Marat Qabanbai. Bul ziialy – qai ziialy?

Ejelgi Ellada kentavr Hiron týraly áigili mifinde zeiin iesi – adam, qaryn iesi – janýardy pende basty, jylqy deneli kentavrǵa sheber biriktirip, sanaly tirshiliktiń kishkene ǵana model, maketin jasap berip ketti. Iaǵni, bizdiń oiymyzsha, Iason, Geraklder tusyndaǵy Qarateńiz grek koloniialary men kóshpeli skifterdiń toǵysynan týǵan bul mif kez kelgen ulttyń basqarý pýltinde onyń zeiini – adamnyń judyryqtai miy degendi meńzese, qalǵan uzyn sulbany qaryn, ishim-jem jaǵyna qoia salǵan ǵoi. Arǵy-bergi zamanda muny moiyndamaǵan eshkim joq. Qylyshynan qan tamǵan patshalyq Resei de aristokrat iá ziialymen sanasýǵa májbúr bol­ǵan. Sanaspasa, moiyndamasa, imperiianyń túbine ylǵi da sý quiyp otyrǵan Gogol, Dostoevskii, Chehov, Tolstoi, tipti, «tóńkeristiń daýylpazy» Gorkiidiń shyǵarmalaryn qaita-qaita jariialaýǵa kónbes edi. Qyzyq bolǵanda olardyń bas tsenzory Saltykov-Shedrin sol sý kuiýshylardyń naq jýan ortasynda bolǵan. Biz de olardan qalyspappyz. Buldyr-buldyr ańyz, ertegi dúniesi «Aiaz bidi» aldymyzǵa tartady. Bilge qaǵanyńyz Tony kóktei dana, bilgirdi tyńdaǵan, orta ǵasyrda aqiyq aqyn jyraýlar halyq taǵdyryn sheshetin kei tustarda hannan biik turǵan. Abylai – Buqar jyraý arasy bárimizge belgili. Baimaǵambet sultandy sózben bylshyldatyp betke urǵan Mahambet sol elim dep eńiregen, oqý-toqý emes, tabiǵat – sheber jarata salǵan «ziialy». Endeshe, ziialy degenimiz bilimdi ǵana emes, halyq qamyn jegen, boiyndaǵy baryn soǵan sarqa jumsaǵan alǵadai eken. Qazaq ziialyny osylai uǵady. Ziialy – intelligentti ár halyq ózinshe túsingen. Eýropada ol – jái ǵana bilimdi top, Reseide – halyqqa jany ashityn ziialy, al, qazirgi zamanda – osy ekeýiniń kosyndysy. Keńestik sistema da oi ókilderin «ózinshe tóbesine kótergen». Tym tereńderin, álemi-qazaqy mádeni úlgilerine súiengen alashorda ókilderin atyp, asyp, qýyp tastady da, ikemge kóngenniń aldyna as, eki qolyn bos qoidy. Jalań sotsializm qazarmasynyń esigin ańqaityp ashyp, óz sózin sóilettirdi; sóitip, jerdiń astyndaǵyny bilemin dep júrgen «myqtylardy» kóp uzamai-aq keńestik yrdýan arbaǵa jegip, itpektetip qoidy.

Onyń ústine alyp dala, arǵymaq at pen alkeýde ańqaýlyqqa, sal-serilikke negizdelgen rýhani dúniemizdi HH ǵasyr órkenieti janyn shyǵaryp turyp janshydy. Jáne bul temir-tersek zamanǵa biz el sońy bop iliktik. Shyǵystyń jeti juldyzyna Abai segizinshi bolyp qosylǵany osy, mine. Al, Eýropadan sýsyndaǵan Shoqan, topyraǵymyz tabanyn tartyp tursa da, bizdiń mádeniettiń sol kezdegi qisyndaryna, shynyn aitý kerek, qiǵashtaý erekshe tulǵa. Biz madaqtaityn bes arys pen alyptar tas qainata bastaǵanda, ózge elderdiń sol deńgeidegi marqasqalary bul kezde kórde-tin. Qalǵanymyz Keńestik qara nanǵa meldektep toiǵanǵa máz bolyp, sonyń toǵymen, býymen óz-ózimizdi, nege ekeni belgisiz, ziialy ekemiz dedik. Áli de bolsa birazymyz sol astam da «asqaq» oidamyz. Bul da bolsa – káriia tarihtyń qazaqty qytyqtap oinaǵan zildi ázilderiniń biri.

Osy meń-zeń mastyqtan ultymyz áli de aiyqpai, belimiz shoiyrylyp, jatqan jerimizden úielep tura almai jatyrmyz. Keńes tusynda muny: «Is bitti, mádenietimiz álem deńgeiine jetti, endi ishis, jes kerek» dep túsindirdik. On shaqty jyl buryn shań bergen jańa zaman bizge, kerisinshe, «Túie teýip, ishiń keýip, jolda jatyrsyń!» – dep anyq aitty. Jáne, sorymyzǵa qarai, onysy ras ta.

Áńgimeniń basy ashyq bolý úshin, áýeli ziialy (intelligent) degen ne, sony anyqtap alaiyq. «Kazahstanskaia pravda» gazetinde (1. IX. 94) júz jasaǵyr Shuǵa Nurpeiisova  qaryndasymyz «Lagnet» («Anafema») atty maqalasynda: «Aristokratiia – qasietti ulaǵattar mep ideialardy saqtaýshy. Al, intelligentsiia bolsa, qarapaiym adamnyń kózqarasy, talǵamy men pikiriniń jarqyn bolashaq úshin kúresindegi qara tobyr ielenip ketken úni» depti. Budan artyq aitý qiyn. Endigi sóz – sol qara tobyrdan sál qara úzip, óz ortasyna, álemge saýatty kózben qarai bastaǵan bilimdi top týraly. Óitkeni, XXI ǵasyrdaǵy qazaq aristokratiiasyn qalyptastyratyn osy búgingi ziialy.

Al, bizde, dál qazirgi jaǵdaida ziialyǵa, qazaq jurty qaltasynda qaqpaqtai diplomy bar kez kelgendi aparyp, sondai ańǵal jomarttyqpen tańa salatyn syńaily. Eger, ziialynyń basty anyqtamasyn «aldymen óz ortasyna, odan ulty men halqyna, qaldy búkil ózge tirshilik ókilderine jany ashý» dep túsinsek, durysy da osy bolar, onda diplom ziialylyqtyń ólshemi emes. Joǵarydaǵy anyqtamaǵa jan dúniesi sai kelip, sonymen ishtei yrǵaq taýyp jatsa, ózge degende ógiz qara kúshi bar qarapaiym shopyr, malshy da ziialy. Al, ózim degende ózegi úzilip turatyn akademigińiz ziialy da emes. Ol tas júrek diplom  iesi, bilim-ilimge bar jai ǵana boq qaryn. Esebi, qara-baiyrlai aitsaq, vanna jieginde otyryp, dál sol vannanyń tiri atomdardan quralýy múmkin ekenin jáne onyń: «Abailap quiryq bassaishy, aýyrttyń ǵoi janymdy, qinadyń ǵoi tánimdi» degen atomdyq jan aiqaiy bar ekenin uǵa alatyn adam ǵana, shyn máninde, ziialy.

Bul kriteriige, bizdiń qazirgi qoǵam jaýap bere alýy neǵaibyl. Álemdi birtutas jandy, názik organizm dep túsinetin ziialy bizde saýsaqpen sanarlyqtai. Jalpy, qazirgi qazaq qaýymynda, negizinen, bilimdi nomenklatýra men táýelsiz oi oilaýǵa qabileti joq, oǵan baǵynyshty fýnktsioner saýattylar toby ǵana bar. Tórt qubylasy túgel qoǵamda dál «qul ielenýshi» men «quldardyń» arasyn ylǵi da áshkerelep, aldyńǵysynyń táýbasyn esine túsirip otyratyn, al, quldardyń beisharalyǵyn betine basyp, adamaiýlyqqa úndep otyra­tyn ziialy bar. Bul ziialyny qazaq topyraǵynda búr jara bastaǵanda-aq keńestik sistema kóktei ordy.Qazirgi ziialy dep júrgenimiz sol órteńniń orny, kúl, kúresini ǵana. Endeshe, biz «ziialy» ekemiz dep iegimiz qyshymasyn, biz tek oi júiemiz   qurmalas emes, jai sóilemderden ǵana turatyn qaradúrsin, ziialyǵa kandidattar ǵanamyz. Biz bul kúnde ótken mádeniet úlgilerin jinaýmen ǵana ainalysyp júrmiz. Ańshylyqpen, jemis jinaýmen alǵashqy qaýymdyq qurylys ainalysqan ǵoi. Osyǵan qarap-aq mádeniettiń qai kezeńinde turǵanymyzdy shamalaýǵa bolady. Jinaǵandy qorytý, baǵalay – alda. Al, tyń óskin mádeniet, tolyq qandy tól ziialy jasaý, tipten, kóz kórmeitin alysta.

Biz eń jaman degen boljamdarymyz qolma-qol rasqa ainalyp jatqan qysyr da qyńyr ýaqta ómir súrip jatqan halyqpyz. Eń soraqysy – keńes tusynda sistemanyń stsenariiimen aldymen ultymyz, qaldy ziialysymaqtarymyz bul dúniede basy qosylýy ekitalai eki topqa dai-dai bólinip ketippiz. Endi, bul eki qazaq syńsyp, baiaǵy qazaq pen noǵai qoshtasqandaǵy «El airylysqandany»  qaitalap  aitýy  ǵana qaldy. Bir shańyraq astynda eki jerden ot jaǵyp, qazan asyp, bir-birin mensinbei, tońtorys teris qarap, jaýlasýǵa shaq qalǵan, sóz tyńdaýdan qalǵan bul marqasqalar. Syrttan ne úirenshikti aqylgói Resei aǵaidy, ne ózbek, qyrǵyz baýyrdy arashaǵa shaqyrýǵa jýyqpyz. Sóitip, ultqa bas bolatyn, jón silteitin, mynaý, qysyltaiań tusta eki tilde sóileitin qazaq ziialylary bir-birine qas. ULTYMYZ IESIZ QALDY.

Alǵashqy topqa qala qazaqtarynyń oryssha oqyp, jetilgen qandastarymyz jatady. Álem, orys mádenieti dece, bizdi shenine keltirmeidi. Átteń, tabany topyraq iiskep, baltyryn kús basyp kórmegen bul júirikter dástúrli qazaq ómiri degende eki attap, bir súringish. Alystaǵy Amerika: «Ái, osy qazaq tili túbinde bir kerek bolar» dep shuǵyl úirenip jatsa, bular mensinbeidi. Óitkeni, olar kúni keshege deiin tuǵyry keńestik ideologiia bolyp tabylatyn slaviandyq keńistikke erkin qalyqtap, biik ushamyz degen mýtant, shata, býdan urpaq. Durysy, imperiialyq saiasattyń quly. Ony ózderi bilmeidi. Keńes kúl boldy da, onyń ornyna qazaqy aǵash tabaq, kárlen kese aiaq astynan dóńgelep kele qaldy. Shanyshqy, pyshaq, salfetqaǵa úirenip qalǵan olar álgi tabaq qurǵyrǵa bilek sybanyp, bes saýsaqty erkin alyp jiberýge joq – jirenedi. Ómirge ókpelegenniń ornyna bizge renjýli. Bizdiń búgingi topalań ómirge ynt-shyntymen kirisip keteiin dese, qazaqy dúnieni ekinshi, úshinshi sort dep uǵatyn ego jelkeden tartyp jibermeidi. Óz-ózderin qaita jasaýǵa kesh. Ondai qorshaýdy buzyp-jaryp shyǵa bastaǵandary ázirshe az. Onda da jerjúzi danalyǵy shyǵysta bastalǵanyn, «óz jerińde ultan bol» degendi uǵa bastaǵandary ǵana.

Biz ol baýyrlarymyzdyń bárine kúie jaǵýdan aýlaqpyz. Gýmanitariia, oqytý-toqytý tóńiregindegileri bul kúnde aýyr oi ústinde. Jas urpaqty oqytý úshin eń aldymen ózderi qazaq aiasynda qaitadan oqyp-toqýy kerek eken. Jatqan bir beinet, mol mihnat. Olar, máselen, Rim mádenietin, iaki, Renessansty bilmegen janǵa it kórgen eshki kózdenip qarar edi. Al, ózderi erte zamanda Tynyq muhittan Alpi taýlaryna deiin shalqyp jatqan kóshpeliler álemine, onyń bir murageri – búgingi qazaq mádenietine úrkip qaraidy. Alqynǵan eýrotsentrizm men bulqynǵan slavianizmniń «egip ketken» aýrýy bul.

Orys tiliniń soiylyn ary qarai soǵa berýge uiaty barlarynyń namystary jibermeidi. Sonymen, kúndelikti qyzmet, páter degen shaǵyn ǵana jyly uialarynda buǵyp-buǵyp otyr. Iaǵni, apatiia, áreketsizdik, únsiz jiyrylý… Onyń ústine olardy qazaq tilinen «qamal» jasap alǵan tól shikili-pisili ziialysymaqtarymyzdyń ojarlyǵy men qodarlyǵy qatty shoshytady. Sonaý Gerodot, Strabon aityp ketken apalas-tópeles, qannibaldyq «dalalyq kúresterimizdi» kórgende tóbe shashtary tik turyp, uiqylarynan shoshyp oianady. Áitkenmen, qazaq tildi mansapqor men nadandardy jekkóremiz dep, onyń arǵy jaǵyndaǵy búkil halyqty tárk etip otyr. Ulttyń mynaý tar jol, taiǵaq keshýi tusynda únsiz qalý – oǵan qarsy kúresýdiń bir tásili.

Orys tiline memlekettik mártebe berý úshin janyn jaldap júrgenderi – nomenklatýraǵa ilikkenderi men kapitalizmniń jas qapitaldary. Olar orys tilinsiz ózderiniń, qaldy Qazaqstan bolashaǵyn kóz aldaryna elestete almaidy. Nomenklatýra men jas kapitalister bul ideiany óz oryndary men yqpaldaryn paidalanyp, keń de jaryq qabinetterde nyqtap jatsa, orys baspasózinde Nurbolat Masanov sekildi nigilist myrzalar janyn salyp, «birshimbailyq» tanytýda. Bul maidanda, árine, olardyń súiengenderi – «kapitandardyń» qalyń   qaltasy. Sóitip, az qolǵa jinalǵan qazaqtyń bailyq-shailyǵy onyń ózine qarsy qyzmet etýde. Oǵan kóz jetkizgińiz kelse kóp qinalmańyz, Almatynyń Abai dańǵylyna shyǵyńyz. Saptaǵy soldattardai siresip turǵan shetel, orys tilindegi qyzyl-jasyl jarnamalarǵa kózińiz súrinedi. Qaltaly  «gospodinderdiń» Abai atalarynyń 150 jyldyq mereitoiyna «tartý-taralǵylarynyń» syqpyty osy. Onyń ornyna Abai ǵaqliialaryn ilip tastasa, bir ashylsa ańqalaqtap qalǵan qazaq bulardan ainalyp ketpes pe edi. Iaǵni, ózgege quldyqty pir tutqan jańa urpaq ósip úlgirdi. Orys tildi nomenklatýra, kózine ult emes, dollar kórinip turatyn «kapitandar» jáne shovinister úsheýi bir maidanǵa birigip, 19 oblystan turatyn Qazaqstan Qurama Shtattaryn qurǵysy keledi. Amal ne, taǵdyrdyń tálkegi osy: olar da, onyń ishinde biz jazǵan da barmyz, bárimiz de «keńes»  atty  kazarmada ósken jetim urpaqpyz. Hem, E.Hemingýei shaldyń sán de ashy sózimen aitsaq, «joǵalǵan urpaq» (poteriannoe pokolenie).

Olar bizdi orys tili, tini, mádenieti men óneri arqyly ushpaqqa shyǵarmaq. Ósken eldiń ónegesi biz úshin tálim ekeni ras. Odan qashyp otyrǵan joqpyz. Biraq, bul – ulttyń ishki damýy, óz yqtiiary, dúmpýiniń degenimen birtindep, kúnderdiń kúninde, zamandardyń zamanynda baryp iske asatyn sharýa. Orys tiline memlekettik mártebeni zorlyqpen berip, kúshpen «ekinshi ana tili» jasaý arqyly ult taǵdyryn joidasyz jolǵa salý onsyz da rezervatsiiadaǵy, gettodaǵy kedei qazaqty ashyndyrady – bir; ekinshiden, bul ádis – keshegi kom­mýnistik sistemanyń qaiǵyly eksperimentteriniń tikelei zańdy jalǵasy. Mundai «messiianyń» zardaby bárimizge belgili.

Eń jamany – qazaq tilindegi nomenklatýra da syrttai: «Qazaǵym jasasyn!» – dese, túptep kelgende, ult qamyn jep otyrǵan joq. Orysty túrtpektese, olarǵa qýatty da biz tildi, ádilet tilegish jergilikti  orys halqy emes, qashan tamaǵyna  pyshaq taqaǵansha qyńq demeitin momyn qazaqty ońasha jáýkemdeýge kerek. Osy maqalany jazyp  otyrǵanda «Totem»  radio kanaly Almaty oblysy, Qaskeleń aýdanynda kóptegen medpýnktter men kitaphanalardyń, ustazdardyń qysqartylyp ketkenin aityp jatty. Kórdińiz be, kil halyqtyń aǵzasynyń amandyǵy men rýhani múligin baǵatyn qasietti oryndar! Basqarý apparatynan bir de bir atqaminer «shyǵyn» bolmapty. Al, úkimet olarǵa dál sol masyldardy qý degen. Qandai da bir igi maqsattardy jergilikti, ózimizdiń nomenklatýra óstip it etedi. Nurekeń, N. Nazarbaevtyń da mańaiymda kadr joq dep kúizeletini sońdyqtan. Bizdi sońǵy jyldary nashar damyǵan ǵasyrda qatty renjitken, sasyq Qarabai, bi, bolystar osy siresken nomenklatýra armiiasy, Abaidy ótken ǵasyrda qatty renjitken, sasyq Qarabai bi, bolystardyń «nemere, shóbereleri». Ziialyǵa ómir boiy qarsy ot qoiyp júrgen bul tasbaqalar, qyzyq bolǵanda, ózderin, «oidyń alyptary» dep túsinedi. Ómirde ne bolmaidy degen osy.

Ǵylym, ilim, ádebiet, óner basqarý-jasqarý qurylymdarynda bir de bir nomenklatýrashy: «Mynaý qyzmet meniń taqiiama tar edi» dep erkimen taǵynan túsken emes. Tek «atyp» qulatqannan keiin ǵana jaman mysyqtai baj ete qalady. Óte jaman simptom! Asyly, kapitalizmniń aiaýdy bilmeitin ótkir jaryǵy biz osy kimbiz, ony da aqyry barynsha óltire kórsetti.

Qai qoǵamnyń bolsyn, túptep kelgende, taǵdyryn adam, qoǵam múshesiniń sapasy sheshken. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan ólimshi bolyp, áreń shyqqan Japoniia astyq, mal, paidaly qazbadan ada bolsa da, qazir álem aldyna shyǵyp otyr. Nege? Olar eń aldymen sonaý feodaldyq zamannan japondyqtardyń boiyna sińip úlgirgen sintolyq ilimdei táńirine, eńbekqorlyq, kamikadzelik jankeshtilik pen samýrailyq tártiptiligine – tek óz ultyna ǵana tán qasietterge súiendi, sol qasietterdi óshirmedi, qaita piltelei tústi. Oǵan koǵamdyq negiz jasap, ulttyq valiýtaǵa ainaldyra bildi. Orasan zor ǵylymi, intellekt kúshi bar Resei de Shatalin, Iavlin­skii, Gaidarlaryna súienip, tyǵyryqtan jol taýyp úlgirdi. Keshegi partiia qyzmetkeri Eltsindi prezident Boris Nikolaevich Eltsin ǵyp, jasap otyrǵan da osy jas qyrandar. Muny Borekeńniń ózi de naq túsingendei. Ol Nijnii Novogorodtyń gýbernatory, bar bolǵany 33 jastaǵy Nemtsovty: «Reseidiń bolashaq prezidenti sen bolasyń!» – dep arqasynan qaqty. Órimdei jas Kirsan Iliýmjinov Qalmaqiiany tyrp etkizbei baǵyp-qaǵyp otyr. Bizde urpaqpen urpaq arasynda mundai túsinistik pen qamqor kóńil bar ma? Qaidam, biz kórmedik. Bul jaqsy qasietten ziialysy jurdai bolsa, saiasat, bilik talasyndai «mádenietti qyrǵynda» qaidan bolsyn. 

Qazaq tildi «ziialylardyń» da ońyp turǵany shamaly. Orys tildi  qandastardy qatarǵa shaqyryp, tize qosyp qimyldaýǵa da bolar edi, eger, oǵan biz jarasaq… Tipti, sol «jaraýǵa»  aramyzda qulyq joq pa deimin. Óitkeni, álgi bes qarýy sai ózge tildi qandastarymyzdyń qasynda odaǵailyǵymyz ben ojarlyǵymyz, ashqaraqtyǵymyz birden bilinip jatyr. Ulttyń qansorpa tusynda, aldyǵa sol pysyqailar sekirip shyqty, «ana batyrǵa eskertkish, myna bige mazar ornatamyz» dep, aty-jóni belgisiz bireýler halyqty aldap, ártúrli qor quryp, mairaǵai da tairaǵai ómir keshýde. Shyn ziialy taǵy da kesh qaldy. Barar Balqan taýymyz qai jerde, ony bilmese de, ult tizginin   qolynan ólse de shyǵarǵysy joq. Óitkeni, ol – ómir boiǵy iship-jemi.

Sanǵa júginsek, yrǵynbyz. Sapa jaǵyn qoidyq. Sotsiologiia ziialylyq úshinshi urpaqtan bastalady deidi. Qainar bulaǵy tunyq, tálim-tárbiesi túzý bolsa… Biz bolsaq, qanynda hanzadalyq pen bektik bar Muhtar, Qanysh, Álkei syndy biraz tulǵalardy, basqany tóńkeriske deiin oqyǵan-toqyǵanymyzdy typ-tipyl qyryp alǵan beibaqpyz. A. D. Lihachev, L. N. Gýmilev joq bizde.  Qalǵanymyz – qul-qutannyń balalary. Keńestiń kórinbeitin túrmesinde ósken kórgensiz, jarymaǵan urpaqpyz. Bizdiń  aramyzda  Patsha  Litseiinde ósken dvorian Pýshkin de, kniaz Chaadaev ta, aqsúiek Týrgenevtiń balamalary joq. Nemese kitaphanalarynan Marks,   Engelstiń tolyq shyǵarmalaryn  alyp oqýǵa bolatyn   patshalyq Soǵys akademiiasynan bilim alǵan seri de izgi ofitserler qaýymy mańdaiǵa jazylmapty. Pálsafashylarymyz shetinen kommýnizmdi kezinde «tynysh   jatqan  uiqysynan  túrtip oiatyp jibergen» gegel, qantshyldar. Ádebiette kúni keshege deiin «bai, feodal» Edigemen «alystyq». Ilki sát oiana bastaǵanymyz – osy sońǵy qaryn asha bastaǵan tórt-bes jyldyń júzi ǵana. Bul Andrei Platonovtyń tereń shuqyrynan («Kotlovan»-dy oqyńyz – avt.) tyrmysyp shyǵa bastaǵandar tek naqty ǵylymnyń (tochnaia naýka) ókilderi ǵana. Al, álgi keńes tusynda ósip-órbigen gýmanitarlarymyz ózderi ǵana ol qyrsyq shuńqyrda otyryp qalsa bir sári, qolma-qol inkýbator  jasap, dál ózderindei myńdaǵan túk bilmesterdi daiyndap úlgirdi. «Bahtin kim?» deseń, byttiǵan murnyn basyp kórsetetin dáldúrishter «egemen el bolyp», Joǵarǵy attestatsiia komissiiasynyń tizgini óz qolymyzǵa tigesin qumyrsqadai qaptady. Túp-túgel ǵalym bolyp kete jazdadyq. Qazir Ulttyq Aqademiiaǵa kirseńiz, amandasýǵa aspirant taba almai (bári de qorǵap ketken! – avt.), tek kandidat, doktorlardyń málike júzin kórip, múbárák qolyn alasyz. Keshe hatshy-másheńkeshi edi, búgin – kandidat! Erteń – múiizi qaraǵaidai doktor! Báriniń bastaýynda áigili «blat», tamyr-tanystyq tur. Joǵary Bilim ministrligi kórshi elder áldeqashan meńgergen test ádisin kirgizip edi, qazekem ony da ainalyp ótýdiń jolyn taýypty. Testiń suraqtary biyl keibir abitýrientterdiń qolynan emtihannan buryn tabylyp júrdi. Áitpese, qabyldaý komissiiasynyń qaqpasyn kúzetip turǵan adamnyń qolyna «ulttyq banknotty» qystyrady da, nadan abitýrienttiń ornyna jetilgen stýdent kiredi. Endi, tek, Sherlok Holmsti Angliiadaǵy kórinen turǵyzyp ákep, kúzettirip qoimasaq, basqa amal joq. Ái, ol Holmsyńyz da kúni erteń teńge tilep turatyn shyǵar – ony da úiretip alamyz ǵoi! «Syrttan oqý» degen ótirik oqýdy oilap taýyp, sessiia saiyn jebir oqytýshylardyń qaltasyn qampaityp júrgenimiz anaý. It jyly bastalǵan osy «blattyń» búgingi nátijesi kóz aldymyzda – shynymen nadan ult bolýǵa ainaldyq! Ádebi zertteýde baiaǵy Muhtar Maǵaýin aǵamyzdai jańalyq ashqan ǵalymnyń atyn sońǵy kezde estisek qulaǵymyz kereń bolsyn. Ádebi kókjiegimizden jańa Muqaǵali, Berdibek, Tólegen, Oralhan, Saǵat, Asqarlar joǵaldy. Baspasózde búgingi kúnniń sýretin salýdyń ornyna, qaidaǵy bir emshi, áýlie, baqsy, qushynashtardyń upaiyn túgendep, orys jýrnalisteriniń mazaǵyna qalyp júrmiz. Al, toi-tomalaq dese, eldiń aldymen entigip jetemiz, erteńinde ishken-jegenimizdi ertegi ǵyp jazamyz. Halyq bolsa, ashtyqtyń aldynda. Qysqasy, rýhani dúniemiz teńge syqyldy jappai infliatsiiaǵa ushyrady. Eger, aqtaban shubyryndy, alqakól sulamaǵa ainalmasa… Táýelsizdigimizdi de sata bastaǵan siiaqtymyz. Basy bútinimen satyp jibermesek…

Jalpy, dissertatsiialar qorǵaýdyń fordtyq kon­veierine jańa kózqaraspen qaraityn ýaqyt áldeqashan jetti. Qazir ǵoi keibireýimiz: «Tárkileý jyldarynyń Beiimbet Mailin shyǵarmalaryndaǵy beineleýi» degen siiaqty «máńgi ólmes» taqyrypta dissertatsiia qorǵap jiberemiz de, kúni erteń ýniversitetke baryp, ádebiet tarihynyń kez kelgen býynynan sypyrtyp lektsiia oqimyz.  Bizdei  «bilimdilerge»  Orhon-Enesai jazbalary, keńes ádebieti me, báribir  «alyp ta,  shalyp ta jyǵamyz».   Qysqasy,   botqa! Ondai botqa ustazdar botqa shákirtterdi tárbielep jatyr. Bul kóp botqa jinalyp, kúni erteń botqa korrespondent músheni, akademikti sailai salady. Óitkeni, burynǵy Odaqtyq qyraǵy baqylaý, tekserý joq. Ózimiz bi, ózimiz qoja  bolǵan soń baiaǵy kinorejisser marqum Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibekti» túsirip júrip, qashai salǵan kino tańbaly tasynan «álemdik   jańalyq ashyp», masqara  bolǵan kezimizdei, aýadan akademik jasap júrmiz. Bizden áldeneshe kósh ozyq, máselen, Frantsiiada bilimdi jazýshylardyń bári esh qorǵaýsyz-aq Sorbonna, Nant sekildi saiypqyran ýniversitetterde sabaq beredi, bári de daǵaradai professor. Ult maqtanyshyna ainalǵan, ol akademikterge: «Dissertatsiiań qaida?» – deseń, «Ol ne?» – der edi. Frantsýzdardyń búgingi oi aǵymyna baǵa berip,   keleshegin nusqaǵan maqala, kitaptary bar ma, bitti – akademik!   Bilimsiz ekensiz, stýdentterge jaqpaidy ekensiz, on jerden akademik bolsańyz da aitatyny: «Ary turyńyz!»

Eń jamany – saqaldy kóringen jerde  sapsityp, saýdaǵa salatyn boldyq. Óler aldynda jiyrmaǵa jýyq aqyn-jazýshyǵa batasyn berip ketken uly Muhańnyń qadirli saqaly umyt. Bizdiń keiingi qazaqy saqal – keńes zamanynda ósken, keńes qaishysymen kúzelip, túzelgen saqaldar. Kolbinniń tusynda qyryq túrlenip, qulpyrǵan olardyń birazy búginde: «Ókshemizdi basyp, jas tolqyn kele jatyr-aý, olardyń qali myna aýmaly tókpeli zamanda ne bolady-aý?» – degendi esten shyǵarǵan, oilaǵandary – alyp qalý, qarpyp qalý. Ádebietke alty jasar talant kelse, baiaǵydai alpys jasyna qaramastan ornynan turyp, sálem berý qaida, qazir: «Oi, mine bireý ruqsatsyz qaidan kirip keldi? Kápirdiń túriniń jamanyn-ai!» dep, qaradai úrkip, kópe-kórineý jasqaimyz. Qasymyzdaǵy óz bala, inimizden qas izdep turamyz. Olarǵa salsań, qolǵa quman alyp, iyqqa súlgi ilip, ómirbaqi qyzmet etip turýǵa tiistisiń. Iaǵni, feodalizm, keńestik quldyqtyń jalǵasy. Qazaqtyń aqsaqaly – onyń ziialysy edi. Talantqa tar, haltýrshikke keńbiz. Jalpy, bir uiyqtasaq Alpamystai qatty ketetin halyq ekenbiz. Keńestik letargiia ábden meńdep alypty. «Ult» degen kishkene ǵana kúrkeshik  jasap alyp, sonyń ishinde «sábi bolǵym keledi, sábi bolǵym» dep, ándetip qoiyp, besikten belimiz shyqpai jata bergimiz bar. Qarttarymyzda qadir, jastarymyzda jalyn qalmai barady. «Álem ádebietinen asyp bara jatyrmyz, toqtai turamyz ba, osy qalai?» degen anaý jylǵy esepsiz bóspeligimiz ánsheiin balalyq eken. Oǵan dálel – «Qaita-qaita qyrylǵan qairan elim, qazaǵym!» dep zarlaǵanda álemniń kulaǵyn tundyramyz da, al, sol týraly «ústelge jazylǵan» bir de bir shyǵarma qazaq ádebietinen tabylmady (aǵa urpaqty aityp otyrmyz –avt.). Qazir qulshyna-qulshyna jazatyn úirenshikti keńestik «jetistikter men tabystar» joq. Tarih taýsylýǵa taiaý, arhiv qazýǵa quiryq úshkir. Kemshilikti qaza jazýǵa jalǵan namys jibermeidi, ony kóretin kókirek kózimiz ázirge soqyr, sheberligimiz shamaly. Jańa óskindi, myna, jyndy bazar tabanynyń astyna topyrlatyp salyp, kóz aldymyzda aiaýsyz taptap jatyr. Jazýshylar odaǵy kún kórisimen muń. Qazandyq basynda shań-shuń urys shyǵaryp, qatynbassha atanyp, bala-shaǵa aldynda uiatqa qaldyq.

Halyqtyń qaltasyna túsip, aldyǵa kelgendi arpadai asaý «ulttyq» qasietke ainaldy. Ishinara qanynan, týysynan jaralǵan ziialylardy tasqyn sýdai korrýp­tsiia, nadandyq shaiyp barady. Orta býyn da bul syrqatqa ushyrai bastaǵan. Basy myjylyp qalǵan bizdiń tustastar arystandai aqyryp, atandai shaqyra alatyn emes. Toqyraý zamany ótip ketti dep júrsek, rýhani toqyraý endi-endi bastalǵan sekildi. Djek Londonnyń «Ómirge qushtarlyq» áńgimesindegi keiipkerdei: «Qarnymyz qaitadan ashyp qalmai ma?» degende úsh býynnyń da qorqynyshy sumdyq. Munyń bári eldiń, ulttyń bolashaǵyna kúmánmen qaraýdan týyndap jatyr. Iaǵni, elsúiermendik sezim az degen sóz.

Qazaq ziialysyna bas-kóz bola ma degen qalamgerler óstip jerge qarap otyr. Shynymen álgi «ekinshi sort» degen deńgeige jyljyp baramyz. Ózgeler tapa-taltústegi atalmysh talaisyzdyqtarymyzdy kórmei-bilmei otyrǵan joq, sebebi, biz 360°-tan birdei baiqalatyn bas ultpyz. Qysqasy, egemendik jyldary bizdiń rýhani dúnie­mizdiń qarasha qos kúii jeldiń óti, joldyń shetinde táltirektep turǵanymyzdy mór urǵandai dáleldep berdi. Qaradúrsin qazaqtyqtan sál kóterilip, óz-ózimizge álem mádenieti men órkenieti biiginen baǵa berý bizdiń sor mańdaiǵa jazyla ma, joq pa?

Toq eteri: búgingi qazaq ziialysy, tutastai alǵanda, qai ziialy desek, biren-saranyn esepke almasaq, altybaqan alaýyz keńestik ziialy, mýtant, dúregei, qomaǵai «ziialy». Kóbimiz Abaidyń emes, onyń ashynyp aitqandarynyń tóńireginen tabylyp júrgen feodaldyq-keńestik, myrqymbai ziialymyz.

Esimizden eki eli shyǵarmaiyq, bas-basymyzǵa bi bolyp bólip alýymyzǵa qazaq azdyq etedi. Búite bersek, myna, apan dúniege tastai batyp, sýdai sińemiz. Tájikstan sondai oppada. Ótken ǵasyrda aiýdai aqyrǵan Reseige 25 jyl boiy qarsy turyp, aýyzbirligimen álemde tańqaldyrǵan chechender de soǵan taqaý. Eger, birlik, ejelgi túriktik, týysqandyq qasietterimizdi qaita tiriltpesek kúnimiz qarań. «Bólingendi bóri jeidi» dep halyq mundai misyzdyqqa baiaǵyda-aq qysqa, qatal baǵasyn naq bergen.

Sonymen, ápkem eshki, jezdem teke me? Negizinen, ziialy – qazaq topyraǵynan bastap, álem mádenietin lyq meńgergen, óz ultyna jón silteitin, asyp jatsa, ózge ulystarǵa da úlgi bolatyn, qara halyq pen bolashaqtaǵy   aristokratiiany   jalǵastyrýshy altyn kópir tulǵa. Orys tildimizdiń basqa jaraǵy sai bolsa da, óz ultyn   bilmeidi. Qazaq tildimiz ózin bilse de, ózgeden habary az. Ekeýi de jarym jandy, jarty sandy, jartykesh. Ekeýiniń de qarny ash. Sondyqtan, qomaǵai. «Biz barmyz!» dep ózimizdi-ózimiz   aldamaiyq. Bar sekildimiz… «Sekildi» – lerden tálim-tárbie alǵan qazaq balasy qazir kóshede saýda jasap, reti kelse kisi tonap júr. Keleshek – kúńgirt. Qazannyń qaqpaǵyndai diplommen intellektilikti shatystyryp aldyq. Ultqa bas bolý úshin aldymen ózińe qaraý kerek.

Tyǵyryqtan shyǵatyn jol bar ma? Bul eki syrqattan aman, jańa qazaq ziialysyn ázirleitin memlekettik baǵdarlama kerek. Ázirshe oǵan mursha   joq – qalta taiaz. Eger, qoi emes, oi baqsaq, bolashaqta nigilister men feodal keńestik tól ziialysymaqtar «taqtan taiady» da, onyń ornynda bul «ǵasyr shaiqasynan» aman qalǵan at tóbelindei az intelligent qalady. Jalǵyz da qalmaidy, olarǵa bul kúnde Prezidenttiń stipendiiasyna, óz esebinen oqyp jatqan tym orystyq, tym qazaqylyqtan deni saý jastar ústi-ústine qosylady.  Sóitip, eki toptyń ozyǵy men «sheteldikterden» jańa úshtik odaq – sapaly qazaq ziialysy qalyptasady. Oǵan deiin ult «sabyr túbi – sary altyn» dep, jylai-jylai tosa tura ma deimin – budan zoryna da shydaǵan.

Ol kórkem zamanǵa deiin «pis, aýzyma, tús!» dep, qarap otyramyz ba? Árine, aldymen barlyq býynda jariialylyq kerek. Doktorlyq tek asa iri, jańalyq ashqandarǵa ǵana berilýi qajet. Múshe-korrespondent, akademik degende ult tanyp, tik turyp moiyndaǵandardy aq shar, qara shar salyp emes, ashyq túrde búkil halyqtyń aldynda úkilegenimiz jón. Jurt jyly qabyldaǵan zertteý syn kitaptarǵa dissertatsiiasyz-aq ǵylymi ataq berip, talantty qalamgerlerdi ýniversitetterge ustazdyqqa tartý qajet. Óz-ózderin tanyta jatsa, dotsent, professorlyqty nege aiaimyz, ákemizden qalǵan ataq emes.

Búgingi 600 jazýshynyń sońǵy bir «0»-in alyp tastasa, túgi ketpeidi. Qazaqqa osy ázirge jetedi: Qaita sapasy jaqsaryp, sulýlana túsedi. Ol 60 kim, ony úsh júzdiń eń táýir-táýir qalamgeri bas qosqan úlken keńes sheshedi. Odaqtan tek Ádebi-qordy qaldyryp, oǵan «pa­ra» dese túsinen baqyryp oianatyn óte taza adamdy, kelesi kúni urlyq jasamasyn desek, jalaqysyn kótere-kótere qoiý kerek. Odaqtyń úiin tutas, Shyǵarmashylyq úidi jarym-jartylai jalǵa berip, álgi alǵyr 60 «Alpamysqa» kúnkóristik stipendiia tólegen jón. Anaý batyr, mynaý bi atyndaǵy qorlar jas ǵalym, ádebietshilerge bir-birden stipendiia belgilese, qane! Jeń ushynan jalǵasqan tamyr-tanystyq túrde emes, baspasóz betinde atyn atap, túsin tústep turyp…

Ziialylar partiiasyn (ol Túrkiiada bar. – avt.) odan qashsaq, Keńesin quraiyq. Ulttyq Akademiia, Jazýshylar Odaǵy, «Qazaq tili» qoǵamy aiasynda bola ma, báribir. Oǵan basshy burynǵy kreslo iesi emes, jigerli, isker jigit, qyzdy sailap jibersek… Ol direktivalyq emes (shyǵarmashylar ártúrli «basshylyqtardan» ólesi bolyp sharshaǵan) aýyq-aýyq jinalyp, aqyldasyp-keńesetin, baǵyt belgileitin jiyn, klýb bolsa tipten jaqsy. Syilyq, laýreattyq ataqtar osylardyń Bas jiylysynda jylyna bir rettelip jatsa… Memlekettik dárejelerdi de osy klýb sheshse… Oǵan Elaǵasy tek keliskendik raida qarjy jaǵynan qol qoisa, óitkeni, qanshalyqty ǵulama bolsa da Prezident ǵylym, ádebiet, ónerdi olardyń ózderinen jaqsy biledi degenge eshkim de senbeidi. Parlament, úkimetke degen «tilenshilikterimiz» de osy klýb, partiia atynan Prezident, premer, Keńes tóraǵasy qabinetinde aiyna bir ret aitylsa. Qysqasy, onyń devizi – qorqytý, úrkitý, ákireńdeý emes, qamqorlyq, qamqorlyq jáne qamqorlyq!

Elýge kelmei eńirep, akyl aitý uiat-ty. Aitatyn aqsaqal bolmasa, qaiteiik.

1994