Biz maimyl quiryǵymyzǵa qońyraý taǵyp alǵan qyzyq ultpyz. Sońǵy ǵasyrlarda bireýin az kórip, úsheýin taǵyp aldyq. Tat basqan, tili túse jazdap turǵan eski qońyraýlar… Qai inge bas suqsaq ta, álgi qońyraýlar kezek-kezegimen: «Oibai, Uly júzbiz! Joq, Orta júz degen men edim! Kishi júzdi qaida qoiasyńdar, oý, aǵalar?!» dep, shyldyrlaidy da turady. Qulaqtyń etin jeitin mazasyz-aq shyldyr… Qońyraýly quiryqty shaýyp tastai almaisyń. Ne qutyla almaisyń. Óitkeni, óz quiryǵyń. Túkke kereksiz feodaldyq júndes quiryq pen qońyraýlar!
Júz, rýdyń ne ekenin mektep, ýniversitette bilmedik. Onda tek Alash balasy, qazaq bolasyń. Kýrstaǵy 50 kógen kózdiń qaisysy qai rý, ony da bilmei ótesiń. Ondai «kerek sharýany» qolǵa alý oiǵa kelmeidi de.
Qai ólke, nendei oblys ekeni pashpyrtynda jazylǵan, qalǵan jaǵdaida stýdenttiń qatqan qatyr-qutyr qara nanyn teń bólip jep, qara sýdy staqandap simirip, oqýdy taýyqtai shoqyp júre berdik. Rý, júz máselesi keiin «kún tártibine» qoiylady. Órleý, páter alý degen berekelerdiń bastaýy – ártúrli rangidegi bastyqtar. Al, ol shirkinniń pálenshe rýdyń túgenshe qoibastar tekesi. Ol ózin, tipten, serke sezinbese de, ol rýdyń túinekteri kúnbe-kún ýlap, aqyry degizip tyiady. Qandai da ádil, aqjúrek keibir aǵalar arada az jyl ótpei-aq «Atasy basqa, attan tús, atasy bir, artqa min!» dep aqshańdap otyrady. Sonsoń qaitesiń, jaiaý-jalpy qalyp bara jatqasyn óz tekeńniń osyraq quiryǵyn iiskeisiń. Jekelerge tym qajet, jalpy qazaq úshin tegin berseń almaityn rýlyq iearhiia osylai túziledi. Rýdy ustanbai kór, kúniń ne bolar eken! Onyń ishinde kózge iligip qalǵan «batyr bala» bolsań… Óz rýyńa «baiǵa timegeniń» úshin ózińnen bir, ózgeden bolǵany úshin «bótenderden» eki taiaq jep, myna zamanǵa máńgirip, súiegin súiretip áreń jetkender kóp. Olardyń áli qanshama urylatynyn kim bilsin. Qazaǵym aman bolsa, tynysh qoimas, uly Abaiǵa alajúgirgen qamshysy áli qolynda…
Al, bul «aýrýdyń» naq diagnozy – jerlestik te, qan qýalaý da emes, kúshtiler men áldilerdiń qara qazan tóńireginde uiymdastyrǵan, qolynan dym kelmeitii nadan Jantyqtar qostaǵan kádimgi han talapai. Páterge talasý, túrli-túrli laýazym, ataqtardyń taqiia tastamaq «ulttyq oiyny», odan basqa túk emes. Bala, jas kezde bólisetiniń joq, oiynshyq, stipendiiaǵa talaspaisyń ǵoi. Adam bolyp, qatarǵa qosylǵasyn, áńgime «konkretnyi!» Otaý qurǵasyn bári kerek – páter, saiajai, mashina… Jáne ol tez arada úiilip-tógilip kele qalsa qandai jaqsy! Tas mańdai talant emes ekensiń, ondai úiilip-tógilý bolmaidy. «Eńbek etsem erinbei, toiady qarnyń tilenbei» atty uzaq-saparǵa jaramai, dereý tóte joldy izdeimiz. Ol ońai – ári qasqa ámbe eski jolmen kózdi jumyp qoiyp, top, partiia qurý. Jáne ata-babamyz quryp berip ketken rý, júz piramidasy ázir tur. Sonda ǵana kezeksiz úlesten qur qalmaisyń. Liderine bas tartylatyn, qalǵandaryna búirek-siraq tietin zor da aibyndy piramida! Alda jalda ury-qarylardyń qosynyna bir kirip ketseń, odan óligiń ǵana shyǵady. Júz, rý partiiasy da sony tutynady. Qara qul bolyp, jambasyń jer sipaǵansha ták turyp qyzmet etesiń, etpeseń ai jaryqta adasyp, aidalada umyt qalasyń – ekiniń biri.
Qysqasy, qai jerde qazaq bastyǵy shániip otyrsa, sol jerden álgi úlken, kishi piramidany ońai-aq tabasyń. Traibalizm degen tentek táteńiz osy.
Basqaǵa ziian-zalalyń timese, jerles retinde anda-sanda bas qosyp, ájiń-kújiń áńgimeleskenge ne jetsin. Biz, biraq, munyń anaiy, ózge dese óshigip turatyn feodaldyq túrin tańdap aldyq.
Bul kimge paida, kimge ziian?
Paidasyn, árine, «aqyldy qýlar» kóredi, zardabyn az daryndy bastaǵan qazaq shegedi. Halyqtyq uly tulǵasyn qara ormandai qalyń buqara qurasa, ony bastaityn – talanttar toby. Olardyń barlyq qurylymda toptalýy bizge qazir aýadai qajet. Jerlestik emes, kózqaras jaǵynan. Rýlyq sistema dál osyǵan jan-tánimen qarsy. Onyń devizi – «qaryna tartpaǵannyń qary synsyn», «kilem satsań aýyldasyńa sat, bir-shetine óziń otyrasyń». Bul iske assa, az qazaq bulttai ydyrap, ony biriktirýshi alǵy kúshter bytyrap, jeńilis tabady degen sóz. Ańyraqai aiqasynan keiin Ábilqaiyr handai myqty qolbasshy «taqty bermedińder» dep áskerin alyp ketip edi, qazaq jońǵarlardan áli talai jyl qan qaqsady. Tek Tóle bi, Qazybek bi, Áiteke bi Ordabasyda bas qosyp, ták-ták degesin ǵana baryp es jinadyq. Mundai mysaldar myń san. Al, Ábilqaiyr syndy talanttar syn sátte nege búitip óz ultyn op- ońai talaq tastap ketedi? Óz egosyn ult qamynan góri joǵary qoiýy – tárbiesiniń kenjeligi! Anaǵan nege artyq ketti, men nege kem aldym degen menmenderi lapai taǵy aldyńyzdan shyǵady. Han talapai soiyl, shoqpar siltesken qan talapaiǵa ainalady. Júz, rý degenińiz o basta jer jahandy alyp jatqan qalyń qazaqty ońtaily basqarý úshin oilastyryp shyǵarylǵanmen (ol ózin aqtaǵan da), myna táýelsizdik, integratsiia zamanyna, bir ýysqa jumylý tendentsiiasyna múldem qaishy. Aldymen qoi bastar qoshqarlardy, sońynan az qazaqty súzistiretin, shabystyratyn Shataqtar partiiasy deseń de bolady.
Ejelden talant kók it te, qalǵany kóp it. Kók itke kóp it bolyp shyqsań ǵana ese tiedi. Mine, osy kezde rý, júz eske túsedi. Ár rýdyń kók itterin bir-birine qot-qottap, qyrqystyryp qoi da, qyzyǵyna qarap otyr. Onymen qoimai, aldyndaǵy asyn qara tumsyǵynyń astynan jyryp ápket. Aqan seri, Qulager – Batyrash, Qotyrashtardyń dala sahnasynda myń ret qoiylyp kelgen, sonda da sýsynymyz qanbai, qolshapalaqtap, nege ekeni belgisiz, qaita-qaita kórgimiz kele beretin tragikomediiasy!.. Bul maidanda kók bóri bastaǵan ult utylady da, (boidaǵy bar qýat álgi aiqas-shaiqasqa jumsalady ǵoi!), utatyndar – jańbyr arasyndaǵy sý timester. Jáne de ár ujym, keńse, kabinetterde kúnde jańalanyp qoiylatyn sum spektakl!
Keńestik zaman kóp ittiń sistemasy edi. Endi, ǵoi kók ittiń kúni týǵany. Bar tirligi alaman aldynda ótip jatatyn ádebiet, óner, mádeniettiń neken-saiaq tulparlary jańaǵy kórgen qyl arqandy qiyp ótkenimen, kimniń baǵasy qandai ekeni, kóbinese, túrli keńselerde qudaisynyp otyratyn pálenshekeńder men túgenshekeńderdiń opyryq aýzymen aitylatyn biýrokrattyq, keńselik, nomenklatýralyq júiege rý, júz daýy áli óte kerek. Kóp itteriń talai jaly kúdireigen kók itti keńse dep atalatyn tereń úńgirdiń túkpir-túkpirinde jumsaq jastyqpen jymyn bildirmei tunshyqtyryp jatyr. Keshe de, búgin de, keleshekte bul kóre almaý qyrǵyny ulasa bere me, joq pa, ol bizge bailanysty. Demokratiia dúńkýi jetisimen rýshyldyq, jershildik amalsyz jariialylyǵy jarqyldai bastaǵan rýhani dúnieden jylystap kirgen iz bar da, shyqqan iz joq, keńselik júieni jaǵattap, sol tóńirekten jantalasyp in qazyp jatyr. Bul júiede urlyq pen qarlyq, asap qoiý men jep jiberýdiń adamynyń tóbe shashyn tik turǵyzatyn jaǵdaiǵa jetýi – olardyń taza talantsyzdar kontingentine ainala bastaǵanynyń birden-bir belgisi.
Eki adamnyń birinen biýrokratty tárbielep shyǵarýǵa bolady. Al, tabiǵat ana talantty millionnan sýaryp jaratady. Eger, talant shynymen toǵyz taraý joldyń torabynda turǵan óz halqyna qarlyǵashtyń qanatymen sý tasyǵysy kelse, júz, rýyn emes, qazaq halqynyń qamyn jeýi kerek. Jáne júz, rý dep in túbinde shaqyldaǵan san million egeý quiryqtarǵa mysyq bop atylsa qane! Eshbir rý, júz daryndylardan kende emes. Bul jaǵynan tabiǵat ana ádil de qaiyrymdy. Rý, júz talantynan qazaq degen qamkóńil halyqtyń talantyna dereý óz-ózimizdi ósirmesek bolmaidy. Uly, Orta, Kishi júz partiialary emes, Talanttar men Ortashalar, Jaman-jáýtikter tobyry bar. Muny uqpasaq, bárin uqpaǵanymyz.
Ziialylar, el serkeleri júzdik janjaldaryn qoimasa, astanadan taralǵan bul indet halyq arasyna da jaiylyp bara jatyr. Biraq, tegis taralǵan ba? Bólisi, han talapaiy joq jer bul aýrýdan din aman. Qara kúshine senetin, bir eńbegine ǵana syiynatyn mehanizator men malshyǵa rý-sýrýyńnyń pýty bes tiyn. Tek eńbek pen aqyldy kerek etetin kapitalizmge de rýshyldyq «itke temir ne kerek». Bul bólip berý qaǵidasyn pir tutynǵan keńestik dert. Rýshyldyq memlekettiń jeńil mashinalary men gerbti mór, jaryq ta jyly kabinetterdiń burysh-buryshynda tor toqidy. Bizdiń basy istemeitin biýrokrattardyń taǵyn tirep turatyn qulsyz kúni sanaýly, qulǵa da qojaiyn kerek. Óitkeni, aldyńǵynyń qolynda bilik, materialdyq igilik bar, sońǵysynda láppai taqsyr qyzmet bar. Mońǵoliia, Qytai, Irannan kelip jatqan qandastardyń keýdesinen itergen jergilikti halyq emes, álgi mórli myqtylar men baidyń asyn qyzǵanyp júrgen baiǵustar. Ieginiń astynan basqany kórmeitin, talanttardy kóre almaityn nadandar! Áitpese, jer betińdegi qazaqty on eselep kóbeitip, kóshirip ákelseń de, dalań, áne, daliyp jatyr, bárimiz siiamyz. Osy joldardyń avtory sekildi sary domalaq, basqadai da túrli-tústi domalaqtar, tórtburysh, naizaqaralar qai júzde bolsyn, zyr júgirip, nanyn taýyp jep júr. Mynaý júz, anaý júzben million jerden qiylysqan, butysyp shatysqan, qanymyz aralasqan quda-qudandalymyz. Ózimiz túgili, ózgemen de týys bolyp kettik. Endeshe, bul aýadan jasaǵan qai júzder joryǵy? Jáne ol ne teńim? Eń soraqysy, sońǵy kezde keibir kabinet-kabinetterde, partiia, qozǵalystar arasynda: «Bizdiń ólke aýzy-murnynan shyqqan bai aimaq qoi, óitip-búitip qazaqtan irge bólip, jeke memleket quryp alsaq, shirkin, roza gúlinshe jainap keter ek» degen daqpyrt tarap júrgen kórinedi. Al, bóliniseiik, Atyraýdyń munaiy, Altaidyń altyn-kúmisi, Arqanyń bidaiy, Jetisýdyń jemisi kimniń qolynda ketip, qai memlekettiń qambasyna quiylyp jatqanyn kúni erteń tez-aq taýyp alar ek. Bizge endi Rýandadaǵy bir-birin qyryp salǵan týtsi men hýttýlardyń masqarasy jetpei otyr ma?
«Osy júz shirkin qai ǵasyrdan beri qazaqty shiritip keledi eken?» degen oimen halyqtyń genetikalyq aqyl-esi – folklordy qaǵyp-silkip aqtaryp kórsek, júzge bólinip júzi kúiip júrgen atam qazaq joq. Ondai ataý bolsa buiyrmasyn. Bir bilgishter bul pále otarlaý dáýirinde bastalǵan, «bólshekte de bilei ber» deitin zymiiandyq saiasat nátijesi deidi. Sodan áý bastaǵy jaǵyrapiialyq, ekonomikalyq turǵydaǵy bólinisti úlken bólinýge, arazdyqqa ainaldyryp, bir eńsegei boily qazaqtyń boiynan úsh myrtyq qazaqty ósirip shyǵaryp, ai-kúnniń amanynda qyrqystyrýǵa deiin jetkizgen. Qazir osyny qoldap júrgender bizge dos pa, qas pa? Árine, jaý! Ataq, laýazym, bailyq-shailyqty bólisýdi qazaqty bólisýge ainaldyra bastaǵan ondai mundarlardyń jolyna jýa shyqsyn deýden basqa amal joq. Eń durysy, ol burys jolǵa kúidirgi jýany biz, siz bolyp ekkenimiz jón.
Shyndyǵyna kelgende, búitip bóliný áli de ult bolyp, túbegeili qalyptasyp bitpegenimizden, ulttyq sanamyzdyń áli de balańdyǵynan. Búgingi Eýropa da orta ǵasyrda qyryq shata bolǵan. Máselen, frantsýzdar – lotar, norman, elzas, nemister – bavar, gambýrg, aǵylshyndar – angl, ýels, saks, shotland, vallondyqtar. Qazir de keibir tustarda bavarlyqtar, berlindikter júrdemeletip sóilep ketse, bir-birin anyq uǵa bermeidi. Olar búgin de jerles retinde syrahanalarda bas qosyp, áńgimelesip, máre-sáre bop jatady. Biraq, olar bólinýdi idealǵa ainaldyryp, búitip rýhani, memleket tik dárejege kóterip, «ólmes» ónerge ainaldyrmaǵan. Bázbireýler: «E, endeshe ne aityp otyrsyń, olar siiaqty birte-birte basymyz biriger» deýi yqtimal. Ol «birte-birte» birigýdi, biregeilikti ult, el ómiriniń basty sharty etip qoiyp otyrǵan myna jelaiaq zaman kótermeidi. «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen oń sózdiń baǵasy búgin aspanda. Referendýmnan aman-esen ótip kettik, endi, «bútin ult bolyp, XXI ǵasyr betine qalai tike qaraimyz?» degen suraq óte ótkir qoiylyp otyr. Ár jaqqa qarap aýzyna kelgendi butyp-shatyp turǵan ultty bas bolmaq túgili, Qudai bolsa da basqa eshbir ult syilamaidy. Óziń tutas bolsań, olar da aýyzbirlikte. Aldyńǵy arba qalai dóńgelese, Qazaqstan solai karai dóńgeleidi.
Fizikter temir de sharshaidy desedi. Búgin biz rý, júzge bólinýden sharshaǵandyqtan taýsylyp sóilep otyrmyz. Sharshap boldyq, endi: «Bul páleden qalai qutylamyz?» dep ańsap suraq qoiamyz óz-ózimizge. Birinshiden, bul aýrý otarlyq, bólip berýshilikti dittegen keńestik zamanda biraz meńdetkenmen, halyqtyń negizgi dini saý. Anda-sanda shań berip qalsa, ol mádeni shamamyzdyń áli de álsizdiginen, tómendiginen. Oǵan halyq emes, feodalizmnen sotsializmge, odan kapitalizmge qarǵyǵan taǵdyr-talaiymyz aiypty. Qaraqypshaq Qobylandy Er Tarǵynǵa, Alpamys Qambarǵa eshqashan da semser siltemegen, tarihymyzda bir júzdiń armiiasy eshqashan ekinshi júzdi shaýyp almaǵan. Ziialylar osyny barlyq jariia quraldaryn paidalanyp, halyq zerdesine jetkizýleri qajet.
Áýleki Qodar bastaǵan bekejandar, jantyqtar qashan da bolǵan, bola da beredi. Ondai qodyraiǵan qodarlardy qazǵan qudyǵyna qulatyp, byqsyǵan bekejandardy Qostóbesiniń túbine qaityp turmastai ǵyp kómip, jaǵympaz jantyqtardy aidalaǵa aidap tastaý kerek. Júz, rý dep eliretin, kóbinese, erkek-qaýymy, óitkeni, iship-jemdi janyn jaldap tabatyn, qolynan qamshysy túspeitin «jaýynger» qaýym. Al, aramnan iship-jeýdiń basty bir joly álgi rýlyq piramida. Qyz-kelinshekterimiz rý-súrýda sharýalary bolmaǵan, olar búkil qazaqtyń Anasy – ájesi, jeńgesi, kelini, abysyny ekenin eshqashan umytpaǵan. Olai bolsa, búgingi qazaq analary: «Júz – eldiń zaty emes, jaǵyrapiialyq aty ǵana, bar qazaqtyń shyqqan jatyry bir» degendi balalardyń tóbesin tesip turyp, kúnbe-kún quisa arman ne. Qobylandy, Tarǵyn, Alpamystar, eń aldymen, ananyń perzenti, sonan soń baryp Qudaidyń quly bolǵan.
Qazaqty rý, júzge bólý – Qazaqstandy bólý ekenin uǵattyn ýaqyt jetti.
Ekinshiden, qarnymyz ashqan kezde qarǵap-silep alatyn kapitalizm, negizinen, qazaqqa jumys jasap jatyr. Sonyń bastysy – onyń júz-múzdi tanymaityn aqkezdigi, talantsyzdardy taptaityn tek talanttar men eńbekqordy tanityn ashyqkezdigi. Bul jaǵynan oǵan orys, qazaǵyń, shúrshitiń de birdei, kúlsheli kenje balasy joq. Túptiń túbinde ol biýrokratiia men nomenklatýrany da eki asap bir jutyp tynady, al, rýshyldardyń isi udaiy osy tóńirekten shyǵatynyn eske alsaq, onyń da inine sý quiylatyn zaman alys emes.
Úshinshiden, ózimizden táýir mysal taba almai qajysaq, ózbek – óz aǵamyzǵa moiyn buralyq. Bul ulttyq berekeli mahadla-mahallalarynda búkil Kindik Aziia halqy «ózbek» degen atpen tútin tútetip, káýap jep otyr. Onyń ishinde qazaqtyń barlyq rýynyń ókilderi túgelge jýyq, tipti, jóitter, tatarlar, túrikter de bar. Basqany qisynsynsaq, ózimiz «qazaq» degen qara qazanda qatyqtai uiyiyq ta quryǵanda.
Toq eteri, shama-sharqymyz jetip jatsa, álgi quiryǵymyzdan qońyraýlardy sheship, laqtyryp tastap, naǵyz qazaq bolaiyq. «Qońyraýsyz ómir súrý qiyn desek» úsheýiniń birin ǵana qaldyraiyq. Jáne ol: «Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym!» degen Abai qońyraýy bolyp, saharada, saiyn dala tósinde kúni-túni syldyrlap tursyn.
Álem osyǵan deiin ámanda úsh túrmen soǵysyp kelgen: memleketaralyq, etnikalyq jáne traibalizm… Sońǵysy – eń soraqysy, bul – óz-ózińmen soǵysý. Ulttardyń ultany sóitken. Qudai sol masqaradan saqtasyn.
Rý, júzdi qozdyratyn qazaq halqy emes, qazaqtyń bailyǵyn bólisýshi sheneýnikterdiń, keibir «ziialylar»dyń urany. Jazyqsyz halyqqa qyzdy-qyzdymen «rýshyl» dep jala jappaiyq, qaralasaq halyqty qalqan etip, rý, júz «shaiqasyn» uiymdastyryp, odan qolma-qol paida taýyp júrgen qorqaýlardy qaralaiyq.
1995 jyl
