مەدەنيەتتەردٸڭ ٷنقاتىسۋىنسىز ٷنقاتىسۋدىڭ مەدەنيەتٸ دە جوق. بۇل پايىمنىڭ قارابايىرلىعى تٸپتٸ دە ونىڭ جالعاندىعىن ادام بالاسى بۇدان ەكٸ عاسىرداي بۇرىن ادامزات مەكەنٸنٸڭ باسقا قيىرلارىنداعى مەدەنيەتتەر تۋرالى تٷسٸنٸك-پايىمى جوق پەرۋايسىز جاعدايدا ٶمٸر سٷردٸ.
شامامەن سوڭعى ٷش-تٶرت ۇرپاق وسى شىندىقپەن – بيلٸك پەن زييالى قاۋىمنىڭ شەكتەۋلٸ اۋقىمدا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ميلليونداعان جەنە ميللياردتاعان ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ داعدىلى شەڭبەرلەرٸندە بٸر-بٸرٸنە ايلاسۋى جەنە بٸر-بٸرٸنەن اجىراسۋى شىندىعىمەن بەتپە-بەت كەلۋلٸ. سوندىقتان مەدەنيەتتەر ٷنقاتىسۋى ەل عازاليدٸڭ نەمەسە ەرازمنىڭ شىرقاۋ بيٸگٸنەن قاراپايىمدىلىقتىڭ جازىعىنا تٷسۋلٸ.
مۇنداي ٷنقاتىسۋدىڭ ەرەكشە بٸر ٷردٸسٸن ەلەمدٸك جەنە داعدىلى دٸندەر سەزدەرٸنٸڭ بٸرٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ دەل باسىپ ايتقان بولاتىن. ول بىلاي دەيدٸ: «بەلگٸلٸ بٸر مەدەني دەستٷردٸڭ ٶز قۇندىلىقتارىن ٶزگە مەدەنيەتتەرگە كٷشتەپ تاڭۋعا دەگەن ىقىلاسى ەشقاشان دا ٶزارا تٷسٸنٸستٸككە جەتكٸزبەيدٸ. كەرٸسٸنشە, قاتاڭ مەدەني ٶكتەمدٸك ودان كەم سوقپايتىن قارسىلىق تۋعىزادى. تەك ٶزگە حالىقتاردىڭ تاريحي دەستٷرلەرٸنە دەگەن قۇرمەت, ٶركەنيەتتەرگە, دٸندەر مەن حالىقتارعا قاتىستى ەدٸلدٸك پەن شىنايىلىق قانا تاتۋلىق پەن پاراساتتىلىق دٷنيەسٸن تۋعىزا الادى.
ٶز ەڭبەگٸنٸڭ جەكە-دارالىعىنا بايلانىستى دٷنيەنٸڭ ەكزيستەنتسيالدىق تۇڭعيىقتارىمەن بٸر ٶزٸ بەتپە-بەت كەلٸپ قانا قويماي, ولاردى سيپاتتاپ جازاتىن دا جازۋشىنىڭ ەڭبەگٸ قاشاندا تاڭعاجايىپ. سوندىقتان بٷگٸنگٸ دٷنيەمەن, جەلٸسٸ ٷزٸلگەن سەبەپ-سالدار ەلەمٸمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەندە جازۋشى, ناق گومەر زامانىنداعى سيياقتى بەرەكەسٸز شىندىقتىڭ الدىندا ٶزٸن قىزىل-شاقا نەرەستەدەي دەرمەنسٸز سەزٸنەدٸ. ەيتكەنمەن ادامنىڭ وسىناۋ ەمسە دەرمەنسٸزدٸگٸ مەن تازا اق قاعاز بەتٸنٸڭ شەكسٸزدٸگٸ ەدەبيەت دەپ اتالاتىن, ٶتكەن مەن بولاشاقتىڭ تٷپسٸز تۇڭعيىعى اراسىنداعى بەسٸكتە تەربەتٸلەتٸن الىپ پەرزەنتتٸ تۋعىزادى. ەرتەرەكتەگٸ نابوكوۆتان الىنعان بۇل قيسىن كٶپ جايعا مەگزەيدٸ.
بٸزدە ناقتى بٸرنەشە تاقىرىپ بار, بٸراق مەن ولاردى ەسٸرە قارابايىرلاماي-اق, قايتا زەۋلٸم اسپاننىڭ اياداي بٸر بٶلٸگٸن ٶزٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ايدان انىق شىندىققا جاناستىرسام دەيمٸن.
تاماشا تەرجٸماشىلار شوعىرى بٸرتٸندەپ سيرەپ بارادى. سوندىقتان بٸز عالامات جوبالاردى ويلاۋدى قويىپ, كٸشٸگٸرٸم ناقتى قادامداردى قاۋزاساق دەيمٸن. بٷگٸندە بٸز, ٶتكەن ونجىلدىقتارداعىداي ەمەس, ەلەمنٸڭ سىرىنا ەلدەقايدا قانىققانبىز, ەيتسە دە ەسكٸرمەيتٸن رەتسەپتەر دە بار. قىتايعا جولىم تٷسكەن سايىن مەن اكادەميك الەكسەەۆتٸڭ ەكٸ تومدىعىن الا شىعىپ, اسپان استى ەلٸندە ونىڭ قىتاي ەدەبيەتٸ جايىندا جازعاندارىن وقۋمەن بولامىن. بۇدان 90 جىلداي بۇرىن الەكسەەۆ اۋدارمانىڭ ٷش ٶلشەمدەگٸ قيىندىعى تۋرالى جازعان ەكەن:
ا. جاي بٸلٸمسٸزدٸك;
ب. جاقسارتۋ جەنە ەسەمدەۋ;
ۆ. كەدٸمگٸ كٷردەلٸلٸك.
اقىننىڭ نەمەسە جازۋشىنىڭ ارتىندا 4 مىڭ جىلدىق دەستٷر تۇرعانداعى قىتاي كلاسسيكاسىن اۋدارۋدىڭ قولدان كەلمەس قيىندىعى – شەتەلدٸك ٷشٸن العىزبايتىن اسۋ. سٶيتٸپ بارىپ, قارابايىرلاندىرۋ دەيتٸن تۋادى – ەدەبي ۇقساستىقتار مەن جاڭعىرۋلارعا تولى مەتٸندەر قايتالاپ ايتىلعان ٷيرەنشٸكتٸ جىلتىراقتارعا اينالادى. تەگٸندە, ونى قوراشتىعى مەن قارابايىرلىعى عارىش راكەتاسىنىڭ قارابايىرلىعىنداي.
اشىعىن ايتايىقشى, بٸزدٸڭ اۋدارمالارىمىزدىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ وسى كەسەلگە ۇشىراعان. اتاپ ايتقاندا, حح عاسىرداعى قازاق پوەزيياسىنىڭ اۋدارماسى كٶبٸنە-كٶپ اۋىلدىق جەردەگٸ ٶلەڭشٸنٸڭ جاتتىعۋ شيىرىنان ەرٸ اسپايدى.
اۋدارمانىڭ وسىلايشا جاپپاي قۇنارسىزدانۋىنان ارىلۋعا بولاتىنىنىڭ ەكٸ سەبەبٸ بار سيياقتى. قىتاي ەدەبي دەستٷرٸندەي ەمەس, مەدەني مەنمەتٸن ٶزٸمٸزگە ەدەۋٸر جاقىن. ەكٸنشٸدەن, ەدەبي دە, لينگۆيستيكالىق تا, كۋلتۋرولوگييالىق تا, ەتنوەلەۋمەتتٸك تە تالداۋ شوعىرىنىڭ كەڭەيە تٷسۋٸ لاپ ەتكەن اقىندىق ەسەردٸڭ اسىل مەنٸن نەعۇرلىم سۇڭعىلا, تەرەڭ تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مەنٸڭشە, ماڭىزدىسى – اۋدارمانىڭ سانى ەمەس, ساپاسى بولسا كەرەك. ەرٸ بۇل شەشٸلەتٸن تٷيٸن بولار دەيمٸن. ٶيتكەنٸ, ەۋروپالىق ەدەبيەتتٸڭ تاماشا اۋدارمالارى وسىعان دەلەل. ەرٸ ريلكەنٸ اۋدارۋ ٷشٸن ٶزٸڭنٸڭ پاستەرناك بولۋىڭ شارت ەمەس.
بٸر كەزدە سترۋكتۋراليست كنوروزوۆتىڭ مەتٸندٸ جولداۋشى (بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا – جازۋشى) مەن ونى قابىلداۋشىنىڭ (بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا – جازۋشىنىڭ) اراسىندا توسقاۋىلشى (بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا – ەدەبيەت سىنشىسى) بولادى دەيتٸن تاپقىر سٶزٸ بولعان. ەدەبي سىنشىنىڭ رولٸ زامانىنا قاراي ٶزگەرٸپ وتىرعان, مۇندا جينالعان ايتۋلى شەبەرلەر ونى جاقسى بٸلەدٸ. اسقارالى مٸندەتتەردٸ شەشۋگە قۇلاش ۇرۋ بٸزگە وڭايعا سوقپاس, دەگەنمەن ەدەبي سىننىڭ پروبلەمالارى تۋرالى پٸكٸرسايىس ەلدەبٸر ناقتى تۇجىرىمدارمەن اياقتالسا دۇرىس بولار ەدٸ. ەيتەۋٸر ٶز باسىم وسىعان سەنٸم ارتامىن جەنە وعان بايلانىستى ازىن-اۋلاق پايىمدارىمىز دا بار.
باعزى بٸر زامانداردا ەلدەقاشان تاريح قويناۋىندا قالعان تارتۋ سەميوتيكا مەكتەبٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى: «فاكتٸلەر سەميوتيكا كەڭٸستٸگٸنەن شىعىپ, دەۋٸردٸڭ ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان مەدەني بەلگٸسٸ بولىپ قالىقتاپ كەتە بارادى», – دەيتٸن كەمەڭگەر سٶز ايتقان ەكەن. مەدەني بەلگٸلەر جٷيەسٸن ارقالاعان دەۋٸرلەر تٷن قاراڭعىلىعىنا سٸڭٸپ كەتٸپ جاتىر. ال جاڭا بەلگٸلەر مەن جەل-قۇزدار شەشۋٸن كٷتٸپ, وپتيكانىڭ ٶزگەرۋٸن قاجەت ەتۋلٸ. سوندىقتان ەدەبي ٷنقاتىسۋدىڭ قالىبى دا ٶزگەرۋدٸ قالايتىن سيياقتى. بايىپتى قازاقستان – رەسەي ەدەبي الماناحى تەك ەدەبي عانا ەمەس, تۇتاستاي كۋلتۋرولوگييالىق ٷنقاتىسۋدىڭ دا ٸرگەتاسىن قالاي العان بولار ەدٸ. كەزدەسۋدەن كەيٸن جارتى جىلدان سوڭ بٸز وسىنداي الماناحتىڭ العاشقى نٶمٸرٸن قولعا الىپ تۇرمىز. سونداي-اق, بيىل «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» بەتٸنەن قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸنە ارنالىپ توقسان سايىن شىعاتىن قوسىمشانى دا وقيتىن بولامىز.
بيىل بٸز مەدەني ٷنقاتىسۋىمىزعا نەعۇرلىم قوماقتى ٷلەس قوسقان قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ٷزدٸك اۋدارماشىلارى مەن ەدەبي سىنشىلارىن ٶز دەمەۋشٸلەرٸمٸزدٸڭ قارجىسى ارقىلى اتاپ ٶتۋگە تىرىسامىز.
دەگەنمەن, مەنٸڭ مٸندەتٸم وسىنداي تار شەڭبەردٸ شيىرلاۋ ەمەس, قايتا, بٸر-بٸرٸمٸزگە جاقىنداستىراتىن ىنتىماق قوزعالىسىنا سونى سەرپٸن بەرۋ.
بٸز ەرەكشە كەزەڭدە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز. ونى ٶزەكتٸ دەپ اتاۋ قيىنداۋ بولار, نەگە دەسەڭٸز, كٶكجيەكتەن بۋددانىڭ دا, سوكراتتىڭ دا, لاو تسزىنىڭ دا ەلەسٸ كٶرٸنبەيدٸ. سولاي بولسا دا بۇل – ايرىقشا كەزەڭ. بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن پوستمودەرنيستەر ٶزدەرٸنٸڭ لەكسيكالىق جەنە سەمانتيكالىق ۇشۋلارىن باستاعاندا ولاردىڭ قانشالىقتى وزعىنداپ, بٸزدٸڭ عاسىرىمىزدان تويات تٸلەگەنٸن ەكٸنٸڭ بٸرٸ تٷسٸنە قويعان جوق-تى. ال بٷگٸن, سانانىڭ پوستمودەرنيستٸك سان-ساپالاعى ورىن الىپ, ەر تاڭىمىز بەن ەر تٷنٸمٸزدٸ الدىن الا كەسٸپ-پٸشٸلگەن سيللوگيزمدەر ەلەمٸمەن ەمەس, سان تٷرلٸ پٸكٸر الۋاندىعىمەن قارسى الاتىنىمىزدا, سٸرە, جاڭا ۇلى ەدەبيەتتٸڭ كەزەگٸ كەلگەن سەكٸلدٸ. تەگٸ, اقيقاتتىڭ زامانى ٶتٸپ, ورنىنا باسقا بٸردەڭە كەلگەن شىعار-اۋ.
حح عاسىردىڭ ۇلى سىنشىلارىنىڭ بٸرٸ سيۋزەن سونتاگ بۇل پٸكٸردٸ ەلدەقايدا ناقىشتى تٷردە: «بەلكٸم, بازبٸر دەۋٸرلەرگە اقيقات ەمەس, شىندىقتىڭ نەعۇرلىم تەرەڭٸرەك سەزٸمٸ, قييال اۋانىنىڭ كەڭٸرەك بولۋى كەرەك شىعار», – دەپ جەتكٸزگەن. سولاي بولسا سولاي دا شىعار.
الاپات ەدەبي دٷمپۋدٸ, تٸپتٸ ول الدامشى بولعاننىڭ ٶزٸندە دە, وسىلايشا الدىن الا سەزٸنۋ وسى كٷنگٸ ەدەبيەتكە بۇدان ون-ون بەس جىل بۇرىنعىنان سەل باسقاشا قاراۋعا مەجبٷر ەتەدٸ. گۋتتەنبەرگتٸڭ ەلەمٸ ەدەبيەتتٸڭ جارتى مىڭ جىلدىق شات-شادىمانىنا تەحنولوگييالىق نەگٸز جاساپ بەردٸ, نەمٸس حيميكتەرٸنٸڭ جاڭا بوياۋ تٷرلەرٸن تابۋى فرانتسۋز يمپرەسسيونيزمٸنٸڭ تەحنيكالىق تۇعىرناماسىنا اينالدى.
ححٸ عاسىردىڭ باسىنداعى بارعان سايىن تەحنيكالاندىرىلا تٷسكەن دٷنيە, ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستەر, ساياسي اپاتتار, مەدەنيارالىق بارىس-كەلٸستٸڭ ٷستٸ-ٷستٸنە جيٸلەي تٷسۋٸ – مٸنە, الىپتار دا وسىنداي شاقتاردا پايدا بولادى.
دەگەنمەن بەرٸمٸزدٸڭ سەزٸمدەرٸمٸز بەن ويلارىمىزدى ەكرانداعى وسىناۋ كٸشكەنتاي بەلگٸلەرگە سايۋعا قابٸلەتتٸلٸگٸمٸزدٸ مۇنشاما ماڭىزدى ەتەتٸن ولاردىڭ اۋقىمدىلىعى مەن ٷردٸسٸ دە, تەرەڭدٸگٸ مەن پسيحولوگيزمٸ دە ەمەس, بٸر عانا ايرىقشا قاسيەتٸ.
وسى كٷنگٸ اۆتورلاردىڭ بٸرٸ «مەن نە ٷشٸن جازامىن?» دەگەن سۇراققا: «مەن ارمانداۋ ٷشٸن, باسقا ادامدارمەن بايلانىس ورناتۋ ٷشٸن, ٶلٸلەرگە بارىپ تۇرۋ ٷشٸن, مىنا ٶمٸردە بٸر ٸز قالدىرۋ ٷشٸن جازامىن. جەنە ماعان اقشا دا كەرەك», – دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. سونداي-اق, ونىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ: ەدەبيەت دەگەنٸمٸز – جابىرقاۋ تٸرلٸكتەن – قۇدايشىلدىققا, تامۇقتان – جارىققا شىعۋ دەگەن سٶز.
مٸنەكي, بٸزدٸ تامۇقتان جارىققا شىعاراتىن جازۋشىلاردى سٷيەتٸنٸمٸز وسىنداي كەرەمەت تۇجىرىمعا بايلانىستى.
مارات تەجين,
“قازاق ەدەبيەتٸ” گازەتٸ
2015 جىل
