Mádenietterdiń únqatysýynsyz únqatysýdyń mádenieti de joq. Bul paiymnyń qarabaiyrlyǵy tipti de onyń jalǵandyǵyn Adam balasy budan eki ǵasyrdai buryn adamzat mekeniniń basqa qiyrlaryndaǵy mádenietter týraly túsinik-paiymy joq párýaisyz jaǵdaida ómir súrdi.
Shamamen sońǵy úsh-tórt urpaq osy shyndyqpen – bilik pen ziialy qaýymnyń shekteýli aýqymda ǵana emes, sonymen birge milliondaǵan jáne milliardtaǵan adamdardyń kúndelikti ómirdiń daǵdyly sheńberlerinde bir-birine ailasýy jáne bir-birinen ajyrasýy shyndyǵymen betpe-bet kelýli. Sondyqtan mádenietter únqatysýy ál Ǵazalidiń nemese Erazmnyń shyrqaý biiginen qarapaiymdylyqtyń jazyǵyna túsýli.
Mundai únqatysýdyń erekshe bir úrdisin álemdik jáne daǵdyly dinder sezderiniń birinde Qazaqstan Prezidenti N.Á.Nazarbaev dál basyp aitqan bolatyn. Ol bylai deidi: «Belgili bir mádeni dástúrdiń óz qundylyqtaryn ózge mádenietterge kúshtep tańýǵa degen yqylasy eshqashan da ózara túsinistikke jetkizbeidi. Kerisinshe, qatań mádeni óktemdik odan kem soqpaityn qarsylyq týǵyzady. Tek ózge halyqtardyń tarihi dástúrlerine degen qurmet, órkenietterge, dinder men halyqtarǵa qatysty ádildik pen shynaiylyq qana tatýlyq pen parasattylyq dúniesin týǵyza alady.
Óz eńbeginiń jeke-daralyǵyna bailanysty dúnieniń ekzistentsialdyq tuńǵiyqtarymen bir ózi betpe-bet kelip qana qoimai, olardy sipattap jazatyn da jazýshynyń eńbegi qashanda tańǵajaiyp. Sondyqtan búgingi dúniemen, jelisi úzilgen sebep-saldar álemimen betpe-bet kezdeskende jazýshy, naq Gomer zamanyndaǵy siiaqty berekesiz shyndyqtyń aldynda ózin qyzyl-shaqa nárestedei dármensiz sezinedi. Áitkenmen adamnyń osynaý ámse dármensizdigi men taza aq qaǵaz betiniń sheksizdigi ádebiet dep atalatyn, ótken men bolashaqtyń túpsiz tuńǵiyǵy arasyndaǵy besikte terbetiletin alyp perzentti týǵyzady. Erterektegi Nabokovtan alynǵan bul qisyn kóp jaiǵa megzeidi.
Bizde naqty birneshe taqyryp bar, biraq men olardy ásire qarabaiyrlamai-aq, qaita záýlim aspannyń aiadai bir bóligin ózimizdiń búgingi aidan anyq shyndyqqa janastyrsam deimin.
Tamasha tárjimashylar shoǵyry birtindep sirep barady. Sondyqtan biz ǵalamat jobalardy oilaýdy qoiyp, kishigirim naqty qadamdardy qaýzasaq deimin. Búginde biz, ótken onjyldyqtardaǵydai emes, álemniń syryna áldeqaida qanyqqanbyz, áitse de eskirmeitin retsepter de bar. Qytaiǵa jolym túsken saiyn men akademik Alekseevtiń eki tomdyǵyn ala shyǵyp, Aspan asty elinde onyń qytai ádebieti jaiynda jazǵandaryn oqýmen bolamyn. Budan 90 jyldai buryn Alekseev aýdarmanyń úsh ólshemdegi qiyndyǵy týraly jazǵan eken:
A. Jai bilimsizdik;
B. Jaqsartý jáne ásemdeý;
V. Kádimgi kúrdelilik.
Aqynnyń nemese jazýshynyń artynda 4 myń jyldyq dástúr turǵandaǵy qytai klassikasyn aýdarýdyń qoldan kelmes qiyndyǵy – sheteldik úshin alǵyzbaityn asý. Sóitip baryp, qarabaiyrlandyrý deitin týady – ádebi uqsastyqtar men jańǵyrýlarǵa toly mátinder qaitalap aitylǵan úirenshikti jyltyraqtarǵa ainalady. Teginde, ony qorashtyǵy men qarabaiyrlyǵy ǵarysh raketasynyń qarabaiyrlyǵyndai.
Ashyǵyn aitaiyqshy, bizdiń aýdarmalarymyzdyń basym kópshiligi osy keselge ushyraǵan. Atap aitqanda, HH ǵasyrdaǵy qazaq poeziiasynyń aýdarmasy kóbine-kóp aýyldyq jerdegi óleńshiniń jattyǵý shiyrynan ári aspaidy.
Aýdarmanyń osylaisha jappai qunarsyzdanýynan arylýǵa bolatynynyń eki sebebi bar siiaqty. Qytai ádebi dástúrindei emes, mádeni mánmátin ózimizge edáýir jaqyn. Ekinshiden, ádebi de, lingvistikalyq ta, kýltýrologiialyq ta, etnoáleýmettik te taldaý shoǵyrynyń keńeie túsýi lap etken aqyndyq áserdiń asyl mánin neǵurlym suńǵyla, tereń túsinýge múmkindik beredi. Menińshe, mańyzdysy – aýdarmanyń sany emes, sapasy bolsa kerek. Ári bul sheshiletin túiin bolar deimin. Óitkeni, eýropalyq ádebiettiń tamasha aýdarmalary osyǵan dálel. Ári Rilkeni aýdarý úshin ózińniń Pasternak bolýyń shart emes.
Bir kezde strýktýralist Knorozovtyń mátindi joldaýshy (bizdiń jaǵdaiymyzda – jazýshy) men ony qabyldaýshynyń (bizdiń jaǵdaiymyzda – jazýshynyń) arasynda tosqaýylshy (bizdiń jaǵdaiymyzda – ádebiet synshysy) bolady deitin tapqyr sózi bolǵan. Ádebi synshynyń roli zamanyna qarai ózgerip otyrǵan, munda jinalǵan aitýly sheberler ony jaqsy biledi. Asqaraly mindetterdi sheshýge qulash urý bizge ońaiǵa soqpas, degenmen ádebi synnyń problemalary týraly pikirsaiys áldebir naqty tujyrymdarmen aiaqtalsa durys bolar edi. Áiteýir óz basym osyǵan senim artamyn jáne oǵan bailanysty azyn-aýlaq paiymdarymyz da bar.
Baǵzy bir zamandarda áldeqashan tarih qoinaýynda qalǵan Tartý semiotika mektebiniń negizin salýshy: «Faktiler semiotika keńistiginen shyǵyp, dáýirdiń ózgeriske ushyraǵan mádeni belgisi bolyp qalyqtap kete barady», – deitin kemeńger sóz aitqan eken. Mádeni belgiler júiesin arqalaǵan dáýirler tún qarańǵylyǵyna sińip ketip jatyr. Al jańa belgiler men jel-quzdar sheshýin kútip, optikanyń ózgerýin qajet etýli. Sondyqtan ádebi únqatysýdyń qalyby da ózgerýdi qalaityn siiaqty. Baiypty Qazaqstan – Resei ádebi almanahy tek ádebi ǵana emes, tutastai kýltýrologiialyq únqatysýdyń da irgetasyn qalai alǵan bolar edi. Kezdesýden keiin jarty jyldan soń biz osyndai almanahtyń alǵashqy nómirin qolǵa alyp turmyz. Sondai-aq, biyl «Literatýrnaia gazetanyń» betinen qazirgi qazaq ádebietine arnalyp toqsan saiyn shyǵatyn qosymshany da oqityn bolamyz.
Biyl biz mádeni únqatysýymyzǵa neǵurlym qomaqty úles qosqan Qazaqstan men Reseidiń úzdik aýdarmashylary men ádebi synshylaryn óz demeýshilerimizdiń qarjysy arqyly atap ótýge tyrysamyz.
Degenmen, meniń mindetim osyndai tar sheńberdi shiyrlaý emes, qaita, bir-birimizge jaqyndastyratyn yntymaq qozǵalysyna sony serpin berý.
Biz erekshe kezeńde ómir súrip otyrmyz. Ony ózekti dep ataý qiyndaý bolar, nege deseńiz, kókjiekten Býddanyń da, Sokrattyń da, Lao Tszynyń da elesi kórinbeidi. Solai bolsa da bul – airyqsha kezeń. Budan jarty ǵasyr buryn postmodernister ózderiniń leksikalyq jáne semantikalyq ushýlaryn bastaǵanda olardyń qanshalyqty ozǵyndap, bizdiń ǵasyrymyzdan toiat tilegenin ekiniń biri túsine qoiǵan joq-ty. Al búgin, sananyń postmodernistik san-sapalaǵy oryn alyp, ár tańymyz ben ár túnimizdi aldyn ala kesip-pishilgen sillogizmder álemimen emes, san túrli pikir alýandyǵymen qarsy alatynymyzda, sirá, jańa uly ádebiettiń kezegi kelgen sekildi. Tegi, aqiqattyń zamany ótip, ornyna basqa birdeńe kelgen shyǵar-aý.
HH ǵasyrdyń uly synshylarynyń biri Siýzen Sontag bul pikirdi áldeqaida naqyshty túrde: «Bálkim, bazbir dáýirlerge aqiqat emes, shyndyqtyń neǵurlym tereńirek sezimi, qiial aýanynyń keńirek bolýy kerek shyǵar», – dep jetkizgen. Solai bolsa solai da shyǵar.
Alapat ádebi dúmpýdi, tipti ol aldamshy bolǵannyń ózinde de, osylaisha aldyn ala seziný osy kúngi ádebietke budan on-on bes jyl burynǵynan sál basqasha qaraýǵa májbúr etedi. Gýttenbergtiń álemi ádebiettiń jarty myń jyldyq shat-shadymanyna tehnologiialyq negiz jasap berdi, nemis himikteriniń jańa boiaý túrlerin tabýy frantsýz impressionizminiń tehnikalyq tuǵyrnamasyna ainaldy.
HHI ǵasyrdyń basyndaǵy barǵan saiyn tehnikalandyryla túsken dúnie, áleýmettik shielenister, saiasi apattar, mádeniaralyq barys-kelistiń ústi-ústine jiilei túsýi – mine, alyptar da osyndai shaqtarda paida bolady.
Degenmen bárimizdiń sezimderimiz ben oilarymyzdy ekrandaǵy osynaý kishkentai belgilerge saiýǵa qabilettiligimizdi munshama mańyzdy etetin olardyń aýqymdylyǵy men úrdisi de, tereńdigi men psihologizmi de emes, bir ǵana airyqsha qasieti.
Osy kúngi avtorlardyń biri «Men ne úshin jazamyn?» degen suraqqa: «Men armandaý úshin, basqa adamdarmen bailanys ornatý úshin, ólilerge baryp turý úshin, myna ómirde bir iz qaldyrý úshin jazamyn. Jáne maǵan aqsha da kerek», – dep jaýap beripti. Sondai-aq, onyń taǵy bir sebebi: ádebiet degenimiz – jabyrqaý tirlikten – qudaishyldyqqa, tamuqtan – jaryqqa shyǵý degen sóz.
Mineki, bizdi tamuqtan jaryqqa shyǵaratyn jazýshylardy súietinimiz osyndai keremet tujyrymǵa bailanysty.
Marat Tájin,
“Qazaq ádebieti” gazeti
2015 jyl
