بٸز مايمىل قۇيرىعىمىزعا قوڭىراۋ تاعىپ العان قىزىق ۇلتپىز. سوڭعى عاسىرلاردا بٸرەۋٸن از كٶرٸپ, ٷشەۋٸن تاعىپ الدىق. تات باسقان, تٸلٸ تٷسە جازداپ تۇرعان ەسكٸ قوڭىراۋلار… قاي ٸنگە باس سۇقساق تا, ەلگٸ قوڭىراۋلار كەزەك-كەزەگٸمەن: «ويباي, ۇلى جٷزبٸز! جوق, ورتا جٷز دەگەن مەن ەدٸم! كٸشٸ جٷزدٸ قايدا قوياسىڭدار, وۋ, اعالار?!» دەپ, شىلدىرلايدى دا تۇرادى. قۇلاقتىڭ ەتٸن جەيتٸن مازاسىز-اق شىلدىر… قوڭىراۋلى قۇيرىقتى شاۋىپ تاستاي المايسىڭ. نە قۇتىلا المايسىڭ. ٶيتكەنٸ, ٶز قۇيرىعىڭ. تٷككە كەرەكسٸز فەودالدىق جٷندەس قۇيرىق پەن قوڭىراۋلار!
جٷز, رۋدىڭ نە ەكەنٸن مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەتتە بٸلمەدٸك. وندا تەك الاش بالاسى, قازاق بولاسىڭ. كۋرستاعى 50 كٶگەن كٶزدٸڭ قايسىسى قاي رۋ, ونى دا بٸلمەي ٶتەسٸڭ. ونداي «كەرەك شارۋانى» قولعا الۋ ويعا كەلمەيدٸ دە.
قاي ٶلكە, نەندەي وبلىس ەكەنٸ پاشپىرتىندا جازىلعان, قالعان جاعدايدا ستۋدەنتتٸڭ قاتقان قاتىر-قۇتىر قارا نانىن تەڭ بٶلٸپ جەپ, قارا سۋدى ستاقانداپ سٸمٸرٸپ, وقۋدى تاۋىقتاي شوقىپ جٷرە بەردٸك. رۋ, جٷز مەسەلەسٸ كەيٸن «كٷن تەرتٸبٸنە» قويىلادى. ٶرلەۋ, پەتەر الۋ دەگەن بەرەكەلەردٸڭ باستاۋى – ەرتٷرلٸ رانگٸدەگٸ باستىقتار. ال, ول شٸركٸننٸڭ پەلەنشە رۋدىڭ تٷگەنشە قويباستار تەكەسٸ. ول ٶزٸن, تٸپتەن, سەركە سەزٸنبەسە دە, ول رۋدىڭ تٷينەكتەرٸ كٷنبە-كٷن ۋلاپ, اقىرى دەگٸزٸپ تىيادى. قانداي دا ەدٸل, اقجٷرەك كەيبٸر اعالار ارادا از جىل ٶتپەي-اق «اتاسى باسقا, اتتان تٷس, اتاسى بٸر, ارتقا مٸن!» دەپ اقشاڭداپ وتىرادى. سونسوڭ قايتەسٸڭ, جاياۋ-جالپى قالىپ بارا جاتقاسىن ٶز تەكەڭنٸڭ وسىراق قۇيرىعىن يٸسكەيسٸڭ. جەكەلەرگە تىم قاجەت, جالپى قازاق ٷشٸن تەگٸن بەرسەڭ المايتىن رۋلىق يەارحييا وسىلاي تٷزٸلەدٸ. رۋدى ۇستانباي كٶر, كٷنٸڭ نە بولار ەكەن! ونىڭ ٸشٸندە كٶزگە ٸلٸگٸپ قالعان «باتىر بالا» بولساڭ… ٶز رۋىڭا «بايعا تيمەگەنٸڭ» ٷشٸن ٶزٸڭنەن بٸر, ٶزگەدەن بولعانى ٷشٸن «بٶتەندەردەن» ەكٸ تاياق جەپ, مىنا زامانعا مەڭگٸرٸپ, سٷيەگٸن سٷيرەتٸپ ەرەڭ جەتكەندەر كٶپ. ولاردىڭ ەلٸ قانشاما ۇرىلاتىنىن كٸم بٸلسٸن. قازاعىم امان بولسا, تىنىش قويماس, ۇلى ابايعا الاجٷگٸرگەن قامشىسى ەلٸ قولىندا…
ال, بۇل «اۋرۋدىڭ» ناق دياگنوزى – جەرلەستٸك تە, قان قۋالاۋ دا ەمەس, كٷشتٸلەر مەن ەلدٸلەردٸڭ قارا قازان تٶڭٸرەگٸندە ۇيىمداستىرعان, قولىنان دىم كەلمەيتٸي نادان جانتىقتار قوستاعان كەدٸمگٸ حان تالاپاي. پەتەرگە تالاسۋ, تٷرلٸ-تٷرلٸ لاۋازىم, اتاقتاردىڭ تاقييا تاستاماق «ۇلتتىق ويىنى», ودان باسقا تٷك ەمەس. بالا, جاس كەزدە بٶلٸسەتٸنٸڭ جوق, ويىنشىق, ستيپەنديياعا تالاسپايسىڭ عوي. ادام بولىپ, قاتارعا قوسىلعاسىن, ەڭگٸمە «كونكرەتنىي!» وتاۋ قۇرعاسىن بەرٸ كەرەك – پەتەر, ساياجاي, ماشينا… جەنە ول تەز ارادا ٷيٸلٸپ-تٶگٸلٸپ كەلە قالسا قانداي جاقسى! تاس ماڭداي تالانت ەمەس ەكەنسٸڭ, ونداي ٷيٸلٸپ-تٶگٸلۋ بولمايدى. «ەڭبەك ەتسەم ەرٸنبەي, تويادى قارنىڭ تٸلەنبەي» اتتى ۇزاق-ساپارعا جاراماي, دەرەۋ تٶتە جولدى ٸزدەيمٸز. ول وڭاي – ەرٸ قاسقا ەمبە ەسكٸ جولمەن كٶزدٸ جۇمىپ قويىپ, توپ, پارتييا قۇرۋ. جەنە اتا-بابامىز قۇرىپ بەرٸپ كەتكەن رۋ, جٷز پيراميداسى ەزٸر تۇر. سوندا عانا كەزەكسٸز ٷلەستەن قۇر قالمايسىڭ. ليدەرٸنە باس تارتىلاتىن, قالعاندارىنا بٷيرەك-سيراق تيەتٸن زور دا ايبىندى پيراميدا! الدا جالدا ۇرى-قارىلاردىڭ قوسىنىنا بٸر كٸرٸپ كەتسەڭ, ودان ٶلٸگٸڭ عانا شىعادى. جٷز, رۋ پارتيياسى دا سونى تۇتىنادى. قارا قۇل بولىپ, جامباسىڭ جەر سيپاعانشا تەك تۇرىپ قىزمەت ەتەسٸڭ, ەتپەسەڭ اي جارىقتا اداسىپ, ايدالادا ۇمىت قالاسىڭ – ەكٸنٸڭ بٸرٸ.
قىسقاسى, قاي جەردە قازاق باستىعى شەنيٸپ وتىرسا, سول جەردەن ەلگٸ ٷلكەن, كٸشٸ پيراميدانى وڭاي-اق تاباسىڭ. ترايباليزم دەگەن تەنتەك تەتەڭٸز وسى.
باسقاعا زييان-زالالىڭ تيمەسە, جەرلەس رەتٸندە اندا-ساندا باس قوسىپ, ەجٸڭ-كٷجٸڭ ەڭگٸمەلەسكەنگە نە جەتسٸن. بٸز, بٸراق, مۇنىڭ انايى, ٶزگە دەسە ٶشٸگٸپ تۇراتىن فەودالدىق تٷرٸن تاڭداپ الدىق.
بۇل كٸمگە پايدا, كٸمگە زييان?
پايداسىن, ەرينە, «اقىلدى قۋلار» كٶرەدٸ, زاردابىن از دارىندى باستاعان قازاق شەگەدٸ. حالىقتىق ۇلى تۇلعاسىن قارا ورمانداي قالىڭ بۇقارا قۇراسا, ونى باستايتىن – تالانتتار توبى. ولاردىڭ بارلىق قۇرىلىمدا توپتالۋى بٸزگە قازٸر اۋاداي قاجەت. جەرلەستٸك ەمەس, كٶزقاراس جاعىنان. رۋلىق سيستەما دەل وسىعان جان-تەنٸمەن قارسى. ونىڭ دەۆيزٸ – «قارىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن», «كٸلەم ساتساڭ اۋىلداسىڭا سات, بٸر-شەتٸنە ٶزٸڭ وتىراسىڭ». بۇل ٸسكە اسسا, از قازاق بۇلتتاي ىدىراپ, ونى بٸرٸكتٸرۋشٸ العى كٷشتەر بىتىراپ, جەڭٸلٸس تابادى دەگەن سٶز. اڭىراقاي ايقاسىنان كەيٸن ەبٸلقايىر حانداي مىقتى قولباسشى «تاقتى بەرمەدٸڭدەر» دەپ ەسكەرٸن الىپ كەتٸپ ەدٸ, قازاق جوڭعارلاردان ەلٸ تالاي جىل قان قاقسادى. تەك تٶلە بي, قازىبەك بي, ەيتەكە بي ورداباسىدا باس قوسىپ, تەك-تەك دەگەسٸن عانا بارىپ ەس جينادىق. مۇنداي مىسالدار مىڭ سان. ال, ەبٸلقايىر سىندى تالانتتار سىن سەتتە نەگە بٷيتٸپ ٶز ۇلتىن وپ- وڭاي تالاق تاستاپ كەتەدٸ? ٶز ەگوسىن ۇلت قامىنان گٶرٸ جوعارى قويۋى – تەربيەسٸنٸڭ كەنجەلٸگٸ! اناعان نەگە ارتىق كەتتٸ, مەن نەگە كەم الدىم دەگەن مەنمەندەرٸ لاپاي تاعى الدىڭىزدان شىعادى. حان تالاپاي سويىل, شوقپار سٸلتەسكەن قان تالاپايعا اينالادى. جٷز, رۋ دەگەنٸڭٸز و باستا جەر جاھاندى الىپ جاتقان قالىڭ قازاقتى وڭتايلى باسقارۋ ٷشٸن ويلاستىرىپ شىعارىلعانمەن (ول ٶزٸن اقتاعان دا), مىنا تەۋەلسٸزدٸك, ينتەگراتسييا زامانىنا, بٸر ۋىسقا جۇمىلۋ تەندەنتسيياسىنا مٷلدەم قايشى. الدىمەن قوي باستار قوشقارلاردى, سوڭىنان از قازاقتى سٷزٸستٸرەتٸن, شابىستىراتىن شاتاقتار پارتيياسى دەسەڭ دە بولادى.
ەجەلدەن تالانت كٶك يت تە, قالعانى كٶپ يت. كٶك يتكە كٶپ يت بولىپ شىقساڭ عانا ەسە تيەدٸ. مٸنە, وسى كەزدە رۋ, جٷز ەسكە تٷسەدٸ. ەر رۋدىڭ كٶك يتتەرٸن بٸر-بٸرٸنە قوت-قوتتاپ, قىرقىستىرىپ قوي دا, قىزىعىنا قاراپ وتىر. ونىمەن قويماي, الدىنداعى اسىن قارا تۇمسىعىنىڭ استىنان جىرىپ ەپكەت. اقان سەرٸ, قۇلاگەر – باتىراش, قوتىراشتاردىڭ دالا ساحناسىندا مىڭ رەت قويىلىپ كەلگەن, سوندا دا سۋسىنىمىز قانباي, قولشاپالاقتاپ, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, قايتا-قايتا كٶرگٸمٸز كەلە بەرەتٸن تراگيكومەديياسى!.. بۇل مايداندا كٶك بٶرٸ باستاعان ۇلت ۇتىلادى دا, (بويداعى بار قۋات ەلگٸ ايقاس-شايقاسقا جۇمسالادى عوي!), ۇتاتىندار – جاڭبىر اراسىنداعى سۋ تيمەستەر. جەنە دە ەر ۇجىم, كەڭسە, كابينەتتەردە كٷندە جاڭالانىپ قويىلاتىن سۇم سپەكتاكل!
كەڭەستٸك زامان كٶپ يتتٸڭ سيستەماسى ەدٸ. ەندٸ, عوي كٶك يتتٸڭ كٷنٸ تۋعانى. بار تٸرلٸگٸ الامان الدىندا ٶتٸپ جاتاتىن ەدەبيەت, ٶنەر, مەدەنيەتتٸڭ نەكەن-ساياق تۇلپارلارى جاڭاعى كٶرگەن قىل ارقاندى قيىپ ٶتكەنٸمەن, كٸمنٸڭ باعاسى قانداي ەكەنٸ, كٶبٸنەسە, تٷرلٸ كەڭسەلەردە قۇدايسىنىپ وتىراتىن پەلەنشەكەڭدەر مەن تٷگەنشەكەڭدەردٸڭ وپىرىق اۋزىمەن ايتىلاتىن بيۋروكراتتىق, كەڭسەلٸك, نومەنكلاتۋرالىق جٷيەگە رۋ, جٷز داۋى ەلٸ ٶتە كەرەك. كٶپ يتتەرٸڭ تالاي جالى كٷدٸرەيگەن كٶك يتتٸ كەڭسە دەپ اتالاتىن تەرەڭ ٷڭگٸردٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە جۇمساق جاستىقپەن جىمىن بٸلدٸرمەي تۇنشىقتىرىپ جاتىر. كەشە دە, بٷگٸن دە, كەلەشەكتە بۇل كٶرە الماۋ قىرعىنى ۇلاسا بەرە مە, جوق پا, ول بٸزگە بايلانىستى. دەموكراتييا دٷڭكۋٸ جەتٸسٸمەن رۋشىلدىق, جەرشٸلدٸك امالسىز جارييالىلىعى جارقىلداي باستاعان رۋحاني دٷنيەدەن جىلىستاپ كٸرگەن ٸز بار دا, شىققان ٸز جوق, كەڭسەلٸك جٷيەنٸ جاعاتتاپ, سول تٶڭٸرەكتەن جانتالاسىپ ٸن قازىپ جاتىر. بۇل جٷيەدە ۇرلىق پەن قارلىق, اساپ قويۋ مەن جەپ جٸبەرۋدٸڭ ادامىنىڭ تٶبە شاشىن تٸك تۇرعىزاتىن جاعدايعا جەتۋٸ – ولاردىڭ تازا تالانتسىزدار كونتينگەنتٸنە اينالا باستاعانىنىڭ بٸردەن-بٸر بەلگٸسٸ.
ەكٸ ادامنىڭ بٸرٸنەن بيۋروكراتتى تەربيەلەپ شىعارۋعا بولادى. ال, تابيعات انا تالانتتى ميلليوننان سۋارىپ جاراتادى. ەگەر, تالانت شىنىمەن توعىز تاراۋ جولدىڭ تورابىندا تۇرعان ٶز حالقىنا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ تاسىعىسى كەلسە, جٷز, رۋىن ەمەس, قازاق حالقىنىڭ قامىن جەۋٸ كەرەك. جەنە جٷز, رۋ دەپ ٸن تٷبٸندە شاقىلداعان سان ميلليون ەگەۋ قۇيرىقتارعا مىسىق بوپ اتىلسا قانە! ەشبٸر رۋ, جٷز دارىندىلاردان كەندە ەمەس. بۇل جاعىنان تابيعات انا ەدٸل دە قايىرىمدى. رۋ, جٷز تالانتىنان قازاق دەگەن قامكٶڭٸل حالىقتىڭ تالانتىنا دەرەۋ ٶز-ٶزٸمٸزدٸ ٶسٸرمەسەك بولمايدى. ۇلى, ورتا, كٸشٸ جٷز پارتييالارى ەمەس, تالانتتار مەن ورتاشالار, جامان-جەۋتٸكتەر توبىرى بار. مۇنى ۇقپاساق, بەرٸن ۇقپاعانىمىز.
زييالىلار, ەل سەركەلەرٸ جٷزدٸك جانجالدارىن قويماسا, استانادان تارالعان بۇل ٸندەت حالىق اراسىنا دا جايىلىپ بارا جاتىر. بٸراق, تەگٸس تارالعان با? بٶلٸسٸ, حان تالاپايى جوق جەر بۇل اۋرۋدان دٸن امان. قارا كٷشٸنە سەنەتٸن, بٸر ەڭبەگٸنە عانا سىيىناتىن مەحانيزاتور مەن مالشىعا رۋ-سۋرۋىڭنىڭ پۋتى بەس تيىن. تەك ەڭبەك پەن اقىلدى كەرەك ەتەتٸن كاپيتاليزمگە دە رۋشىلدىق «يتكە تەمٸر نە كەرەك». بۇل بٶلٸپ بەرۋ قاعيداسىن پٸر تۇتىنعان كەڭەستٸك دەرت. رۋشىلدىق مەملەكەتتٸڭ جەڭٸل ماشينالارى مەن گەربتٸ مٶر, جارىق تا جىلى كابينەتتەردٸڭ بۇرىش-بۇرىشىندا تور توقيدى. بٸزدٸڭ باسى ٸستەمەيتٸن بيۋروكراتتاردىڭ تاعىن تٸرەپ تۇراتىن قۇلسىز كٷنٸ ساناۋلى, قۇلعا دا قوجايىن كەرەك. ٶيتكەنٸ, الدىڭعىنىڭ قولىندا بيلٸك, ماتەريالدىق يگٸلٸك بار, سوڭعىسىندا لەپپاي تاقسىر قىزمەت بار. موڭعولييا, قىتاي, يراننان كەلٸپ جاتقان قانداستاردىڭ كەۋدەسٸنەن يتەرگەن جەرگٸلٸكتٸ حالىق ەمەس, ەلگٸ مٶرلٸ مىقتىلار مەن بايدىڭ اسىن قىزعانىپ جٷرگەن بايعۇستار. يەگٸنٸڭ استىنان باسقانى كٶرمەيتٸن, تالانتتاردى كٶرە المايتىن ناداندار! ەيتپەسە, جەر بەتٸڭدەگٸ قازاقتى ون ەسەلەپ كٶبەيتٸپ, كٶشٸرٸپ ەكەلسەڭ دە, دالاڭ, ەنە, داليىپ جاتىر, بەرٸمٸز سييامىز. وسى جولداردىڭ اۆتورى سەكٸلدٸ سارى دومالاق, باسقاداي دا تٷرلٸ-تٷستٸ دومالاقتار, تٶرتبۇرىش, نايزاقارالار قاي جٷزدە بولسىن, زىر جٷگٸرٸپ, نانىن تاۋىپ جەپ جٷر. مىناۋ جٷز, اناۋ جٷزبەن ميلليون جەردەن قيىلىسقان, بۇتىسىپ شاتىسقان, قانىمىز ارالاسقان قۇدا-قۇداندالىمىز. ٶزٸمٸز تٷگٸلٸ, ٶزگەمەن دە تۋىس بولىپ كەتتٸك. ەندەشە, بۇل اۋادان جاساعان قاي جٷزدەر جورىعى? جەنە ول نە تەڭٸم? ەڭ سوراقىسى, سوڭعى كەزدە كەيبٸر كابينەت-كابينەتتەردە, پارتييا, قوزعالىستار اراسىندا: «بٸزدٸڭ ٶلكە اۋزى-مۇرنىنان شىققان باي ايماق قوي, ٶيتٸپ-بٷيتٸپ قازاقتان ٸرگە بٶلٸپ, جەكە مەملەكەت قۇرىپ الساق, شٸركٸن, روزا گٷلٸنشە جايناپ كەتەر ەك» دەگەن داقپىرت تاراپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ. ال, بٶلٸنٸسەيٸك, اتىراۋدىڭ مۇنايى, التايدىڭ التىن-كٷمٸسٸ, ارقانىڭ بيدايى, جەتٸسۋدىڭ جەمٸسٸ كٸمنٸڭ قولىندا كەتٸپ, قاي مەملەكەتتٸڭ قامباسىنا قۇيىلىپ جاتقانىن كٷنٸ ەرتەڭ تەز-اق تاۋىپ الار ەك. بٸزگە ەندٸ رۋانداداعى بٸر-بٸرٸن قىرىپ سالعان تۋتسي مەن حۋتتۋلاردىڭ ماسقاراسى جەتپەي وتىر ما?
«وسى جٷز شٸركٸن قاي عاسىردان بەرٸ قازاقتى شٸرٸتٸپ كەلەدٸ ەكەن?» دەگەن ويمەن حالىقتىڭ گەنەتيكالىق اقىل-ەسٸ – فولكلوردى قاعىپ-سٸلكٸپ اقتارىپ كٶرسەك, جٷزگە بٶلٸنٸپ جٷزٸ كٷيٸپ جٷرگەن اتام قازاق جوق. ونداي اتاۋ بولسا بۇيىرماسىن. بٸر بٸلگٸشتەر بۇل پەلە وتارلاۋ دەۋٸرٸندە باستالعان, «بٶلشەكتە دە بيلەي بەر» دەيتٸن زىميياندىق ساياسات نەتيجەسٸ دەيدٸ. سودان ەۋ باستاعى جاعىراپييالىق, ەكونوميكالىق تۇرعىداعى بٶلٸنٸستٸ ٷلكەن بٶلٸنۋگە, ارازدىققا اينالدىرىپ, بٸر ەڭسەگەي بويلى قازاقتىڭ بويىنان ٷش مىرتىق قازاقتى ٶسٸرٸپ شىعارىپ, اي-كٷننٸڭ امانىندا قىرقىستىرۋعا دەيٸن جەتكٸزگەن. قازٸر وسىنى قولداپ جٷرگەندەر بٸزگە دوس پا, قاس پا? ەرينە, جاۋ! اتاق, لاۋازىم, بايلىق-شايلىقتى بٶلٸسۋدٸ قازاقتى بٶلٸسۋگە اينالدىرا باستاعان ونداي مۇندارلاردىڭ جولىنا جۋا شىقسىن دەۋدەن باسقا امال جوق. ەڭ دۇرىسى, ول بۇرىس جولعا كٷيدٸرگٸ جۋانى بٸز, سٸز بولىپ ەككەنٸمٸز جٶن.
شىندىعىنا كەلگەندە, بٷيتٸپ بٶلٸنۋ ەلٸ دە ۇلت بولىپ, تٷبەگەيلٸ قالىپتاسىپ بٸتپەگەنٸمٸزدەن, ۇلتتىق سانامىزدىڭ ەلٸ دە بالاڭدىعىنان. بٷگٸنگٸ ەۋروپا دا ورتا عاسىردا قىرىق شاتا بولعان. مەسەلەن, فرانتسۋزدار – لوتار, نورمان, ەلزاس, نەمٸستەر – باۆار, گامبۋرگ, اعىلشىندار – انگل, ۋەلس, ساكس, شوتلاند, ۆاللوندىقتار. قازٸر دە كەيبٸر تۇستاردا باۆارلىقتار, بەرليندٸكتەر جٷردەمەلەتٸپ سٶيلەپ كەتسە, بٸر-بٸرٸن انىق ۇعا بەرمەيدٸ. ولار بٷگٸن دە جەرلەس رەتٸندە سىراحانالاردا باس قوسىپ, ەڭگٸمەلەسٸپ, مەرە-سەرە بوپ جاتادى. بٸراق, ولار بٶلٸنۋدٸ يدەالعا اينالدىرىپ, بٷيتٸپ رۋحاني, مەملەكەت تٸك دەرەجەگە كٶتەرٸپ, «ٶلمەس» ٶنەرگە اينالدىرماعان. بەزبٸرەۋلەر: «ە, ەندەشە نە ايتىپ وتىرسىڭ, ولار سيياقتى بٸرتە-بٸرتە باسىمىز بٸرٸگەر» دەۋٸ ىقتيمال. ول «بٸرتە-بٸرتە» بٸرٸگۋدٸ, بٸرەگەيلٸكتٸ ۇلت, ەل ٶمٸرٸنٸڭ باستى شارتى ەتٸپ قويىپ وتىرعان مىنا جەلاياق زامان كٶتەرمەيدٸ. «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدٸ, تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەگەن وڭ سٶزدٸڭ باعاسى بٷگٸن اسپاندا. رەفەرەندۋمنان امان-ەسەن ٶتٸپ كەتتٸك, ەندٸ, «بٷتٸن ۇلت بولىپ, XXI عاسىر بەتٸنە قالاي تٸكە قارايمىز?» دەگەن سۇراق ٶتە ٶتكٸر قويىلىپ وتىر. ەر جاققا قاراپ اۋزىنا كەلگەندٸ بۇتىپ-شاتىپ تۇرعان ۇلتتى باس بولماق تٷگٸلٸ, قۇداي بولسا دا باسقا ەشبٸر ۇلت سىيلامايدى. ٶزٸڭ تۇتاس بولساڭ, ولار دا اۋىزبٸرلٸكتە. الدىڭعى اربا قالاي دٶڭگەلەسە, قازاقستان سولاي كاراي دٶڭگەلەيدٸ.
فيزيكتەر تەمٸر دە شارشايدى دەسەدٸ. بٷگٸن بٸز رۋ, جٷزگە بٶلٸنۋدەن شارشاعاندىقتان تاۋسىلىپ سٶيلەپ وتىرمىز. شارشاپ بولدىق, ەندٸ: «بۇل پەلەدەن قالاي قۇتىلامىز?» دەپ اڭساپ سۇراق قويامىز ٶز-ٶزٸمٸزگە. بٸرٸنشٸدەن, بۇل اۋرۋ وتارلىق, بٶلٸپ بەرۋشٸلٸكتٸ دٸتتەگەن كەڭەستٸك زاماندا بٸراز مەڭدەتكەنمەن, حالىقتىڭ نەگٸزگٸ دٸنٸ ساۋ. اندا-ساندا شاڭ بەرٸپ قالسا, ول مەدەني شامامىزدىڭ ەلٸ دە ەلسٸزدٸگٸنەن, تٶمەندٸگٸنەن. وعان حالىق ەمەس, فەوداليزمنەن سوتسياليزمگە, ودان كاپيتاليزمگە قارعىعان تاعدىر-تالايىمىز ايىپتى. قاراقىپشاق قوبىلاندى ەر تارعىنعا, الپامىس قامبارعا ەشقاشان دا سەمسەر سٸلتەمەگەن, تاريحىمىزدا بٸر جٷزدٸڭ ارميياسى ەشقاشان ەكٸنشٸ جٷزدٸ شاۋىپ الماعان. زييالىلار وسىنى بارلىق جارييا قۇرالدارىن پايدالانىپ, حالىق زەردەسٸنە جەتكٸزۋلەرٸ قاجەت.
ەۋلەكٸ قودار باستاعان بەكەجاندار, جانتىقتار قاشان دا بولعان, بولا دا بەرەدٸ. ونداي قودىرايعان قودارلاردى قازعان قۇدىعىنا قۇلاتىپ, بىقسىعان بەكەجانداردى قوستٶبەسٸنٸڭ تٷبٸنە قايتىپ تۇرماستاي عىپ كٶمٸپ, جاعىمپاز جانتىقتاردى ايدالاعا ايداپ تاستاۋ كەرەك. جٷز, رۋ دەپ ەلٸرەتٸن, كٶبٸنەسە, ەركەك-قاۋىمى, ٶيتكەنٸ, ٸشٸپ-جەمدٸ جانىن جالداپ تاباتىن, قولىنان قامشىسى تٷسپەيتٸن «جاۋىنگەر» قاۋىم. ال, ارامنان ٸشٸپ-جەۋدٸڭ باستى بٸر جولى ەلگٸ رۋلىق پيراميدا. قىز-كەلٸنشەكتەرٸمٸز رۋ-سٷرۋدا شارۋالارى بولماعان, ولار بٷكٸل قازاقتىڭ اناسى – ەجەسٸ, جەڭگەسٸ, كەلٸنٸ, ابىسىنى ەكەنٸن ەشقاشان ۇمىتپاعان. ولاي بولسا, بٷگٸنگٸ قازاق انالارى: «جٷز – ەلدٸڭ زاتى ەمەس, جاعىراپييالىق اتى عانا, بار قازاقتىڭ ششىققان جاتىرى بٸر» دەگەندٸ بالالاردىڭ تٶبەسٸن تەسٸپ تۇرىپ, كٷنبە-كٷن قۇيسا ارمان نە. قوبىلاندى, تارعىن, الپامىستار, ەڭ الدىمەن, انانىڭ پەرزەنتٸ, سونان سوڭ بارىپ قۇدايدىڭ قۇلى بولعان.
قازاقتى رۋ, جٷزگە بٶلۋ – قازاقستاندى بٶلۋ ەكەنٸن ۇعاتتىن ۋاقىت جەتتٸ.
ەكٸنشٸدەن, قارنىمىز اشقان كەزدە قارعاپ-سٸلەپ الاتىن كاپيتاليزم, نەگٸزٸنەن, قازاققا جۇمىس جاساپ جاتىر. سونىڭ باستىسى – ونىڭ جٷز-مٷزدٸ تانىمايتىن اقكەزدٸگٸ, تالانتسىزداردى تاپتايتىن تەك تالانتتار مەن ەڭبەكقوردى تانيتىن اشىقكەزدٸگٸ. بۇل جاعىنان وعان ورىس, قازاعىڭ, شٷرشٸتٸڭ دە بٸردەي, كٷلشەلٸ كەنجە بالاسى جوق. تٷپتٸڭ تٷبٸندە ول بيۋروكراتييا مەن نومەنكلاتۋرانى دا ەكٸ اساپ بٸر جۇتىپ تىنادى, ال, رۋشىلداردىڭ يسٸ ۇدايى وسى تٶڭٸرەكتەن شىعاتىنىن ەسكە الساق, ونىڭ دا ٸنٸنە سۋ قۇيىلاتىن زامان الىس ەمەس.
ٷشٸنشٸدەن, ٶزٸمٸزدەن تەۋٸر مىسال تابا الماي قاجىساق, ٶزبەك – ٶز اعامىزعا مويىن بۇرالىق. بۇل ۇلتتىق بەرەكەلٸ ماحادلا-ماحاللالارىندا بٷكٸل كٸندٸك ازييا حالقى «ٶزبەك» دەگەن اتپەن تٷتٸن تٷتەتٸپ, كەۋاپ جەپ وتىر. ونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ بارلىق رۋىنىڭ ٶكٸلدەرٸ تٷگەلگە جۋىق, تٸپتٸ, جٶيتتەر, تاتارلار, تٷرٸكتەر دە بار. باسقانى قيسىنسىنساق, ٶزٸمٸز «قازاق» دەگەن قارا قازاندا قاتىقتاي ۇيىيىق تا قۇرىعاندا.
توق ەتەرٸ, شاما-شارقىمىز جەتٸپ جاتسا, ەلگٸ قۇيرىعىمىزدان قوڭىراۋلاردى شەشٸپ, لاقتىرىپ تاستاپ, ناعىز قازاق بولايىق. «قوڭىراۋسىز ٶمٸر سٷرۋ قيىن دەسەك» ٷشەۋٸنٸڭ بٸرٸن عانا قالدىرايىق. جەنە ول: «قالىڭ ەلٸم, قازاعىم, قايران جۇرتىم!» دەگەن اباي قوڭىراۋى بولىپ, ساحارادا, سايىن دالا تٶسٸندە كٷنٸ-تٷنٸ سىلدىرلاپ تۇرسىن.
ەلەم وسىعان دەيٸن ەماندا ٷش تٷرمەن سوعىسىپ كەلگەن: مەملەكەتارالىق, ەتنيكالىق جەنە ترايباليزم… سوڭعىسى – ەڭ سوراقىسى, بۇل – ٶز-ٶزٸڭمەن سوعىسۋ. ۇلتتاردىڭ ۇلتانى سٶيتكەن. قۇداي سول ماسقارادان ساقتاسىن.
رۋ, جٷزدٸ قوزدىراتىن قازاق حالقى ەمەس, قازاقتىڭ بايلىعىن بٶلٸسۋشٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ, كەيبٸر «زييالىلار»دىڭ ۇرانى. جازىقسىز حالىققا قىزدى-قىزدىمەن «رۋشىل» دەپ جالا جاپپايىق, قارالاساق حالىقتى قالقان ەتٸپ, رۋ, جٷز «شايقاسىن» ۇيىمداستىرىپ, ودان قولما-قول پايدا تاۋىپ جٷرگەن قورقاۋلاردى قارالايىق.
1995 جىل
