٶلٸم; كٷنشٸل دٷنيە قاس ٶلٸم; باۋىرى قاتتى تاس ٶلٸم; جىلامايىن دەسە دە; شىدارلىق پا وسى ٶلٸم?!» دەپ اباي زارلاپ كەتكەن. اباي مەكتەبٸنٸڭ مۇڭداس تٷلەكتەرٸ بىلايىراق شىعىڭقىراپ, باۋىر ەتتەرٸن ەسكە الىسىپ, ەگٸلٸپ-تٶگٸلٸپ الادى. باسقاشالارعا بٸلدٸرمەۋگە تىرىسىپ, تەز جادىراپ, قاتارعا قوسىلىسادى.
ەسەپتەپ كەپ-كەپ جٸبەرسەك, ەلۋ ەكەن. ەلۋ ادام. ەلۋ جىلدىققا كەلٸپتٸ. ەلۋٸنشٸ بوپ باياعىدا, سەگٸزٸنشٸگە دەيٸن بٸرگە وقىعان قاراتورىلاۋ قىزىمىز جەتٸپتٸ. «گازەتتەن حابارلاندىرۋدى وقىپ, اسىعىپ, اڭساپ جٷردٸم. ارمانداپ جەتتٸم. مەكتەپتٸ بٸرگە بٸتٸرمەسەم دە, بەرٸڭدٸ بٸر مەرتە كٶرگەلٸ كەلدٸم. قابىلدايسىڭدار ما? قاتارلارىڭا?» – دەيدٸ تاناۋىنىڭ ۇشى تەرشٸگەن سەگٸزٸنشٸ سىنىپتاعى تەمپٸش «قىزىمىز».
سەزٸمتالدىقتارىن جوعالتا قويماعاندىقتان, بالالىق شاقتىڭ ەرەكشەلەۋ ەرتەگٸلەرٸنەن بٸرجولاتا الىستاپ كەتپەگەندٸكتەن, ساعىنىشتان شىن جىلاپ جٷرگەندەر دە جەتەرلٸك.
«سەن ەلٸ باياعىدايسىڭ. اينىماپسىڭ». «جاس شاعىڭداعىدايسىڭ». «اباي مەكتەبٸنٸڭ ينتەرناتىنداعىدايسىڭ». «قىز كەزٸڭدەگٸدەيسٸڭ». «ستۋدەنت سيياقتىسىڭ». «كٶزدەرٸڭ ٶزگەرمەپتٸ». «كٷلكٸڭ سول كٷيٸندە». «جاسارىپ كەتٸپسٸڭ». «سىرلى قاسىقتايسىڭ…». دەسەدٸ. كلاستاستار. بٸر-بٸرٸنە. ەلبەتتە, بٸزدٸڭ سىنىپتاستار سىپايى. سالماقتى. سەزٸمتال. مەدەنيەتتٸ. بٸزدٸ ەمٸرحانوۆ ەلەمٸ ەدٸپتەگەن. سيراج ەمٸرحانوۆ دەگەن ديرەكتورىمىز – الاش ارداقتىلارىنىڭ قاتارىنانتۇعىن. باتىس قازاقستانىڭىزدا جەنە وسى وڭتٷستٸگٸڭٸزدە وقۋ سالاسىنا باسشىلىق جاساعان تەكتٸ تۇلعا ەدٸ. وتىز جەتٸنشٸ جىلى ون جىلعا سوتتالعان. ماگاداندا ازاپ شەككەن. ەزەر قۇتىلىپ, اقتالعان. اباي مەكتەبٸنە ديرەكتور بولعان. «ەمٸرحانوۆ ەلەمٸن» بۇرىنىراقتا بٸر بايىپتاپ جازعانبىز. سول ەلەمگە اباي مەكتەبٸنٸڭ تالاي-تالاي جىلدارداعى تٷلەكتەرٸ قارىزدار. پاراساتقا پارىزدار. سيراجدايىن سايىپقىران اعايىمىز باتىستاعى نارىن قۇمىندا, جيدەلٸ-بەسشوقى جەرٸندە تۋعان. ٷش جاسىندا اناسىنان ايىرىلعان. ٶلەرمەندٸكپەن وقىعان. توزاقتان بەتەر ازاپتىڭ بەرٸن باستان كەشكەن. تۇلعاعا اينالعان شاعىندا, الاش اسىلدارىنىڭ مۇراتتارىن ويىنا دا, بويىنا دا ٶشپەستەي ەتٸپ سٸڭٸرگەن كەزٸندە «حالىق جاۋى» اتانىپ, ايدالعان… ماگادان جاققا. اباي مەكتەبٸنٸڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان ەمٸرحانوۆ ەلەمٸن تٷركٸباسىنىڭ تٷيسٸكشٸل جۇرتى, ۇعار قۇلاعى بار ۇرپاقتار ٶكٸلدەرٸ, بٸلمەككە قۇشتار ٶرەن ٶسكٸندەر تولايىم-تۇتاس بولماسا-داعى, بٸرشاما تٷسٸنەتٸن, باعالايتىن. سەگٸزٸنشٸ سىنىپتا جٷرٸپ-اق بٸرتالايىمىز بايقايتىن ەك. اۋپارتكومى بار, اۋاتكومى بار, تاعىسىن-تاعىلارى بار, اۋدان باسىنداعىلاردىڭ بەرٸ اعارتۋشى ەمٸرحانوۆتان, اباي مەكتەبٸنٸڭ ديرەكتورىنان اياق تارتاتىن. ەمٸرحانوۆتىڭ بٸلٸمدٸلٸگٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸ, ادالدىق نۇرى مەن ەدٸلدٸك سەۋلەسٸ, تەرتٸپ پەن تەربيەگە نەگٸزدەلگەن تالاپشىلدىعى اياق تارتقىزاتىنىن, قۇرمەت تۇتقىزاتىنىن بٸرتە-بٸرتە باعامداعان بولارمىز. بٸردەن بولماسا-داعى. سول سيراج ەمٸرحانوۆ باستاعان, ەلەۋسٸز, مٷسٸلٸم, ەبدٸرەش, دەۋرەنبەك, نۇرعالي, قامىتبەك, پەرنەباي, ٸزتٸلەۋ, ەمٸرتاي, كٸتاپحاناشى قازىم سىندى اعايلارىمىز, قازيما, جٸبەك, كلاۆدييا, انتونينا, زينات, ەسييا, اننا, ۆالەنتينا سيياقتى اپايلارىمىز مەدەنيەتكە باۋلىعاندىقتان شىعار, ەلۋ جىلدىقتىڭ بارىسىندا بٸزدٸڭ كلاستاستاردىڭ ەشقايسىسى «قارتايىپ كەتٸپسٸڭ», «ەڭكٸش تارتىپسىڭ», «كەمپٸر بوپ قاپسىڭ», «شال-شاۋقاندار سيياقتىسىڭ», «بەتٸڭدە ەجٸمنەن ساۋ جەر جوق», «تاياق ۇستاپ قاپسىڭ عوي», «شاشىڭ اپپاق بوپ كەتٸپتٸ» دەگەندەيٸن ەڭگٸمەلەردٸ ايتپادى. ٸشتەرٸندە شىعار-اۋ, سٸرە. پٸكٸر-پايىمدارى. ەسەرلەرٸ. كٶبٸسٸ كٷرسٸنٸڭكٸرەپ قويىپ, قايتا كٷلٸمسٸرەيدٸ. «نەمەرە كٶبەيدٸ مە?», «كەلٸندەرٸڭ شە?», «شٶبەرەلەر بار ما?» دەسەدٸ. بٸر-بٸرٸنە.
يە, سول سيراجدايىن ەل ٷشٸن, ۇرپاق ٷشٸن, ۇلت ٷشٸن كەمەل ويلاپ, كەڭ پٸشەتٸن, جانكەشتٸلٸكپەن جار كەشەتٸن اعايلارىمىزدىڭ, ۇستازدارىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن سالىنعان تٷركٸباسى اۋداندىق مەدەنيەت سارايى تٷنگٸ ساعات ٷشتەردە, تاپ سول سارايىڭىزدان قىرىق-ەلۋ مەتردەي تۇستان باۋ-شارباعى باستالاتىن ينتەرناتتىڭ بالالارى شىرت ۇيقىدا جاتقاندا, ٶرتەندٸ ەمەس پە?! جاپ-جاڭا مەدەنيەت سارايىنىڭ ٸشٸ ويۋ-ٶرنەكتەرمەن بەدٸزدەلە بەزەندٸرٸلگەن ەدٸ. مەكتەبٸمٸز ەسكٸ, كلاسس بٶلمەلەرٸ قوراشتاۋ, قارابايىرلاۋ بولعاندىقتان, اعايلارىمىز بەن اپايلارىمىز اباي مەكتەبٸنە تيٸپ-اق تۇرعان اپپاق سارايعا اپارىپ, مەدەني ھەم ەدەبي شارالارعا شابىتتاندىرا تاعىلىمداي باستاعان بولاتىن. سول سارايىمىز كەنەت ٶرتكە ورانىپ, سۋماڭداعان جالىن اسپانداعى جۇلدىزداردى جۇلىپ تٷسٸرگەندەي, جۇتىپ جاتقانداي كٶرٸنگەن. تٷن ٸشٸندە شۋىلداسا شىڭعىرىپ, ەڭٸرەگەنٸمٸز ەسٸمٸزدە. تٸزەمٸزدەن قار كەشٸپ, قاقاعان ايازعا قارىلىپ, قاتتىراق قايعىرىپ جىلاعاندار قاتارىندا ەجەلگٸ دوستار مەن سىرالعى جولداستار بولدى-اۋ, سٸرە. مىنا بٸز دە سولقىلداعانبىز. يە, بٸزدٸڭ كلاستاستارىمىز جارتى عاسىرلىق جٷزدەسۋ كٷنٸندە كٷنشٸلدٸكتٸ ۇمىتار, ٸشتارلىقتى جۋىتپاس, قۇشتارلىققا بٶلەنەر. پەلە پيعىلداردى جولاتپاس. بوي-باستارىنا. ساعىنىش دەيتۇعىن ۇلى سەزٸم ۇرى ويلارعا ورىن قالدىرماس. دەيدٸ. ٸشكٸ جان سارايىمىز.
سولاي, سىنىپتاستار. اينالايىندار. ٷلكەندەرٸڭ بٸز ەدٸك قوي. جاس جاعىنان. ەزٸل-شىنىن ارالاستىرا «اعا» دەيسٸڭدەر. بٸرازدارىڭنان بٸر جاس, بەزبٸرەۋلەرٸڭنەن تٸپتٸ ەكٸ جاس ٷلكەن ەكەنٸمٸز راس. نەگە? دەيدٸ. كەيبٸرەۋلەر. ەكەدەن ايىرىلعان سوڭ ەر اۋىلدا, ەر ۋەلاياتتا تەنتٸرەپ وقىدىق قوي. التىنشىدا اۋرۋ جابىستى. كەلەشەگٸمٸزدٸ كەس-كەستەگەن كەسەل تۇپ-تۋرا تٶبەمٸزدٸ ويران, از عانا اقىلىمىزدى ايران ەتتٸ ەمەس پە?! شىمكەنت شاھارىنا اپارار ادام تابىلماعان. جامان جارامەن جۇلىسىپ جارتى جىل, قالقوزدىڭ قويىن باعىپ جارتى جىل جٷرٸپپٸز. تاعدىر شٸركٸننٸڭ تارىلعانى-اي سول جىلدارى. اقىرىندا, اباي مەكتەبٸنە, سەندەردٸڭ قاتارلارىڭا كەشٸگٸپ قوسىلدىق. ينتەرناتقا سيراج ەمٸرحانوۆ قابىلداعان. كەشٸككەنٸمٸزدٸ كەشٸرگەن. وسىلاردى ويلانىپ, سىنىپتاستاردى اينالىپ كەلە جاتقانىمىزدا: «قاتتى تولعانىپ كەتٸپسٸڭ عوي, جٷدە. تابالدىرىققا سٷرٸنٸپ قالما», – دەگەن ەجەلگٸ دوس قولتىقتاپ. «كەلگەلٸ كەرەمەت تەبٸرەنٸستە», – دەپ كٷلگەن سىرالعى جولداس.
مەكتەبٸمٸزدٸڭ مۋزەيٸنە كٸرە باستاعان ەكەنبٸز.
ەۋەلگٸ كٶرگەنٸمٸز, ەمٸرحانوۆ ەدٸ. مۋزەيدٸڭ بٸر قابىرعاسى تٷگەلدەي سيراج اعايىمىزعا ارنالعان. ماڭدايى جارقىراپ, تۇنجىرلاۋ كٶزدەرٸمەن سىناي قاراپ تۇر. مۋزەيدە باسقا دا تۇلعالار بارشىلىق. مٷسٸلٸم ەبيٸروۆ اعايىمىز. ول كٸسٸ ەمٸرحانوۆتان كەيٸن كەلگەن. ديرەكتورلىققا. ەمٸرحانوۆىڭىز اباي مەكتەبٸن جيىرما جىل باسقارعان عوي. سونىڭ بٸر عانا جىلى بٸزگە بۇيىرعان. سەگٸزٸنشٸدە. ول – 1960-1961 وقۋ جىلىتۇعىن. 1962 جىلى سيراجدايىن ساردار-ساڭلاعىڭىزدى الماتىعا بيٸكتەتٸپ ەكەتكەن. توعىزىنشىدا بولساق تا, قاتتى-قاتتى قاپالانعانىمىز ەستە. مٷسٸلٸم اعايىمىز الىستاعى اباي اۋىلىندا, التىنسارين اتىنداعى جەتٸجىلدىقتا وقىعانىمىزدا, ديرەكتور ەدٸ. سول كٸسٸ اۋدان ورتالىعىنداعى اباي مەكتەبٸنە باسشىلىققا كەلگەندە شە, شىنىمەن-اق بٸر جاعىنان قۋانساق, ەكٸنشٸ جاعىنان ۋايىمداعانىمىز دا جادىمىزدا. «ەمٸرحانوۆتان كەيٸن ەبيٸروۆكە قيىن تيمەس پە ەكەن-ەي?» دەپ.
بالا بولساق تا, بەلەمٸز عوي, سوندا. الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى «جىلىمىق» اتانعان از عانا ايتۋلى كەزەڭنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ ەرتەرەك ەسەيتتٸ مە, كٸم بٸلسٸن-اي, كٸم بٸلسٸن. ەرەسەكتەرشە بٸلگٸشسٸنەتٸن ەدٸك. وبالى نەشٸك, الىستاعى اۋىلدا, جەتٸجىلدىق مەكتەپتە جٷرگەندە بٸر بالا اقىنىمىز: «ديرەكتور اعاي مٷسٸلٸم; كەرەمەت قانداي مٷسٸنٸڭ. قاراعان سايىن تويماستان; كٶرگٸسٸ كەلەر كٸسٸنٸڭ», دەپ ٶلەڭ ٶرگەن ەبيٸروۆ اعاتايىمىز ەمٸرحانوۆ ەلەمٸن ٶز ٶرنەكتەرٸمەن جاراسىمدى جالعاستىرماققا قۇلشىندى. قۇشتارلاندى. ٶرشەلەندٸ. ٶجەڭدەمەي-اق, ٶڭمەڭدەمەي-اق ٶرەسٸن تانىتقانى ٶسكٸن ٶرەندەرگە ۇناي تٷسكەن. مٸنە, مىناۋ مٷيٸستە, مەكتەبٸمٸزدٸڭ مۋزەيٸندە مٸنەز مٸنەيٸلٸگٸمەن, شىعارماشىلىق شىنايىلىعىمەن ايان بولعان اياۋلى اقىن, جاۋھار جازۋشى, مۇڭشىل سازگەر تۇتقاش كٶكەمٸزدٸڭ, تۇتقاباي يمانبەكۇلىنىڭ دا جانسىز بەينەسٸ تۇر. «تۇت اعاشىنىڭ كٶلەڭكەسٸندەي» حيكاياتتار مەن «ٷلكەن ٷي» رومانىن جازعان ەسٸل كٶكە كٶركەم مٸنەزدٸڭ كەۋسار ٷلگٸسٸندەيتۇعىن. سٶزگەر سەزگٸردٸڭ سارعايعان سۋرەتٸندەگٸ جاۋتاڭ جاناردى جانسىز دەۋ قيىن. كەرە قارىس كەڭ ماڭدايى تەرەزەدەن قۇيىلعان قۋات سەۋلەسٸمەن ناقىشتانا نۇرلانادى.
تٶرگە تامان جىلجىدىق. ەلۋ جىلدىق جٷزدەسپەككە جينالعاندارعا تۇلعالاردى تانىستىرىپ, ساياحات جاساتىپ كەلە جاتقان سىمباتتى قىزىڭىز مەكەمتاس مىرزاحمەت-ۇلىنا كٶبٸرەك توقتالىڭقىرادى. فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. پروفەسسور. مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. ابايتانۋشى. مۇحتارتانۋشى. باۋىرجانتانۋشى. دەدٸ. قىزعالداق قىزىڭىز. وردەندەرٸن, مەدالدارىن ايتىڭقىرادى. تٷركٸ دٷنيەسٸ بويىنشا دا بٸراز اتاقتارىن اتادى.
«بۇل اعامىز اكادەميك ەمەس پە?» – دەدٸ بٸر كلاستاس. «اكادەميك اتاعىن قيماي جٷر عوي. ەيتپەسە, اكادەميكتەردٸڭ ناعىزى وسى اعامىز», – دەدٸ ەكٸنشٸ سىنىپتاس. «اي, اينالايىندار-اي, بٸلەدٸ ەكەنسٸڭدەر عوي, حابارلارىڭ بار ەكەن عوي», – دەپ ٸشتەي سٷيسٸندٸك. بٸز. سىنىپتاستارعا.
قىزعالداق قىز ەڭگٸمەسٸن جالعادى. «ٶز ورتالارىڭىزدا تۇرعان كلاستاستارىڭىز (بٸزدٸڭ اتى-جٶنٸمٸزدٸ اتادى, بٸرقاتار اتاقتارىمىزدى, وردەن-مەدالدارىمىزدى تٸزبەلەدٸ) «قايىرىمدى قالا ٸزدەپ جٷرسٸز-اۋ, قايران اعا» دەگەن ماقالا جازعان. مەكەمتاس اتامىز تۋرالى. ول ماقالا «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە, كٸتاپتا جارييالانعان. وقىعان شىعارسىزدار», – دەدٸ مۇنتازداي قىز. مۋزەيدە. «مٸنە, مىناۋ سول مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىنىڭ 1947-1948 وقۋ جىلىن بٸتٸرگەندەگٸ سىنىپتاستارىمەن بٸرگە تٷسكەن سۋرەتٸ. مىناۋ – مەكەمتاس اتاداي ماقتانىشىمىزدىڭ قازٸرگٸ كەزدەگٸ بەينەسٸ. ول كٸسٸ كەلەسٸ جىلى سەكسەن بەس جاسقا تولادى».
مەكەمتاس اعامىز – بٸزدٸڭ تاس مەكەم كٶكەمٸز 1947-1948 وقۋ جىلىندا قانداي بولعان ەكەن? دەدٸك. ٸشتەي. ٷڭٸلە قاراپ, ٶكشەمٸزدٸ كٶتەردٸك. جاپ-جاس. مەكەمتاس. جىپ-جىلى. سەكٸلدٸ. بەت-جٷزٸ. جالىنسىز ەمەس. قىسىڭقىلاۋ كٶزدەرٸ. ودان بەتەر زەرتتەي زەر سالامىز-اي. بٸر سالقىندىق بار سيياقتى. پٸشٸنٸندە. سۋىقتاۋ قارايتىنداي. كەيٸنگٸ بەينەلەرٸ دە سونداي ەسەر قالدىرار. ەكٸۇداي كٷي. ەيتەۋٸر. نەگە?
بٸز اباي مەكتەبٸن بٸتٸرگەنبٸز. دەيتٸنبٸز. بٸز. بەرٸمٸز. ماقتاناتىنبىز. اباي مەكتەبٸن مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى مەن تۇتقاباي يمانبەكۇلى بٸتٸرگەن. دەيتٸنبٸز. مىنا بٸز. سەل-پەل ەرەكشەلەڭكٸرەۋ كەرەك بولاتىنداي كەزدەردە. ەدەبيەت دەيتۇعىن ەلەمدٸ ەۋليە تۇتار سەتتەردە.
«قاتتى قادالىپ قارادىڭ عوي, جٷدە. قايىرىمدى قالا ٸزدەپ, قازاقستانىڭدى كەزٸپ جٷرگەن قايران اعاڭا», – دەدٸ ەجەلگٸ دوس.
«وسى اعامىز اكادەميك ەمەس پە? شىنىمەن? قازٸر بۇل كٸسٸنٸڭ تىرناعىنا تاتىمايتىنداردى دا اكادەميك دەپ جٷر ەمەسپٸز بە?» – دەدٸ سىرالعى جولداس.
«قۇرمەتتٸ اباي مەكتەبٸنٸڭ الپىس تٶرتٸنشٸ جىلعى تٷلەكتەرٸ, – دەدٸ قىزعالداق قىز مۋزەيدٸ ودان ەرٸ ارالاتا جٷرٸپ. – سٸزدەرگە العىسىمىز شەكسٸز! ارالارىڭىزداعى اعامىزدىڭ (بٸزدٸڭ اتى-جٶنٸمٸزدٸ اتادى, بٸراز ماراپاتتارىمىزدى تٸزبەكتەدٸ تاعى دا) باستاماسىمەن وبلىستاعى قالامگەرلەردٸڭ قولتاڭبالارى قويىلعان جٷز جەتپٸس بەس كٸتاپتى سىيلاپ وتىرسىزدار. ٸشٸندە ٸشٸنارا مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىنىڭ دا كٸتاپتارى بار. مٸنە, مىنا مٷيٸسكە ەدەيٸلەپ سٶرە جاساپ قويدىق».
«وسى ورتالارىڭىزدا تۇرعان اعامىز (تاعى دا بٸزدٸڭ اتى-جٶنٸمٸزدٸ ايرىقشالادى) ٶزٸنٸڭ ەلۋ جىلدىعى اناۋ تۇرعان اۋداندىق مەدەنيەت سارايىندا اتالىپ ٶتكەندە, تويىنا تٷسكەن بارلىق كٸلەمدەردٸ مەكتەپتەرگە تاراتقان ەكەن. مىناۋ كٸلەمگە توقىلعان اباي حاكٸم بەينەسٸن جەنە اناۋ ايشىقتى كٸلەم-تٶسەنٸشتٸ وسى اعامىز (قىزعالداق قىزىڭىز اتى-جٶنٸمٸزدٸ جەنە قايتالادى) اباي مەكتەبٸنە تارتۋ ەتكەن…»
وسى تۇستا بٸر كلاستاسىمىز سىر الدىردى. الاسى باسىمىراق كٶكشٸل كٶزدەرٸ العاش جىپىلىق قاعىپ, ارتىنشا ايراندانىپ شىعا كەلدٸ. شيكٸلسارىعا جاتىڭقىرايتىن جٷزٸ تەڭبٸلدەنە قىزامىقتاندى. سونداعى ايتقانى: «نەمەنە سونشا! وسىدان (بٸز پاقىرىڭىزدىڭ اتى-جٶنٸمٸزدٸ تٸستەنە قوستى) باسقا ايتاتىن ادام جوق پا سونشا-ا-ا?! – دەدٸ. – قايتا-قايتا ايتاسىڭدار…»
ەلۋ جىلدىققا جينالعانداردىڭ جەتەۋ-سەگٸزٸ ەستٸدٸ, ەرينە. انىق اڭعاردى, ەلبەتتە. نە بولعانىن. نە قويعانىن. ىشقىنۋدىڭ سەبەبٸن.
ەستٸگەن كلاستاستارىمىز ىڭعايسىزداندى. بٸرقاتارى بٸزگە قاراعانداي. كەيبٸرەۋلەرٸ كٶزدەرٸن تٶمەن سالعان. قينالىسقا بۋىلىپ. تابالاڭقىراپ تۇرعاندار تابىلعان. مۋزەيدٸ تانىستىرۋشى قىزىڭىز قىزارعان. شۇبايقىزىلدىڭ شىمقاي قىزىل قىزعالداعىنداي الاۋلاعان. بەتٸ-جٷزٸ.
«قاپا بولماعىن وعان بولا, بالا, ونىڭ ٸشتارلىعى بۇرىننان بەلگٸلٸ ەمەس پە?», – دەدٸ بٸلدٸرمەي عانا سىبىرلاعان ەجەلگٸ دوس.
«كٸشكەنتاي عانا كٷنشٸلدٸك كٶرٸنٸس قوي. ٸرٸ-ٸرٸ ٸشتارلىقتاردىڭ قاسىندا بۇل كٶرٸنٸس تٷك تە ەمەس». دەيسٸڭ. ٸشٸڭنەن. كٷلٸمسٸرەپ باعاسىڭ. سىرتىڭنان. سىر بٸلدٸرمەگەن كەيٸپتە.
مۋزەيدەن شىعا باستادى. ەلۋ جىلدىققا جينالعاندار. ەلٸ دە كەتكٸسٸ كەلمەگەندەر ەر جاققا, ەر تٷرلٸ سۋرەتتەرگە, ماعلۇماتتارعا قارايدى. قيمايدى.
بٸز, نەگە ەكەنٸن كٸم بٸلسٸن, تاس مەكەم كٶكەمٸزدٸڭ بەينەلەرٸنە قايتا-قايتا بۇرىلىپ, ەلسٸن-ەلسٸن ٷڭٸلە بەرگەنبٸز.
«تاس مەكەم كٶكە! قايىرىمدى قالا ٸزدەپ جٷرگەن قايران اعا! ٸرٸ-ٸرٸ تٸرلٸكتەرٸڭٸز ٷشٸن ٸرٸ-ٸرٸ ٸشتارلىقتىڭ يەلەرٸنە قالاي عانا تٶتەپ بەردٸڭٸز ەكەن?! بٸز بولساق, كٸشكەنتاي عانا كٷشٸك كٷنشٸلدٸكتٸ كٶتەرە الماي, كٸبٸرتٸكتەپ كەلەمٸز». دەدٸك. ٸشٸمٸزدەن. كٷلٸڭكٸرەپ. سىرتىمىزدان. كٷمٸلجٸڭكٸرەپ.
كلاسىمىزعا كٸردٸك. ەرينە, باياعى بٶلمەمٸز ەمەس. ەمەس-ەمەس-ەمەس. مەكتەپ ٷيٸ دە باسقا. بٸراق, ٶز كلاسىمىز سەكٸلدٸ سەزٸندٸك. مۇعالٸمدەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ مارقۇم بولىپ كەتكەن. كلاسس جۋرنالدارىن الدىمىزدا اشىپ, تٷلەكتەردٸ تٷگەندەۋدٸ ٶز موينىمىزعا الدىق. كلاستاستاردىڭ ەڭ ٷلكەنٸ رەتٸندە. جاس جاعىنان, ەرينە. 11 «ا» جەنە 11 «ب» سىنىپتارىنىڭ 1963-1964 وقۋ جىلىنداعى تٸزٸمٸ تٷگەل وقىلۋى تيٸستۇعىن. ستسەناريي بويىنشا. وقىپ وتىرىپپىز. كٶزٸ تٸرٸلەرٸ, كەزدەسۋگە كەلگەندەرٸ «مەن» دەپ ورىندارىنان كٶتەرٸلەدٸ. بالالىق شاقتاعى, كلاستاس دەۋٸردەگٸ نەبٸر قىزىق قىلىقتاردى, قيلى وقيعالاردى, تەنتەك تە ەنتەك ەرەكەتتەردٸ ەسكە تٷسٸرەمٸز. كٷلەمٸز. راحاتتانىپ. جوقتارى جٶنٸندە ماعلۇمات بەرٸلەدٸ. «قايتىس بولعان. جاراتقان و دٷنيەسٸن بەرسٸن». «جوق. تابىلمادى». «جٷزدەسۋ بولاتىنىن بٸلە تۇرا كەلمەدٸ». «كٷيەۋٸنٸڭ كەسٸرٸنەن كەلە المادى». «اۋرۋحانادا جاتىر».
مويىنداماققا مەجبٷرمٸز. كٷلە جٷرٸپ, كٷلدٸرە وتىرىپ, بەرٸبٸر, كٶڭٸلدەگٸ كٸشكەنتاي كٸربٸڭنەن ارىلا المادىق. بٸز. جۋرنالداعى تٸزٸمدٸ وقىپ وتىرىپ تا; تٷرلٸ-تٷرلٸ حيكايالاردى شەرتٸپ وتىرىپ تا; باياعىدا ٶزٸمٸز ەككەن, ٶتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى كٶشەت كٷيٸندە كٷتٸپ-باپتاعان, بٷگٸندە قالىڭ ورمانعا اينالعان باۋلاردى, مٶلدٸرەگەن ارىق-اتىزداردىڭ بويلارىن, حاۋىز جاعاسىن قىزىقتاعاندا دا; داستارقان باسىندا دەستٷر بويىنشا «قايداسىڭدار, دوستارىم!» ەنٸنەن باستاپ, نەبٸر ەۋەندەر ەۋەلەگەندە دە; كٶڭٸل كٶگٸنەن سول بٸر سۇرقاي بۇلت كەتپەي تۇردى دا قويدى. ەتتەڭ-اي, ەتتەڭ. قانشاما تىرىسىپ قۋانعانىمىزبەن, ٶزٸمٸزگە-ٶزٸمٸز ٶلەردەي ۇرسىپ, جٷرەگٸمٸزگە جەكٸپ, زەردەمٸزگە زەكٸپ باققانىمىزبەن; بەرٸبٸر تازا جازىلماق قيىنعا تٷسكەنٸن قاراساڭىزشى. جيىرما, وتىز, قىرىق جىلدىق كەزدەسۋلەردە دە باستاماشىلدار, اساباشىلدار, قىزدىرۋشىلار قاتارىندا, تەبٸرەنتۋشٸلەر توبىندا بولىپ, اشىلىپ-شاشىلىپ, راحاتتانعان ەدٸك-اۋ. ەندٸ شە? ەلۋ جىلدىقتا دا ەڭسە تٷسٸرمەيٸك دەپ ەلبٸرەي ەلجٸرەمەككە تىرىستىق. تىرباندىق. بٸلدٸرمەگەن بولدىق, الايدا…
قالايدا سەزدٸرمەي ٶتكەرسەك دەدٸك. بەرٸبٸر, بايقاعاندار بولدى.
كلاستاس «قىزدارعا», كلاستاس «بالداردىڭ» «كەلٸنشەكتەرٸنە» نوميناتسييالىق نىسپىلار, ياكي, اتالىمدىق اتاقتار تاپسىرۋ ەسەرلٸ, كٶڭٸلدٸ, كٶپ ادامدار كٷتپەگەن جاعداي ەدٸ.
قاراڭىزشى: «ٶزگەرمەگەن ٶزگەشە ٶرەن». «استانا ارۋى». «شىمكەنت شىرايى». «كلاستاستار كلاسىنىڭ كەسٸپكەرٸ». «كلاستاستار كەلٸنشەكتەرٸنٸڭ كٶركەمٸ». «سىناپتاس سۇلۋ». «كلاستاستار كەلٸنشەكتەرٸنٸڭ كەرەمەتٸ». ت.ت. جەنە ت.ب. وسىنداي اتالىمدارداعى اتاقتار بەرٸلٸپ, التىن جالاتىلعان جارعاق قاعازدار تاپسىرىلعان «كەلٸنشەك-كەمپٸرلەردٸڭ» كٶڭٸل-كٷيلەرٸن كٶرٸپ, سەزٸنۋدٸڭ, ەرقايسىسىنا ەن ارناۋدىڭ ەسەرٸن ەلەستەتە الاسىز با?! ەي, قايدام.
ايتىپ تا ايتپاي نە كەرەك-اي, اباي مەكتەبٸن الپىس تٶرتٸنشٸ جىلى بٸتٸرگەن تٷلەكتەردٸڭ ەلۋ جىلدىق جٷزدەسۋٸ دە جىرلاپ-اق جٷرەتٸندەي جوعارى ساپادا ٶتتٸ.
قوشتاسۋدىڭ قيىنى-اي! جانارلاردا بەرٸ تۇر. تۇنىپ-اق تۇرىپتى.
ەجەلگٸ دوس ەكەۋمٸز ەمەننٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ زورايعان تۇستا توقايلاستىق.
«بەرٸبٸر, جازىلماي, تٷيٸلٸڭكٸرەپ تۇرسىڭ. دەگەنمەن, ەڭبەگٸڭە راقمەت. تٷسٸنەتٸندەر تابىلادى», – دەدٸ ول.
«ٸشتارلىقتىڭ, كٷنشٸلدٸكتٸڭ نەشە تٷرلەرٸن, قانشاما كٶرٸنٸستەرٸن كٶرٸپ تە كەلەمٸز. سەزٸپ تە جٷرەمٸز. بٸراق, كلاستاستار تاراپتان كٷتپەگەن ەدٸك», – دەدٸك بٸز.
«كٶڭٸلدە كٸربٸڭ قالماسىن. ٶزٸڭ باعامداعانداي, كٷنشٸلدٸكتٸڭ كٸشكەنتاي عانا كٶرٸنٸسٸنسٸز تيتٸمدەي دە تٸرلٸك جوق قوي», – دەدٸ قوشتاساردا. ەجەلگٸ دوس. كٷرسٸنٸپ.
بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزعا قايتا-قايتا تاس مەكەم كٶكەمٸز كەلە بەرگەن.
تاس مەكەم كٶكەمٸز. مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى. اباي مەكتەبٸن بٸتٸرگەن. تاستٷلەك. بٸر ادامداي بٸلەمٸز. دەيمٸز-اۋ. كٸتاپتارىنىڭ بەرٸن دەرلٸك. وقىدىق-اۋ. گازەتتەر مەن جۋرنالداردا جارييالاناتىن وي-پٸكٸرلەرٸن, ماقالالارىن, سۇحباتتارىن جٸبەرمەيتٸن سىڭايلىمىز.
سىرلاسپاپپىز. سوندا دا. بٸر مەكتەپتٸ بٸتٸرگەنٸمٸزدٸ بٸلمەيتٸن دە بولۋى بەك بەلكٸم. اباي مەكتەبٸنە كەلٸپ-كەتٸپ جٷرٸپ, مۋزەيدەگٸ سيرەك سۋرەتتەرٸنە سول كٷنگٸدەي ٷڭٸلمەگەن ەكەنبٸز. ەلۋ جىلدىق جٷزدەسۋٸمٸز تاۋىس-تەمامعا اينالىپ, اۋدان ورتالىعىندا ازداپ ايال جاساعان سەت-ساعاتىمىزدا كٶز الدىمىزعا اينالايىن ابايتانۋشىنىڭ ەلسٸن-ەلسٸن كەلە بەرگەنٸ نەلٸكتەن ەكەن?
ەنەكيٸڭٸز, سۋرەتتەرٸنەن سازارىڭقىراي سىناپ كٶز تاستايتىنداي. قاتقىلداۋ قارايتىنداي. بٸرەسە ەلجٸرەي تٶگٸلەتٸندەي. تاعى قاراساڭ, تىم-تىم تىمىرايىپ, تەكاپپارلانا تٷسەتٸندەي.
«يە-ە-ە. قايدان جٷرسٸڭدەر?» – دەگەن قۇمىعىڭقى, اسا باياۋ, ٶتە-مٶتە جۋاستاۋ, ەتەنە تانىس, ەرەكشە جاقىن داۋىس ەستٸلدٸ. بۇرىلدىق.
تاس مەكەم كٶكەمٸز كەدٸمگٸ.
قالايىنشا قايران قالمايسىڭ?!
ٶزٸ كەلٸپ تۇرىپتى. قاسىمىزعا. اباي مەكتەبٸنٸڭ تاستٷلەگٸ.
«اباي مەكتەبٸن بٸتٸرگەنٸمٸزگە ەلۋ جىل تولىپ… بٷگٸن, ەكٸ مىڭ ون تٶرتٸنشٸ جىلىڭىزدىڭ جيىرما تٶرتٸنشٸ مامىرىندا كەرەمەت كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸك, كٶكە! – دەيمٸز كٶڭٸلٸمٸزدٸڭ كٶتەرٸڭكٸ ەكەنٸن كٶرسەتپەسكە تىرىسىپ. – اباي مەكتەبٸن بٸتٸرگەنٸڭٸزگە قانشا جىل بولدى? سٸزدٸڭ?»
«ونى وتىرا قالىپ ەسەپتەۋ كەرەك قوي, – دەدٸ جىلۋارلانا جىميىپ. – سەن دە بٸزدٸڭ اباي مەكتەبٸنٸڭ تٷلەگٸ ەكەنسٸڭ, ە? بٸلمەپپٸن».
ەنەكيٸڭٸز. مەيٸربان سەزٸلگەن تٷرٸ تابان استىندا تاستان بەتەر سۋىعانداي. «بٸلمەپپٸن» دەپ شىنىن بٸلدٸرگەنٸنەن بە, ەلدە.
«سٸزدٸڭ قىرىق سەگٸزٸنشٸ جىلعى, ون سەگٸز جاسىڭىزداعى, مەكتەپتٸ تەمەم ەتكەندەگٸ مەيٸرٸمدٸ بەينەڭٸزدٸ اسىقپاي, انىقتاپ كٶردٸك, كٶكە», – دەدٸك ەدەتتەگٸدەي سەل-پەل ەزٸلدەيتٸن ەدەتٸمٸزبەن.
رەاكتسييا شامالى. سازارىڭقىراي سىناپ قاراۋىنان تانبايدى. جىلى جىميىسى دا جٷدەڭكٸ تارتقان سەكٸلدٸ. سيراج اعايعا كەلٸڭكٸرەيدٸ. سىناڭقىراپ سىعىراياتىنى. ەمٸرحانوۆ ەلەمٸنٸڭ سەۋلەسٸن بٸزگە قاراعاندا قانشاما جىلدار بويىنا دا, ويىنا دا سٸڭٸرگەن عوي. جۇقتىرعان دە. ەبدەن.
«جاقسى-ى-ى وندا. بٸز تاراز جاققا تارتتىق», – دەدٸ مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى. قۇمىعىڭقى, الايدا جايلى-جۋاس ٷنٸمەن ەۋەندەتٸپ. ەۋەنٸن سٶزگە ساراڭدىعى بەسەڭدەتٸپ.
ول كٸسٸ اۋدان ورتالىعىنداعى دەرٸحانادان شىققان ەدٸ. بٸز كٸرمەككە بەتتەدٸك. دەرٸحاناعا. سوڭىنان قاراپ قويامىز. ەرٸكسٸزدەۋ بۇرىلىپ. باياۋ, بٸراق نىق ادىمدايدى. يىقتارى تەپە-تەڭ, تٸپ-تٸك. ارتىق-اۋىس ەتٸ جوق. جٸپتٸكتەي جٸگٸت سەكٸلدٸ. كەلەسٸ جىلى سەكسەن بەسكە كەلەتٸنٸن مۋزەيدەگٸ قىزعالداقتاي قىزىڭىز ماعلۇمداعان.
ٸرٸ-ٸرٸ تٸرلٸكتەر تىندىرعان.
عۇلامالاردىڭ عۇلاماسى.
ٸرٸ-ٸرٸ تٸرلٸكتەردٸڭ جولىندا جٷرٸپ, ٸرٸ-ٸرٸ ٸشتارلىقتاردان زارداپ شەككەن. باقاستىقتىڭ بارشا تٷرٸن باستان ٶتكەرگەن.
كٷنشٸلدٸكتٸڭ كٸشكەنتاي عانا كٸربٸڭٸنەن كٸرتيٸپ تۇرىپ, اينالايىن اباي مەكتەبٸنٸڭ تۇلعا-تٷلەگٸنە ۇزاعىراق ٷڭٸلدٸك-اۋ, سوندا.
اۋدان ورتالىعىنداعى دەرٸحانادان شىعىپ, تاعى دا تاس مەكەم كٶكەمٸزدٸڭ تۋرا سول ەلۋ جىلدىق مەرەكەمٸزدە, اباي مەكتەبٸنٸڭ تٷلەكتەرٸ تويلاعان مەيرام كٷنٸ كەزدەسكەنٸنە تاڭىرقاي ريزالانىپ تۇرعانىمىزدا, ەجەلگٸ دوس پەن سىرالعى جولداس كٶرٸندٸ-اي. الدىمىزدان.
«قيماي جٷرمٸز, – دەدٸ ەكەۋٸ جارىسا سٶيلەپ. – دەرٸحاناعا نەگە كٸردٸڭ, كٸنەمشٸل كٶكە?!»
«كٸرگەنٸمٸز دۇرىس بولدى. مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى دەيتۇعىن دانىشپان اعامىزدى جولىقتىردىق. وسى جەردە. جاڭا عانا», – دەدٸك بٸز.
«شىنىمەن بە?! تۋرا بٷگٸن, ە!» – دەدٸ ەجەلگٸ دوس.
«قىزىق ەكەن. كەيبٸر كەزدەيسوق جاعدايلارعا قايران قالاسىڭ», – دەدٸ سىرالعى جولداس.
سونسوڭ, زايىپتارىمىزدىڭ ەدەمٸ ەڭگٸمەسٸنە ەۋەستەنە قارادىق. ولار دا بٸرٸن-بٸرٸ قيمايتىنداي. ٷشەۋٸن بٸرگە قالدىرىپ, ٷش سىنىپتاس سەگٸزٸنشٸدەن ون بٸرٸنشٸ كلاسقا دەيٸن مەكتەپ جانىنداعى جٷز ورىندىق ينتەرناتتا جاتقاندا تالاي-تالاي تاپتاعان تروتۋارمەن, مىنا زاماندا جاڭارعان جيەكجولمەن بٸراز قىدىرىستادىق.
«بٷگٸن بايقالماسا ەكەن, كلاستاستاردان كٶرٸنبەسە ەكەن دەگەندەيٸن كٷشٸك كٷنشٸلدٸك باياعىدا دا بار ەدٸ عوي, ونىڭ نەسٸنە كٸرجيگەنٸڭدٸ تٷسٸنبەدٸك, – دەدٸ سىرالعى جولداس. – ٸرٸ ٸشتارلىقتاردىڭ ٸشٸندە جٷرگەن جوقپىسىڭ?»
«سول سەبەپتەن سەنٸ قايتادان ٸزدەدٸك. قاپا بولماي قايتقايسىڭ دەپ ايتقالى كەلدٸك», – دەدٸ ەجەلگٸ دوس.
«ەسٸڭدە مە, دەۋرەنبەك اعاي وسى ەكەۋٸڭدٸ بٸر پارتاعا وتىرعىزعاندا دا قىزعانعاندار تابىلىپ ەدٸ عوي? – دەدٸ سىرالعى جولداس. – سەن ەكەۋٸڭ بٸر پارتاعا وتىرىپ الىپ, گەومەترييانىڭ قيىن-قىزىق ەسەبٸن بٸرٸنشٸ بوپ شىعاراتىن سەتتەرٸڭدە تىربىق دەيتٸن دوسىمىز تىرسىلداپ, تەرٸسٸنە سىيماي كەتەتٸن-اي»!
«ايتپاقشى, ەكەۋمٸز قاتارىنان بەس ساباقتان دا «بەس» العاندا شە, «ا» مەن «ب» كلاستارىن قوسىپ وقىتقان كٷنٸ شە, جىل سايىن ماقتاارالعا ماقتا شابىققا دا, «اق التىن» تەرۋگە دە ەكەسٸنٸڭ ارقاسىندا بارماي قاپ قوياتىن قىزعانشاق قىزىمىز قىزىلشا شىققانداي قىلعىنا قىزارعان…» – دەدٸ ەجەلگٸ دوس.
«سەنٸڭ ٶلەڭدەرٸڭ «سوتسياليستٸك ەگٸنشٸ» دەيتۇعىن اۋداندىق گازەتكە شىققان سايىن تٶبەلەس ۇيىمداستىراتىن كٸم ەدٸ? ٶزٸڭمەن ەسكەردە بٸرگە بولعان, كەيٸننەن ەكٸ ۆاگون پييازدى سٸبٸر جاققا ەكەتٸپ, جوعالىپ تىنعان «اتامانىمىز» ەمەس پە ەدٸ? – دەدٸ سىرالعى جولداس. – سونىڭ بەرٸن ۇمىتتىڭ با?»
«وسىمىز دا جەتەر ەندٸ, اعاتاي! – دەدٸ ەجەلگٸ دوس قارقىلداي كٷلٸپ. – سەل دە بولسا باسىلىڭقىراعان سيياقتىسىڭ».
«جارايدى. جاي عانا ەركەلٸك قوي, ەرەندەرٸم! امان بولايىق, ەسەن جولىعايىق»,– دەدٸك بٸز.
«ايتپاقشى, قايىرىمدى قالا ٸزدەگەن قايران اعاڭمەن سٶيلەسٸڭكٸرەدٸڭ بە? مەكەم كٶكەڭمەن?» – دەدٸ ەجەلگٸ دوس.
«تام-تۇمداپ… كەلەشەكتە سول كٸسٸمەن سىرلاسىڭقىراساق بولار ەدٸ…» دەگەنبٸز. بٸز. سوندا. سونداي ويدىڭ تۇپ-تۋرا سول كٷنٸ تٷسكەنٸ راس ەدٸ. قيماي دا قيماي قوشتاسقانبىز. ەجەلگٸ دوسپەن. سىرالعى جولداسپەن. دەپ-دەمدە كلاستاستاردى ساعىنىپ قالعانداي سەزٸنگەنبٸز.
ٸرٸ ٸشتارلىق
اباي مەكتەبٸنٸڭ الپىس تٶرتٸنشٸ جىلعى تٷلەكتەرٸ رەتٸندە ەلۋ جىلدىق كەزدەسۋٸمٸزدٸ ٶتكٸزگەننەن كەيٸن كەيدە مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى سىندى ساڭلاعىڭىزبەن سىرلاساتىنعا اينالدىق. ٸشتەي عانا. قيياليلاۋ كٷيدە. تاس مەكەم كٶكە. دەيمٸز. بٸز. كٷبٸرلەپ. بٸزدٸڭ تاسبولات دەگەن تۋعان اعامىز بولعان. كٶكە دەيتٸنبٸز. ەرتەرەك كەتٸپ قالدى. باقيعا. مەكەمتاس دەگەن اعامىز دا بولعان ەكەن. ول, تٸپتٸ, سەبي كٷيٸندە كٶز جۇمىپتى. كٶز ٶتٸپتٸ. تٸل تيٸپتٸ.
«ٶلەر بالا ٶزگەشە» دەگەن. ەي, ٶزٸ دە بٸر ەدەمٸ ەدٸ-اۋ! كٶركەم جٸگٸت بولار ەدٸ-اۋ! ٶزٸم تۋعاننان كەيٸن ايتىپ وتقام جوق. ماڭدايى كەرەقارىس, جانارلارى جانىپ تۇراتىن, دەنەلٸتۇعىن. ٸشتارلىقتان ٸشەگٸن تارتا بەرەتٸن, تاڭدايىن قايتا-قايتا قاعاتىن, قاراۋلىعى قالىڭ پەرمە باستىق اقىرى الىپ تىندى. بٸر كٷنٸ پەرمەنٸڭ جينالىسىنا ەكەڭ ەكەۋمٸز دە بارماي قالدىق. ەكٸرەڭدەپ كەلدٸ. ەلگٸ پەرمە بەلە. مەكەمتاس بالامىز جٷرەر جولىندا وتىرىپ قالعان ەكەن. اياعى شىقپاعان. پەرمە باستىق, جۇلقي كٶتەرٸپ جىلجىتتى دا: «ويپىرماي, مىنا بەلەنٸڭ زٸلدەيٸن-اي!» – دەدٸ ەجٸرەيە قاراپ, بٸزگە ۇرىسپاققا ۇمتىلىپ. سودان, ەرتەڭٸنە مەكەمتاسىم ورنىنان تۇرا المادى عوي. ارقاسىن اشىپ قاراساق, كٶگەرٸپ, تەڭبٸل-تەڭبٸل بٸردەڭە بوپ كەتكەن ەكەن», – دەيتٸن ەدٸ ەسٸل دە اسىل انامىز. ەسەم اپا. سٶيتەتٸن دە, ەبٸل-دەبٸلٸ شىعا ەڭٸرەيتٸن-اي. «مەكەم-تاس-ە-ە-ەم… مەكەم-تاي-ە-ەم! مەكەم بولمادىڭ با-ا-ا… تاس مەكەم بولما-دىڭ با-ا-ا… بالاپان-ە-ە-ەم. سەن تٸرٸ بولعاندا-ا-ا-ا…» دەيتٸن.
العاش اباي مەكتەبٸندە ەستٸدٸك-اۋ. ەسٸمٸڭٸزدٸ. وندا مەكتەبٸمٸز باسقا تۇستا. مۋزەي دە جوق. سٸزدٸڭ سۋرەتٸڭٸز دە جوق. اتىڭىز دا, اتاعىڭىز دا ەلدەقايدا كەيٸنٸرەكتە شىعا باستادى عوي, تاس مەكەم كٶكە.
باياعىدا, الماتىدا بٸر كەزدەسٸپ قالعانىمىزدا شە, سەلەمٸمٸزگە جاي عانا جاۋاپ قاتىپ, قولىڭىزدى باياۋ بەردٸڭٸز. كٸسٸكيٸكپٸز عوي, بٸز. بٸز. جاناسا المادىق. جۇعىسپاق, تٸپتٸ, ويدا جوق. تانىسپاقتان دا تارتىنىپ كەتە باردىق. تەك قانا: «مەكەمتاس. مەكەمتاس اعا. مەكەم كٶكە. مىنا بٸزدٸڭ مەكەمتاس كٶكەشٸمٸز تٸرٸ بولعاندا-ا-ا-ا… بٸز بٷيتٸپ جٷرمەس پە ەدٸ-ٸ-ٸ-ٸك… مىنا مىرزاحمەتوۆ مەكەمتاستاي بولماعى دا بەك بەلكٸم ەدٸ-اۋ-ۋ-ۋ-ۋ!» دەپ, ۋٸلدەي وي كەشەتٸنبٸز. ۋٸلدەگەن مەيلٸ عوي.
ۇليتىنداي ۋاقىتتاردى دا باستان كٶپ-كٶپ كەشٸردٸك ەمەس پە?… ۇلىعان سايىن سەبي كەزٸندە كٶز ٶتٸپ, تٸل تيٸپ, ارقاسى كٶكتەڭبٸلدەنگەن كٶكەمٸزدٸڭ كەيپٸ كٶز الدىمىزعا تٷرلٸ-تٷرلٸ كٷيٸندە ەلەستەيتٸن. ەلٸگە دەيٸن سولاي.
بەرتٸنٸرەكتە, تٸپتٸ, مۇندا, اباي مەكتەبٸن الپىس تٶرتٸنشٸ جىلى بٸتٸرگەنٸمٸزگە جارتى عاسىر تولعاننان سوڭ, كەدٸمگٸ كەزدەسۋٸمٸزدەن كەيٸنگٸ مەزگٸلدەردە, زەۋٸدە سەل-پەل سىرلاسىڭقىراي قالعان سەتتەردە تاس مەكەم سىندى كٶكەمٸز كەيدە: «سەن دە مەن سيياقتى كٸسٸكيٸك ەكەنسٸڭ عوي. ٶزٸڭ سٶيتٸپ جازىپسىڭ. مويىنداپسىڭ. وقىدى-ى-ى-ىم», – دەيتٸن. ٷنٸ قۇمىعىڭقى. جايلى-جۋاس. مەيٸرٸمدٸ. تاعى بٸردە: «بٸزدەن ەلدەقايدا كٸشٸ, بالا بولا تۇرا سەنٸڭ دە كٶرمەگەن قۇقايىڭ, تارتپاعان ازابىڭ قالماعان سيياقتى عوي», – دەگەن. داۋىسىنىڭ تٷسٸ ٶزگەرمەگەن كٷيٸندە.
ونداي-وندايدا: «وي, قويىڭىزشى, كٶكە. سٸز تارتقان تەپەرٸشتەردٸڭ قاسىندا بٸزدٸكٸلەر جٸپ ەسە المايدى ەمەس پە?!» – دەيمٸز ازداپ-ازداپ ەزٸلدەيتٸن ەدەتٸمٸزبەن.
«تاس مەكەم كٶكەمٸز كٷلٸمسٸرەيدٸ. كورەيلەردٸكٸنەن اۋمايتىن كٶزدەرٸنەن انىق ەشتەڭە اڭعارىلا قويمايدى. ٷڭٸلٸڭكٸرەپ قاراۋعا ۇيالاسىڭ. تولىق اقتارىلىپ كٷلمەيتٸن سەكٸلدٸ. قاتتى كٷلەيٸن دەپ-اق اقپەيٸلدەنەتٸن بوي-بولمىسىن تەز تەجەپ الا قوياتىنداي ما, قالاي. ەلدە بٸزگە سولاي سەزٸلە مە, قايدام. وسى كٸسٸڭٸزبەن, مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىمەن سىرلاسىڭقىرامايتىن, از عانا اماندىق-ساۋلىق سۇراسۋمەن عانا شەكتەلەتٸن, الايدا, سىرتتاي سىيلاساتىن, كٸتاپتارىن عانا ەمەس, گازەتتەر مەن جۋرنالدارعا شىعاتىن ماقالالارى مەن سۇحباتتارىن دا ٸزدەپ جٷرٸپ وقيتىن, سۋسىن قاندىرا راحاتتاناتىن جىلدار جىلجىپ-اق جاتاتىن. شامامەن ەكٸ مىڭىنشى جىل شىعار. عاسىرلاردىڭ توعىسى. ٶزٸمٸزشە سىرتتاي عانا تٸلەۋلەس, بٸراق, ٸشەي پٸر تۇتاتىن تاس مەكەم كٶكەمٸز تۋرالى جازباشا تولعانعان سىڭايلاندىق. «قايىرىمدى قالا ٸزدەپ جٷرسٸز-اۋ, قايران اعا…» دەگەن تاقىرىپ قويدىق. العاش «ٸشتارلىق پەن قۇشتارلىق» دەپ اتاعىمىز كەلگەن. كەيٸن ٶزگەرتتٸك. ەل-فارابي بابامىزدىڭ «قايىرىمدى قالاسى» ويىمىزعا ورالا بەرگەن. ال, مەكەمتاس اعامىز قالادان قالاعا قايتا-قايتا كٶشۋٸن قويمادى. بۇنىسىنىڭ باستى سەبەپتەرٸ از ەمەس ەدٸ, ەرينە. الايدا, ەڭ نەگٸزگٸلەرٸ – كٷنشٸلدٸك, ٸشتارلىق, كٶرەالماۋشىلىق بولاتىن. باقاستىق اتاۋلىنىڭ بٸر شەتٸ باسشىلارعا دا بايلانىستىتۇعىن. سوندىقتان, «قايىرىمدى قالا ٸزدەپ, جٷرسٸز-اۋ, قايران اعا…» دەگەن دٷنيەمٸزگە ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ اتاقتى تۋىن-دىسىنان: «باسشى ادام… العىر ھەم اڭعارىمپاز اقىل يەسٸ, ٶتكٸر سٶزگە شەشەن, ٶنەر-بٸلٸمگە, عىلىمعا قۇشتار, ساۋىققۇمارلىقتان اۋلاق بولماققا كەرەك, اقيقات پەن اقيقاتشىل ادامداردى سٷيە بٸلمەگٸ, جالعاندىق پەن جاعىمپازداردى جەك كٶرمەگٸ لەزٸم», – دەگەن پٸكٸردٸ ەپيگراف ەتٸپ الدىق.
ول دٷنيەنٸ جازار ما ەدٸك, جازباس پا ەدٸك, ەلدەبٸر كٸسٸلەرٸڭٸز ەدەيٸلەپ سۇرايتىنعا اينالعان.
«ەي, وسى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ تاعى دا باسقا قالاعا اۋىسقان دەي مە?» «قىزىق. سەنٸڭ سول اعاڭ-اق سٶيتەدٸ دە جٷرەدٸ. قونىس اۋدارماسا اۋىرادى-اۋ, ەستە». «تٷركٸستاننان كەتٸپ, الماتىعا بارعان دەي مە, ەلدە تارازعا توقتاعان با? شىمكەنتتەن نەگە اتتاپ ٶتە بەرەدٸ ٶزٸ?» «تٷركٸستانعا قايتا ورالادى دەپ جٷر عوي. سەن بٸلەتٸن شىعارسىڭ بەرٸن? بٸلەسٸڭ سەن».
ال, بٸز, شىنىمىزدى ايتامىز. «بٸلمەيمٸز», دەيمٸز. كٷمٸلجٸپ. ەلگٸ سۋىرىلا سٶيلەيتٸندەر سەنبەيدٸ. بٸزدٸڭ بٸلمەيتٸنٸمٸز, تەك اندا-ساندا, جينالىستاردا عانا جول-جٶنەكەي جولىعىسىپ, سالقىنداۋ كٷيدە سەلەمدەسەتٸنٸمٸز راستۇعىن. كٸسٸكيٸكتەر ەمەسپٸز بە?
ٶزگەلەر يلانباس. «قويشى, جەرلەسسٸڭدەر عوي». «اعاڭنىڭ ايىپتارىن ايتقىڭ كەلمەس». «كٶكەڭ ەمەس پە سەنٸڭ?» دەسەتٸن.
اقىرىندا تاماعىمىزعا تاس تىعىلعانداي بوپ وتىرعان بٸر كٷنٸ «ٸشتارلىق پەن قۇشتارلىق» دەگەن تاقىرىپتى قاعاز بەتٸنە تٷسٸردٸك. سەل-پەل ويلانىپ, ونى سىزىپ تاستادىق. سٶيتٸپ, «قايىرىمدى قالا ٸزدەپ جٷرسٸز-اۋ, قايران اعا…» دەگەن اتپەن اۋىستىردىق. سول تولعامىمىز ٷلكەن گازەتتەردٸڭ بٸرٸندە جارييالانعان. ٶزٸمٸزشە جوعارىداعىداي كەكەتٸڭكٸرەپ سۇراق قوياتىندارعا جاۋاپ رەتٸندە جازعان بولدىق.
شامامەن بىلاي تولعاندىق. مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىن بٸرەۋ بٸلەر, ەكەۋ بٸلمەس. دەدٸك. زييالىمىن دەيتٸندەردٸڭ بٸلمەيتٸندەرٸ جوق شىعار, سٸرە. «زييا» دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ «نۇر» عوي. نۇرسىزدارعا داۋا جوق, ەرينە.
مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ەلكەي مارعۇلان, اقجان ماشاني, ەۋەلبەك قوڭىراتباەۆ سىندى ساڭلاقتارعا كٶپتەگەن قاسيەتتەرٸ جاقتارىنان ۇقسايدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. كەيبٸر جاقتارىنان بٸرقاتارىنان وزىقتاۋ شىعار, كٸم بٸلسٸن, ەيتەۋٸر, «ەپەندەلٸگٸ» باسىم, پەندەلٸلٸگٸ كەم سول اسىلدارعا ەتەنە جاقىندىعىنا كٷمەن جوق. ال, ەندٸ, ايتۋلى ابايتانۋشى رەتٸندە پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى مىرزانىڭ ەسٸمٸ مۇحتار ەۋەزوۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, قايىم مۇقامەتقانۇلى باستاعان تەكتٸ تٸزٸمدە تۇرىپتى. اناۋ, احاۋ سەمەيدەن شىعاتىن اينالايىن «اباي» جۋرنالى مەكەم اعامىز جايىندا: «ابايتانۋشىلاردىڭ كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸ عانا ەمەس, بٸرەگەيٸ», – دەپ جازدى. وسى ورايدا, ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى بٸر قاۋىم عالىمعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك سىيلىعى بەرٸلدٸ ەمەس پە? مٸنەكيٸڭٸز, سول كەزدە اتاق اتاۋلىعا ۇمتىلمايتىن, ماراپاتتالىپ, ماقتالۋعا جۇلقىنبايتىن مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىنا سول سىيلىقتى بەرمەسكە بولماعانىن دا بٸلەتٸندەر كٶپ. بەرگٸلەرٸ كەلمەگەندەردٸڭ ھەم بولعانى بەلگٸلٸ. تٸپتٸ, سەل ەرتەرەكتە فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعىن قورعاۋىنىڭ ٶزٸ كٷتٸلگەن جەنە كٷتٸلمەگەن كەسەپاتتى كەدەرگٸلەرگە تاپ بولىپ, كٷنشٸلدٸك پەن كٶرەالماۋشىلىق, ٸشتارلىق كەس-كەستەگەنٸ, بيلٸك باسىنداعىلارى بار, قاتارلاس جٷرگەن دۇشپان-دوستارى بار, جاپپاي جابىلىپ, تاراجعا سالىپ, تالانعا تٷسٸرٸپ, تالاعانىنا كۋە بولعاندار دا جەتٸپ-ارتىلار.
بٸرٸنشٸ, ەرەن ەرلٸگٸ رەتٸندە ايرىقشا ابايتانۋشىلىعىن ايتتىق.ەكٸنشٸدەن, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى عۇلاما مۇحتارتانۋشى جەنە مۇحتارتانۋشىلاردىڭ مەرەيلٸ مەكتەبٸنٸڭ تاباندى تەلٸمگەرٸ رەتٸندە دە جۇلدىزى جوعارى تۇرعان تۇلعا. بۇل – ەلدەقاشان دەلەلدەنگەن اقيقات.
ٷشٸنشٸدەن, مەكەم اعامىز ميسسيونەرلٸككە, ونىڭ ٸشٸندە وتارشىل رەسەي پاتشالىعىنىڭ ميسسيونەرلٸگٸنە كٶزقاراستى تٷبٸرٸمەن تالقانداپ, قاساڭدانىپ قاتىپ قالعان, اعارتۋشىلىق رەتٸندە اقتالىپ, ماقتالىپ, سانادا ساقتالىپ كەلە جاتقان قاعيداسىماقتاردىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ, تاعى بٸر ەرەن ەرلٸك كٶرسەتتٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, توپونيميكا, ونوماستيكا مەسەلەلەرٸندەگٸ مٸز باقپاي جاتقان ساۋىس-ساۋىس سەڭدەردٸ قوزعاپ, بۇزۋعا سەپتەسكەن دە وسى بٸر داۋسى قارلىعىڭقى, ٷنٸ قۇمىعىڭقى, الايدا قايتپاس-قايسار رۋحتى تاس مەكەم كٶكەمٸز ەدٸ. باسقىنشىلىق, وتارشىلدىق, قاراشەكپەندٸك قاراۋ پيعىلدى, توڭ-تورىستانىپ, ورىستانىپ كەتكەن ونوماستيكالىق-توپونيميكالىق اتاۋلار بەرتٸنٸرەكتە تاريحي تٷپ-تٷبٸرٸ مەن تەك-تامىرىن تابا باستاسا, بۇل-داعى وسى كٸسٸنٸڭ باستاۋىمەن بولعان.
بەسٸنشٸدەن, قازەكەمدەردٸڭ تەگٸن (فاميليياسىن) ٶزگەرتۋ جايىن, «-وۆ» پەن «-ەۆتەردەن» قۇتىلۋ جولىن اشىق ايتۋعا جەنە اشىپ جازۋعا ەڭ ەۋەلگٸدە باتىلى بارعان دا – مىرزاحمەتۇلى مىرزا.
التىنشىدان …
ايتا بەرەيٸك پە?
بٷگٸندە سوناۋ سەكسەن التىنشى جىلعى جەلتوقساننىڭ جاي-جاپسارىن ايقىنداي تٷسپەكتٸڭ اۋىرتپالىقتارىن تۇتاس كٶتەرگەن بولىپ كٶرٸنەتٸندەر كٶبەيدٸ. سونداي-سوندايلارعا قاراپ وتىرىپ, لەم-ميمسٸز, جىلى جىميىپ, كەيدە كٷرسٸنٸپ قوياتىن تاس مەكەم كٶكەمٸز ٶزٸن ونداي «قايراتكەرلەر» قاتارىنا قوسا بەرمەس. بٸراق, ۇلتىنىڭ قامى ٷشٸن ٷلكەن ٸستەردٸ ٷندەمەي عانا تىندىرۋعا ٷيرەنگەن اعامىز – جەلتوقسان اقيقاتىن انىقتار جول-جوبالاردىڭ جٷيە-جٷلگەلەرٸن ساپالى ارناعا سالىپ بەرگەندەردٸڭ دە بٸرٸ عانا ەمەس, بٸرەگەيٸ. سول كەزدەردە قۇرىلعان كەمەسييانىڭ تەڭ تٶراعاسى بولعان. بۇل كٸسٸنٸڭ اشتان ٶلسە دە, اقيقاتتىڭ حاس جولىنان تايمايتىن تاس مەكەمدٸگٸن سەزگەندەر تەڭ تٶراعالىقتان ھەم تابانىن تەزدەتە تايدىرماققا تىرىسقان.
جە, جەتەر-دٷر.
تەپتٸشتەپ, تىقاقتاي بەرمەلٸكشٸ. دەسەك تە. مەكەمتاس اعامىز ٶزٸنٸڭ قيياليلاۋ عالىمدىق جولىن الماتىدايىن ارۋ قالادا باستاعان ەكەن. اسپيرانت شاعىنان-اق قايىرىمسىزدىق قايتا-قايتا قادامىن تۇساپ, قىلبۇراۋ سالا بەرگەن سەكٸلدٸ. بەرٸ دە, جاڭا عانا جوعارىدا انىقتاپ ايتقانىمىزداي عوي. جالپىدان جىرىلعان جالقىدايىن جاۋھار جاندى جاس عالىم جاعىمپازدىققا دا, جىلپوستىققا دا, جالعاندىققا دا جوقتۇعىن. ايارلىق اتاۋلىدان اۋلاق-تىن.
باقاستىق دەگەن بەلە عوي, بٸراق, بۇنىڭىز ھەم قاجەت دەسەدٸ. كەيبٸرەۋلەرٸڭٸز. قازاقتىڭ قارا شالى, ادامزاتتىڭ دانىشپانى مٶلشەر مەن ٶلشەم مەنٸسٸن ٶزٸنٸڭ قارا سٶزدەرٸندە قاداپ-قاداپ, قايتالاي قايىپ تٸككەن. بارلىق نەرسەنٸڭ, بارشا مەسەلەنٸڭ مٶلشەرٸ مەن ٶلشەمٸ بولماققا كەرەك. ٶيتپەگەن كٷندە, اباي ايتقانداي «بوعى شىعادى». بۇ زامانىڭىزدا باقاستىق دەگەن بەلەنٸڭ بوعى بوراپ, وعى وراپ تۇرىپتى.
الماتىنىڭ اپشۋىنان, ٸشتارلىقتىڭ شاپشۋىنان شوشىنىپ, كٷنشٸلدٸكپەن كەكتەسپەي-اق, تٷپتٸڭ-تٷبٸندە جەتٸلٸپ قايتا, بەكٸنٸپ تاعى, بەرٸبٸر كەرٸ ورالارمىن-اۋ دەپ, شىمكەنتكە تارتقان. جاپ-جاس مەكەمتاس. قازىعۇرتتىڭ باۋرايىنداعى قالا قايىرىمسىزدىق تانىتتى. قابىلداماي قاسارىستى. سونسوڭ, سىردارييا شاھارىنان بٸر-اق شىقتى. ودان زييان شەكپەدٸ. قيياندا جٷرٸپ تە ٸزدەنۋدەن تانبادى. تاشكەنتٸڭٸزدٸڭ تاس عيماراتتارىنداعى شاڭ باسقان, توزاڭ شاشقان ارحيۆتەردٸ اقتاردى. سارىلىپ, سارعايعان قاعازداردى كەمٸردٸ.
ارمانىن ارقالاپ الماتىعا قايتىپ ورالدى. كٶز مايىن تاۋىسىپ, ابايتانۋ مەن مۇحتارتانۋ تاريحىن تىڭ ارنالارعا سالۋشىلاردىڭ كٶش باسىندا جٷردٸ, ونداعان تومداپ كٸتاپتار شاعاردى, ٸزباسارلاردىڭ سانىن عانا كٶبەيتٸپ قويماي, سانا ساپاسىن جاڭا بيٸكتەرگە كٶتەرۋگە كٶمەكتەستٸ.
جاسى ۇلعايىپ, الپىستان اسقان شاعىندا: «تٷركٸستان تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالادى, قازاق ۇلتىنىڭ رۋحىن اسپانعا كٶتەرەدٸ», دەگەن تٸلەكتٸ اۋىر جٷكتەر ارقالاۋعا ٷيرەنگەن يمانيگٷلدٸ جٷرەگٸنە تەڭدەپ ارتقان مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى كٶرەگەن باباسى احمەت ياساۋي جاتقان قاسيەتتٸ توپىراققا تۇراقتاندى.
بٸر ٶزٸ – بٸر ينستيتۋت, بەلكٸم, بٸر ۋنيۆەرسيتەت, مٷمكٸن اكادەمييا دەيتٸندەي عۇلامالار قازاقتا, قۇدايعا شٷكٸر, بارشىلىق. قازاقتىڭ ماڭدايى قۋ ماڭداي ەمەس, قۋشيىپ قالماعان, نەبٸر ٸرٸ تۇلعالارعا ورىن دا, اتاق تا, ابىروي دا جەتەدٸ. تايقىماڭ-دايلاندىرىپ, تٷكتٸ دە سىيدىرعىمىز كەلمەي, تارىلتاتىن – ٶزٸمٸز. ٸرٸ-ٸرٸ تۇلعالاردىڭ اينالا-تٶڭٸرەگٸندە ٸرٸ-ٸرٸ ٸشتارلىقتار كٷنشٸلدٸكتەن, كٶرەالماۋشىلىقتان كٷشٸكتەپ, كٷجباندانادى.
«بٸر ٶزٸ – بٸر اكادەمييا, بٸر ۋنيۆەرسيتەت» دەپ, مەكەم اعانى ەسپەتتەپ, اسىرا سٸلتەمەي-اق قويالىقشى. بۇل كٸسٸ مۇندايعا مٸنەجدار ەمەس. الايدا, اكادەمييانىڭ, بٸر ينستيتۋتتىڭ باقانداي بٶلٸمشەسٸ مەنزەلدەس تٸرلٸك تىندىرىپ جٷرگەنٸنە تالاس جوق. تٷركٸستاندا جٷرٸپ-اق اباي ارنالارىنا, مۇحتار مۇرالارىنا بايلانىستى, ولاردىڭ ياساۋيمەن, ەل-فارابيمەن, بالاساعۇنمەن, تاعىسىن-تاعىلارمەن ٷندەستٸگٸ, ٷيلەستٸگٸ حاقىنداعى تەرەڭگە تارتقان تاقىرىپتاردى, بيٸككە بەتتەگەن باعدارلاردى زەردەلەگەن ون جەتٸ عىلىم كانديداتىن دايارلاپ ٶسٸردٸ. تٷركٸستاندا جٷرٸپ-اق قاي-قايسىسى دا تالاي-تالايلاردى تاڭىرقاتقان ون التى كٸتاپ شىعارىپ ٷلگەردٸ.
مەكەم اعا, كٸم نە دەسە و دەسٸن, تٷركٸستاننىڭ مىڭجارىم جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىنداعى جەتٸ جىلدا ەلٸ دە ۇيقىدان تولىق ويانباعان ٶڭٸردەگٸ رۋحانييات قاينارلارىنىڭ كٶزٸن اشقان, باستاۋ-بۇلاقتارىن تۇندىرعان تۇلعالاردىڭ بٸرٸ عانا ەمەس, بٸرەگەيٸ بولعانىڭىزدى ەشكٸم جوققا شىعارا الماس. ەرينە, ٶكٸنٸشكە قاراي, ارىستانباب پەن ەزٸرەت سۇلتاندى عىلىمي-رۋحاني جاعىنان كەشەندٸ دە كەمەل, جاۋھار ەلەمگە اينالدىرماق ماقساتتاعى ۇسىنىستارىڭىز, ياساۋيتانۋدى دا ابايتانۋ مەن مۇحتارتانۋ مەنزەلدەس ٶنەگەلٸ-ٶركەنيەتتٸ دامىتپاق نيەتٸڭٸز, ٶزگە دە كٶپتەگەن كٶركەم نيەتتٸ كٶكەي اڭسارلارىڭىز كەس-كەستەگەن كەدەرگٸلەرگە كەزدەسٸپ, جٷزەلەنبەككە جازبادى. «تٷركٸستاندى شىن مەنٸندەگٸ رۋحاني ورتالىققا, حقتۋ-دى تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ تەكتٸ, ٶزگەشە وزىق ٷلگٸدەگٸ وقۋ-بٸلٸم-عىلىم ورداسىنا اينالدىرۋ ٷشٸن مىنالاردى-مىنالاردى ٸستەمەك كەرەك-دٷر», – دەگەن يدەيالارىڭىز قايىرىمسىزداۋ قۇلاقتارعا كٸرمەدٸ. كەرٸسٸنشە, كەسٸپ ايتار ۇلى شايىر سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ شىعارماسىنداعىداي: «بٸزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار», دەگەن پىسىقايلار پاراساتتىڭ باسىنان اتتاپ, اتتانداپ وزا شاپتى دا كەتتٸ.
«ناحاق كٶزدەن جاس بار ما» دەمەي-اق قويالىقشى, تاس مەكەم اعا, سٸز تٷركٸستان-نىڭ تويىنا توعىز اي قالعاندا تارازعا تارتىپ كەتە باردىڭىز-اۋ…
«تاعى دا قايىرىمدى قالا ٸزدەپ كەتكەن شىعار», – دەسٸپ, مىرس-مىرس كٷلەتٸندەر كٶبەيدٸ.
كٷرسٸنەتٸندەر ازىراقتۇعىن.
باعزى زاماندا باباڭىز ەل-فارابي دە سٶيتكەن ەكەن. قايىرىمدى قالا ٸزدەپ, جاھان جٷزٸن كٶپ كەزٸپتٸ عوي. «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى…» دەپ باستالاتىن تاقىرىپتاعى تۋىندىسىن سٶيتٸپ جٷرٸپ جازعانداعى.
سٸز-داعى جازا بەرٸڭٸز. جازار كٶبەيسٸن.
بەلكٸم, بەرٸ دە, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ ايتاتىنداي «ەركە بولمىستىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن» اڭساي بەرەر «اۋرۋىڭىزدان» با, كٸم بٸلسٸن-اي, كٸم بٸلسٸن…
تەگٸسٸ, مەكەم اعا مەكەن ەتكەن الماتى, شىمكەنت, سىردارييا, شىرشىق, تاشكەنت, قايتادان الماتى, تٷركٸستان, تاراز, قايتادان تٷركٸستان, الماتى – بەرٸ قايىرىمدى قالالار, شۋاعى نۇرلى شاھارلار. قاتىگەزدٸك پەن قايىرىمسىزدىق, كٷنشٸلدٸك پەن باقاستىق, ٸرٸ-ٸرٸ ٸشتارلىق قالالاردان ەمەس, تۇرعىندار تاراپىنان بولار. وندا دا زييالىمىن دەپ جٷرگەندەر ٸشٸندەگٸ زيياسىزداردان, زيياندىلاردان, جالعاندىققا يلانىپ, جاعىمپازدىققا جىعىلار يمانسىزداردان كٶبٸرەك شىعار. بۇل – جاڭالىق ەمەس. قاشان دا, قايدا دا سولاي. وسىلاي جالعاسا بەرەر. ەيتپەسە, ەل-فارابي بابامىزدىڭ قايىرىمدى قالا ٸزدەپ جاھان كەزٸپ بارا جاتقانداعى بەينەسٸنٸڭ بٸر ەلەسٸ بٷگٸنگٸ مەكەمتاس اعامىزدىڭ تۇرپات-تۇلعاسىنان, تاعدىر-تالايىنان تابىلار ما ەدٸ? ارادا اتتاي بٸر مىڭ دا, بٸر جٷز جىلعا جۋىق ۋاقىت ٶتپەدٸ مە?! قالايىنشا قايتالانادى?! بٷگٸندە ەل-فارابي بٸر مىڭ بٸر جٷز وتىزعا, ال, مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى جەتپٸسكە تولىپ وتىر ەمەس پە? بٸر قۋانارلىعى جەنە جۇبانارلىعى سول, ەكٸ مىڭ جىلدىعىنا ەندٸ-ەندٸ ەزٸرلەنبەك تارازدا دا تاس مەكەم كٶكەمٸز تىنىش وتىرماس. تىنىم تاپپاس. ۇلتتىڭ قامى ٷشٸن ۇلاعات بولار رۋحانيياتتىق تٸرلٸكتەر تىندىرىپ جٷرەر.
لەيٸم, قالاڭىز قايىرىمدى, تۇرعىندارى مەيٸرٸمدٸ بولعاي, مىرزاحمەتۇلى مىرزا!
مٸنەكيٸڭٸز, قۇرمەتتٸ وقىرمان, تاس مەكەم كٶكەمٸز تۋرالى ماقالامىزدى تٷگەلگە جۋىق كٷيٸندە تٸزٸپ كەلتٸرٸپ وتىرىپپىز. ٶزٸمەن سٶيلەسپەي-اق, سىرلاسپاي-اق, سىرتتاي سەزٸنەتٸندٸكتەن, سۇحباتتارىن دا, جازىپ-سىزعاندارىن دا وقىپ جٷرەتٸندٸكتەن, كەيبٸر كەكەتەتٸندەردٸڭ, مىسقىلداپ مۇقاتاتىنداردىڭ ەسەرٸمەن, سولارعا از عانا جاۋاپ رەتٸندە جازعانىمىز راس ەدٸ. بٸراق, ٷلكەن گازەتتە جارييالانسا-داعى, مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى وقىدىم دەمەدٸ. كٶپ كەشٸكپەي-اق بٸر ەمەس, بٸرنەشە مەرتە جينالىستاردا كەزدەستٸك. لەم-ميمسٸز سەلەمٸمٸزدٸ سالماقتىلاۋ-سالقىنداۋ عانا قابىلداپ, باياعىسىنشا باياۋ قيمىلمەن قولىن بەرەدٸ. ماقالانى كٶرگەن-كٶرمەگەنٸن, وقىعان-وقىماعانىن بٸز داعى باتىپ سۇراي الماسپىز. كٸسٸكيٸك كٷيٸمٸزدەن تانباسپىز. كورەيلەر كەيٸپتەس, سىر سەزدٸرمەس, سىپايى. سەۋل جاقتان ساپارلاپ كەلسە دە, تىمپيعان كٷيٸنەن تانبايتىن تۋىسقان حالىقتىڭ ٶكٸلدەرٸ سەكٸلدٸ. تاس مەكەم كٶكەمٸز.
ەسەسٸنە كەيبٸر كٸسٸلەرٸڭٸز كەكەسٸننٸڭ كٶكەسٸن كٶرسەتتٸ. باياعى: «سول اعاڭ سٶيتەدٸ دە جٷرەدٸ. كٶكەڭ كٶشپەسە, قونىس اۋدارماسا, اۋىرادى-اۋ, ەستە», «تٷركٸستاننان تارازعا باردى ما, ەلدە الماتىعا استى ما?», «بەرٸن سەن بٸلەتٸن شىعارسىڭ? بٸلەسٸڭ سەن», – دەيتٸندەر. بٸراز-بٸراز شۋلادى. بٸرقاتارى تۋلادى. «دۇرىس جازباعانسىڭ. كٶكەڭدٸ ەشكٸم قۋدالاعان جوق. وعان بٸرەۋ كەت دەپ پە ٶزٸ? ٶزٸ عوي, ٶزٸ. ٶزٸنەن كٶرسٸن», – دەدٸ. «اعاڭدى ەل-فارابيگە تەڭەگەنسٸڭ بە, نەمەنە?» – دەدٸ. «قايىرىمدى قالا ٸزدەپ جٷر مە, جوق ەلدە, قازاقستاننىڭ ەر شاھارىنان بٸر-بٸر ٷي العىسى كەلەتٸن اۋرۋعا ۇشىرادى ما اعاڭ?» – دەدٸ.
ٷن-تٷنسٸز قۇتىلاتىنبىز.
«ٸشتارلىق پەن قۇشتارلىق». دەيتٸنبٸز. ٸشتەي عانا. كٷبٸرلەپ.
«نە دەدٸڭ? بٸردەمە ايتتىڭ با?» – دەسەتٸن ەلگٸندەيلەر.
«ا? جوق, ەشتەڭە دەمەدٸك», – دەپ, ٸشتەن تىناتىنبىز.
ايتپاقشى, سوناۋ سەكسەن ٷشٸنشٸ جىلىڭىزدىڭ (ٶتكەن عاسىرىڭىز) كٶكتەمٸندە بولۋ كەرەك, وبلىستىق «وڭتٷستٸك قازاقستان» گازەتٸنٸڭ مەدەنيەت, ەدەبيەت جەنە ٶنەر بٶلٸمٸنە مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتٸڭ «ۆاننوۆكا اتالۋىنىڭ سىرى نەدە?» دەگەن ماقالاسى كەلٸپ تٷستٸ. بٸز دە, وبلىستىق گازەتتٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاپ وتىرعان باسشىلار دا العاشقىدا قورقىڭقىرادىق. بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ رەتٸندە ەرٸ پارتييا بيۋروسى مەن رەداكتسييا القاسىنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە بٸر سٶزٸن ٶزگەرتپەستەن, شەكەسٸنە شيىرا قول قويىپ, قۋانا دايىنداپ ٶتكٸزگەنٸمٸزبەن, قالاي بولار ەكەن دەيمٸز عوي باياعى. بٸزدەن جوعارىداعىلار بٸزدەن بەتەر قورقادى, ەلبەتتە. «شاتاق بولماي ما?» – دەدٸ گازەت رەداكتورى. «ازداپ بولۋى مٷمكٸن. الايدا, «وڭتٷستٸك قازاقستانىمىزدىڭ» ابىرويى ارتىپ, بەدەلٸ كٶتەرٸلەدٸ. سەڭ بۇزىلادى. سٸزگە دە ريزا بولاتىندار كٶبەيەدٸ», – دەدٸك بٸز. سول كەزەڭدە كەيبٸر باسىلىمدار باتىلدانا باستاعان. تالاستى ماقالالار, تەرەڭٸرەك سۇحباتتار, ەلدٸ ەلەڭ ەتكٸزەتٸن پٸكٸرلەر بۇرىنعىدان جيٸرەك جارييالاناتىنعا اينالعان. اينالايىن, اندروپوۆتىڭ تۇسى شىعار-اۋ, جاڭىلماساق. «جارايدى, جارييالايىق», – دەدٸ ەمٸرسەيٸت ەليەۆ. سودان بەس-التى ايداي الدىندا ەبەكەڭ جەنە بٸر ەرلٸك جاساپ ەدٸ. «وڭتٷستٸك قازاقستان» – ەدەبيەت گازەتٸ ەمەس, اپتا سايىن دەرلٸك «ەدەبيەت جەنە ٶنەر» بەتٸ, «كٶڭٸلاشار» بٶلٸمٸ, «قاقپان» مٷيٸسٸ بەرٸلەدٸ. ولارعا قوسا قايتا-قايتا اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرٸ, جازۋشىلاردىڭ ەڭگٸمەلەرٸ مەن پوۆەستەرٸنەن ٷزٸندٸلەر, ەدەبي رەتسەنزييالار قاپتاپ شىعىپ جاتادى. ەدەبي باسىلىم ەمەس قوي بۇل! دوعارۋ كەرەك!» – دەپ, شابۋىل جاساعان بەلگٸلٸ توپقا تويتارىس بەرٸپ: «راس, بٸزدٸڭ «وڭتٷستٸك قازاقستانىمىز» – ەدەبيەت گازەتٸ ەمەس, بٸراق, ەدەبيەتشٸل گازەت. سولاي بولىپ قالادى», – دەگەن سالماقتى, ساليقالى كٷيدە شەگەلەپ. ەمٸرسەيٸت اعايىمىز.
سونىمەن, «ۆاننوۆكا اتالۋىنىڭ سىرى نەدە?» دەگەن دٷنيە جارييالاندى. ەر قادامدى, ەربٸر قالامدى, قاي-قانداي ماقالانى دا اڭدىپ وتىراتىن ورىندار قاباق شىتا قويمادى. تەك بٸر مەكەمەدەن عانا الداعى كەزدەردە ابايلاۋ كەرەكتٸگٸ ەسكەرتٸلدٸ. وبالى نەشٸك, ونداي-ونداي ورىنداعىلارعا ھەم مەكەمتاس اعامىزدىڭ ماتەريالى, كٶتەرگەن مەسەلەسٸ ۇناماي قالماسا كەرەك.
وقىرماندارىمىزعا تٷسٸنٸكتٸرەك بولۋ ٷشٸن سٸرەسٸپ جاتقان سەڭدٸ قوزعاعان سول ماقالادان بٸرەر ٷزٸندٸلەر كەلتٸرگەنٸمٸز جٶن سەكٸلدٸ. سەكسەن ٷشٸنشٸ جىلى بٸراز باسىلىمداردان بەتٸ قايتقان ماقالاسىندا مەكەمتاس اعاتايىمىز بٷي دەيدٸ: «ەلدٸمەكەن, جەر اتاۋلارىنىڭ, كەرەك دەسەڭٸز, تٸپتٸ, حالىقتىڭ ٶز اتىنىڭ ٶزگەرٸپ كەتۋٸنە ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, تاريحي وقيعالار شەشۋشٸ سەبەپ بولىپ وتىرادى. بۇعان مىسال ٸزدەپ الىسقا بارماي-اق ٶزٸمٸزگە ەتەنە تانىس ورتا ازييا مەن قازاق دالاسىنداعى جەر, سۋ, قالا, ٶزەن, حالىق اتاۋلارىنىڭ ٶزگەرٸسكە تٷسۋ تاريحىنان دا كٶپ نەرسەنٸ اڭعارىپ, پٸكٸر تٷيە الامىز. بۇل ٶلكەلەر تالاي رەت تاريح شاراسىندا ساپىرىلعانى, سونىڭ ەسەرٸمەن جەر, سۋ, ەلدٸمەكەن, حالىق اتاۋلارى دا تالاي ٶزگەرٸسكە ۇشىراعانى – تاريحتان مەلٸم جايلار».
«ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسيياسى كەزٸندە زورلىقپەن قويىلعان پەروۆسكيي, ۆەرنىي, چەرنياەۆ, سكوبلەۆ, گاۆريلوۆكا, اباكۋموۆكا, الەكساندروۆسكيي فورت, تاعى باسقا تولىپ جاتقان اتاۋلار باستاپقى تاريحي قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. سوۆەتتٸك دەۋٸردٸڭ العاشقى جىلدارىندا وتارشىلدىق توپونيمدەر ەدەۋٸر ٶزگەرتٸلسە دە, كەيبٸر ەلدٸمەكەن اتاۋلارى ەسكەرۋسٸز قالىپ قويدى. وتارشىلدىق يدەولوگييادان تۋىنداعان توپونيمدەردٸ تۇتاستاي الىپ, تەرەڭدەي تەكسەرٸپ, مەنٸن اشىپ جاتۋعا ول تۇستىڭ ۋاقىت سارابى كٶتەرە بەرمەدٸ. وسى ٸسپەتتەس ەلەۋسٸز قالعان ەلدٸمەكەن اتاۋلارىنىڭ بٸرٸنە قازٸرگٸ تٷلكٸباس اۋدانىنىڭ ورتالىعى ۆاننوۆكا سەلوسى مەن سول اۋدان كٶلەمٸندەگٸ انتونوۆكا, ۆوزنەسەنوۆكا, كورنيلوۆكا, نوۆونيكولاەۆكا, سەرگەەۆكا سەلولارىن جاتقىزۋعا بولار ەدٸ. بۇل سەلولاردىڭ بەرٸنٸڭ دە اتى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ جەنە قونىس اۋدارعان شارۋالاردىڭ ەركٸنەن تىس, پاتشا ەكٸمدەرٸنٸڭ قالاۋىمەن قويىلعان».
«ۆاننوۆكا سەلوسى 1891 جىلى ۇيىمداستىرىلىپ, ونىڭ وسىلاي اتالىپ كەتۋٸنە نيكولاي پاتشانىڭ ٶزٸ تٷرتكٸ بولعان. ٶيتكەنٸ, ۆاننوۆكا سەلوسى 1882-1897 جىلدار ارالىعىندا روسسييا يمپەريياسىنىڭ سوعىس مينيسترٸ بولعان پەتر سەمەنوۆيچ ۆاننوۆسكيي (1822-1904) اتىمەن اتالعان. وسى سوعىس مينيسترٸنٸڭ اتى تەك قازاقستاننىڭ ٶزٸندە بٸرنەشە سەلولارعا قويىلدى. بۇل سەلونىڭ اتى العاش «تٷلكٸباس» سٶزٸنٸڭ اۋدارماسى رەتٸندە ليسيتسىن دەپ, كەيٸنٸرەك ۆاننوۆسكيي دەپ, ال, سوڭىنان ۆاننوۆكا دەپ اتالىپ كەتە باردى. قوستاناي وبلىسىنداعى فەدوروۆكا اۋدانىنىڭ بٸر سەلوسى مەن سونداعى سەلولىق سوۆەت تە وسىلاي اتالىپ كەلە جاتىر».
«پ.س.ۆاننوۆسكييگە «پاتشا اعزامنىڭ» قاتىناسى توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي جاقىن بولعاندىعى سونشا, ول تٸپتٸ ەكٸنشٸ نيكولايدىڭ 1901 جىلعى 25 مارتتا ٶز قولىمەن جازعان «راسكريپتٸندە» اشىق كٶرٸنٸپ تۇر. وندا ونى «اعارتۋ مينيسترٸ ەتٸپ قۋانا تاعايىندايتىنىن» ايتقان. ارمييا اراسىندا وسپادارسىز قىلىعى ٷشٸن ابىرويى تٷسكەن گەنەرال پ.س.ۆاننوۆسكيي اعارتۋ مينيسترٸ بولعاندا دا, روسسييا يمپەريياسىنىڭ وقۋ ورىندارىنا مەيلٸنشە كەرٸتارتپا, وتارشىلدىق رۋحتاعى رەفورمانى ەندٸرگەنٸ بەلگٸلٸ».
تاس مەكەم كٶكەمٸز ۆاننوۆكا جەنە ۆاننوۆسكيي تۋرالى بۇلتارتپاس دەلەل-دەيەكتەردٸ كەلتٸرە وتىرىپ, كاۋفماننىڭ «ك ۆوپروسۋ و رۋسسكوي كولونيزاتسيي تۋركەستانسكوگو كرايا», «وبزور سىردارينسكوي وبلاستي» كٸتاپتارىنان, باسقا دا اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرٸنەن ماعلۇماتتار بەرەدٸ. سٶيتٸپ, تٷلكٸباس اۋدانىنداعى انتونوۆكا سەلوسىنىڭ بۇرىن كەرشەتاس, كورنيلوۆكانىڭ – جاسىلكەشۋ, ۆىسوكوەنٸڭ – شاقپاق, نوۆونيكولاەۆكانىڭ – رىسقۇلبەك جايلاۋى, ۆوزنەسەنوۆكانىڭ – شيتتٶبە, تاعىسىن-تاعىلاردىڭ بەرٸ قازاقى, تاريحي, جاعراپييالىق اتاۋلارعا يە بولعانىن بايان ەتەدٸ. بايان ەتٸپ قانا قويماي, جوعارىداعىداي اتاۋلاردى قايتا قاراپ, وسى زامان تالابىنا وراي شەشەتٸن ۋاقىت جەتكەنٸن, پاتشالار, كنيازدەر, قاندىبالاق گەنەرالدار مەن گەنەرال-گۋبەرناتورلار, سۆياششەننيكتەر مەن پوپتاردىڭ اتىنا قويىلعان ەلدٸمەكەن اتاۋلارى حالقىمىزدىڭ رۋحاني ار-وجدانىنا مٷلدە سەيكەس كەلمەيتٸنٸن, بايىرعى تاريحي اتاۋلارى قايتارىلىپ, نەمەسە ناعىز قايراتكەرلەردٸڭ, ايتۋلى مەدەنيەت جەنە ٶنەر ٶكٸلدەرٸنٸڭ اتتارىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بٸلدٸرەدٸ.
«ۆاننوۆكا اتالۋىنىڭ سىرى نەدە?» دەگەن ماقالا «وڭتٷستٸك قازاقستان» گازەتٸنٸڭ وقىرماندارى تاراپىنان قىزۋ پٸكٸر تۋىنداتتى. حاتتار كٶپتەپ تٷسە باستادى. باسىلىم باسشىسى: «تىنىشتىق كەرەك. ماقالانى جارييالاپ, ىڭ-شىڭسىز قۇتىلىپ كەتكەنٸمٸز دە جەتەدٸ, اينالايىن. پٸكٸر بٸلدٸرگەندەردٸڭ بەرٸنە اقىرىنداپ, ابايلاپ, مەدەنيەتتٸ تٷردە جاۋاپ جازىڭدار» – دەدٸ. ەدەتتەگٸدەي, جول-جٶنەكەي, ٷستٸرت قانا جولىعىسىپ, اسىعىس سەلەمدەسٸپ ٶتەتٸن بٸر ۇشىراسقانىندا مەكەمتاس اعامىز: «بٸرنەشە گازەت-جۋرنال الماي, باسپاي قويىپ ەدٸ, سەندەردٸڭ گازەتتەرٸڭە تاڭعالدىم» – دەدٸ دە قويدى. كەيدە كورەيلەرشە, كەيدە جاپوندارشا جىميياتىن كٷيٸندە. كەتە بارعان. ال, كەيٸنٸرەكتە, سەل دە بولسا سۇحبات قۇرماقتىڭ, سىرلاسپاقتىڭ سەتٸ تٷسكەندە, تاس مەكەم كٶكەمٸز: «ٸشتارلىق دەيسٸڭ بە? ٸرٸ دە ٸرٸ ٸشتارلىقتار ٸرٸ-ٸرٸ تۇلعالاردىڭ تٶڭٸرەگٸندە بولادى عوي. قازاقتاعى ەڭ ٸرٸ ٸشتارلىقتار, سٸرە, ابايدىڭ اينالاسىندا, ونان كەيٸن مۇحتاردىڭ, ەۋەزوۆتٸڭ ٶمٸرٸندە بولعان شىعار… باۋكەڭنٸڭ, باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ٶمٸرٸن دە كٷنشٸلدٸك, كٶرەالماۋشىلىق كەس-كەستەۋمەن بولدى عوي…» – دەدٸ. كٷرسٸنٸپ.
«يمپەرييالىق ٸشتارلىق تۋرالى جازىپ جٷرمٸز عوي. ەڭ قايعىلى قاسٸرەت – وسى», – دەيدٸ تاس مەكەم كٶكەمٸز تاعى دا.
«بٸز سٸزدٸڭ «ۆاننوۆكا اتالۋىنىڭ سىرى نەدە?» دەگەن ماقالاڭىزدان قاتتى ەسەرلەنٸپ, ەلتٸگەنٸمٸز سونشا, بٸر ونوماستيكالىق ەڭگٸمە جازعانبىز». دەدٸك. بٸز.
«ول قانداي ەڭگٸمە? وقىماعان سيياقتىمىن», – دەدٸ مىرزاحمەتۇلى مىرزاڭىز.
«باسقاسىن بٸلمەسەڭٸز دە, ونوماستيكالىق ەڭگٸمەدەن حاباردار بولماعىڭىز جٶن ەدٸ, – دەپ ەزٸلگە بۇرىڭقىرادىق. – مٸنە, وقىپ بايقاڭىزشى. شىدامىڭىز جەتسە».
مارحابات بايعۇت,
جازۋشى
