مارات قابانباي. بۇل زييالى – قاي زييالى?

ەجەلگٸ ەللادا كەنتاۆر حيرون تۋرالى ەيگٸلٸ ميفٸندە زەيٸن يەسٸ – ادام, قارىن يەسٸ – جانۋاردى پەندە باستى, جىلقى دەنەلٸ كەنتاۆرعا شەبەر بٸرٸكتٸرٸپ, سانالى تٸرشٸلٸكتٸڭ كٸشكەنە عانا مودەل, ماكەتٸن جاساپ بەرٸپ كەتتٸ. ياعني, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ياسون, گەراكلدەر تۇسىنداعى قاراتەڭٸز گرەك كولونييالارى مەن كٶشپەلٸ سكيفتەردٸڭ توعىسىنان تۋعان بۇل ميف كەز كەلگەن ۇلتتىڭ باسقارۋ پۋلتٸندە ونىڭ زەيٸنٸ – ادامنىڭ جۇدىرىقتاي ميى دەگەندٸ مەڭزەسە, قالعان ۇزىن سۇلبانى قارىن, ٸشٸم-جەم جاعىنا قويا سالعان عوي. ارعى-بەرگٸ زاماندا مۇنى مويىنداماعان ەشكٸم جوق. قىلىشىنان قان تامعان پاتشالىق رەسەي دە اريستوكرات يە زييالىمەن ساناسۋعا مەجبٷر بول­عان. ساناسپاسا, مويىنداماسا, يمپەرييانىڭ تٷبٸنە ىلعي دا سۋ قۇيىپ وتىرعان گوگول, دوستوەۆسكيي, چەحوۆ, تولستوي, تٸپتٸ, «تٶڭكەرٸستٸڭ داۋىلپازى» گوركييدٸڭ شىعارمالارىن قايتا-قايتا جارييالاۋعا كٶنبەس ەدٸ. قىزىق بولعاندا ولاردىڭ باس تسەنزورى سالتىكوۆ-ششەدرين سول سۋ كۇيۋشىلاردىڭ ناق جۋان ورتاسىندا بولعان. بٸز دە ولاردان قالىسپاپپىز. بۇلدىر-بۇلدىر اڭىز, ەرتەگٸ دٷنيەسٸ «اياز بيدٸ» الدىمىزعا تارتادى. بٸلگە قاعانىڭىز تونى كٶكتەي دانا, بٸلگٸردٸ تىڭداعان, ورتا عاسىردا اقيىق اقىن جىراۋلار حالىق تاعدىرىن شەشەتٸن كەي تۇستاردا حاننان بيٸك تۇرعان. ابىلاي – بۇقار جىراۋ اراسى بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. بايماعامبەت سۇلتاندى سٶزبەن بىلشىلداتىپ بەتكە ۇرعان ماحامبەت سول ەلٸم دەپ ەڭٸرەگەن, وقۋ-توقۋ ەمەس, تابيعات – شەبەر جاراتا سالعان «زييالى». ەندەشە, زييالى دەگەنٸمٸز بٸلٸمدٸ عانا ەمەس, حالىق قامىن جەگەن, بويىنداعى بارىن سوعان سارقا جۇمساعان العاداي ەكەن. قازاق زييالىنى وسىلاي ۇعادى. زييالى – ينتەلليگەنتتٸ ەر حالىق ٶزٸنشە تٷسٸنگەن. ەۋروپادا ول – جەي عانا بٸلٸمدٸ توپ, رەسەيدە – حالىققا جانى اشيتىن زييالى, ال, قازٸرگٸ زاماندا – وسى ەكەۋٸنٸڭ كوسىندىسى. كەڭەستٸك سيستەما دا وي ٶكٸلدەرٸن «ٶزٸنشە تٶبەسٸنە كٶتەرگەن». تىم تەرەڭدەرٸن, ەلەمي-قازاقى مەدەني ٷلگٸلەرٸنە سٷيەنگەن الاشوردا ٶكٸلدەرٸن اتىپ, اسىپ, قۋىپ تاستادى دا, يكەمگە كٶنگەننٸڭ الدىنا اس, ەكٸ قولىن بوس قويدى. جالاڭ سوتسياليزم قازارماسىنىڭ ەسٸگٸن اڭقايتىپ اشىپ, ٶز سٶزٸن سٶيلەتتٸردٸ; سٶيتٸپ, جەردٸڭ استىنداعىنى بٸلەمٸن دەپ جٷرگەن «مىقتىلاردى» كٶپ ۇزاماي-اق كەڭەستٸك ىردۋان ارباعا جەگٸپ, يتپەكتەتٸپ قويدى.

ونىڭ ٷستٸنە الىپ دالا, ارعىماق ات پەن الكەۋدە اڭقاۋلىققا, سال-سەرٸلٸككە نەگٸزدەلگەن رۋحاني دٷنيەمٸزدٸ حح عاسىر ٶركەنيەتٸ جانىن شىعارىپ تۇرىپ جانشىدى. جەنە بۇل تەمٸر-تەرسەك زامانعا بٸز ەل سوڭى بوپ ٸلٸكتٸك. شىعىستىڭ جەتٸ جۇلدىزىنا اباي سەگٸزٸنشٸ بولىپ قوسىلعانى وسى, مٸنە. ال, ەۋروپادان سۋسىنداعان شوقان, توپىراعىمىز تابانىن تارتىپ تۇرسا دا, بٸزدٸڭ مەدەنيەتتٸڭ سول كەزدەگٸ قيسىندارىنا, شىنىن ايتۋ كەرەك, قيعاشتاۋ ەرەكشە تۇلعا. بٸز ماداقتايتىن بەس ارىس پەن الىپتار تاس قايناتا باستاعاندا, ٶزگە ەلدەردٸڭ سول دەڭگەيدەگٸ مارقاسقالارى بۇل كەزدە كٶردە-تٸن. قالعانىمىز كەڭەستٸك قارا نانعا مەلدەكتەپ تويعانعا مەز بولىپ, سونىڭ توعىمەن, بۋىمەن ٶز-ٶزٸمٸزدٸ, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, زييالى ەكەمٸز دەدٸك. ەلٸ دە بولسا بٸرازىمىز سول استام دا «اسقاق» ويدامىز. بۇل دا بولسا – كەرييا تاريحتىڭ قازاقتى قىتىقتاپ ويناعان زٸلدٸ ەزٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ.

وسى مەڭ-زەڭ ماستىقتان ۇلتىمىز ەلٸ دە ايىقپاي, بەلٸمٸز شويىرىلىپ, جاتقان جەرٸمٸزدەن ٷيەلەپ تۇرا الماي جاتىرمىز. كەڭەس تۇسىندا مۇنى: «ٸس بٸتتٸ, مەدەنيەتٸمٸز ەلەم دەڭگەيٸنە جەتتٸ, ەندٸ ٸشٸس, جەس كەرەك» دەپ تٷسٸندٸردٸك. ون شاقتى جىل بۇرىن شاڭ بەرگەن جاڭا زامان بٸزگە, كەرٸسٸنشە, «تٷيە تەۋٸپ, ٸشٸڭ كەۋٸپ, جولدا جاتىرسىڭ!» – دەپ انىق ايتتى. جەنە, سورىمىزعا قاراي, ونىسى راس تا.

ەڭگٸمەنٸڭ باسى اشىق بولۋ ٷشٸن, ەۋەلٸ زييالى (ينتەلليگەنت) دەگەن نە, سونى انىقتاپ الايىق. «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتٸندە (1. IX. 94) جٷز جاساعىر شۇعا نۇرپەيٸسوۆا  قارىنداسىمىز «لاگنەت» («انافەما») اتتى ماقالاسىندا: «اريستوكراتييا – قاسيەتتٸ ۇلاعاتتار مەپ يدەيالاردى ساقتاۋشى. ال, ينتەلليگەنتسييا بولسا, قاراپايىم ادامنىڭ كٶزقاراسى, تالعامى مەن پٸكٸرٸنٸڭ جارقىن بولاشاق ٷشٸن كٷرەسٸندەگٸ قارا توبىر يەلەنٸپ كەتكەن ٷنٸ» دەپتٸ. بۇدان ارتىق ايتۋ قيىن. ەندٸگٸ سٶز – سول قارا توبىردان سەل قارا ٷزٸپ, ٶز ورتاسىنا, ەلەمگە ساۋاتتى كٶزبەن قاراي باستاعان بٸلٸمدٸ توپ تۋرالى. ٶيتكەنٸ, XXI عاسىرداعى قازاق اريستوكراتيياسىن قالىپتاستىراتىن وسى بٷگٸنگٸ زييالى.

ال, بٸزدە, دەل قازٸرگٸ جاعدايدا زييالىعا, قازاق جۇرتى قالتاسىندا قاقپاقتاي ديپلومى بار كەز كەلگەندٸ اپارىپ, سونداي اڭعال جومارتتىقپەن تاڭا سالاتىن سىڭايلى. ەگەر, زييالىنىڭ باستى انىقتاماسىن «الدىمەن ٶز ورتاسىنا, ودان ۇلتى مەن حالقىنا, قالدى بٷكٸل ٶزگە تٸرشٸلٸك ٶكٸلدەرٸنە جانى اشۋ» دەپ تٷسٸنسەك, دۇرىسى دا وسى بولار, وندا ديپلوم زييالىلىقتىڭ ٶلشەمٸ ەمەس. جوعارىداعى انىقتاماعا جان دٷنيەسٸ ساي كەلٸپ, سونىمەن ٸشتەي ىرعاق تاۋىپ جاتسا, ٶزگە دەگەندە ٶگٸز قارا كٷشٸ بار قاراپايىم شوپىر, مالشى دا زييالى. ال, ٶزٸم دەگەندە ٶزەگٸ ٷزٸلٸپ تۇراتىن اكادەميگٸڭٸز زييالى دا ەمەس. ول تاس جٷرەك ديپلوم  يەسٸ, بٸلٸم-ٸلٸمگە بار جاي عانا بوق قارىن. ەسەبٸ, قارا-بايىرلاي ايتساق, ۆاننا جيەگٸندە وتىرىپ, دەل سول ۆاننانىڭ تٸرٸ اتومداردان قۇرالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جەنە ونىڭ: «ابايلاپ قۇيرىق باسسايشى, اۋىرتتىڭ عوي جانىمدى, قينادىڭ عوي تەنٸمدٸ» دەگەن اتومدىق جان ايقايى بار ەكەنٸن ۇعا الاتىن ادام عانا, شىن مەنٸندە, زييالى.

بۇل كريتەرييگە, بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قوعام جاۋاپ بەرە الۋى نەعايبىل. ەلەمدٸ بٸرتۇتاس جاندى, نەزٸك ورگانيزم دەپ تٷسٸنەتٸن زييالى بٸزدە ساۋساقپەن سانارلىقتاي. جالپى, قازٸرگٸ قازاق قاۋىمىندا, نەگٸزٸنەن, بٸلٸمدٸ نومەنكلاتۋرا مەن تەۋەلسٸز وي ويلاۋعا قابٸلەتٸ جوق, وعان باعىنىشتى فۋنكتسيونەر ساۋاتتىلار توبى عانا بار. تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل قوعامدا دەل «قۇل يەلەنۋشٸ» مەن «قۇلداردىڭ» اراسىن ىلعي دا ەشكەرەلەپ, الدىڭعىسىنىڭ تەۋباسىن ەسٸنە تٷسٸرٸپ وتىراتىن, ال, قۇلداردىڭ بەيشارالىعىن بەتٸنە باسىپ, ادامايۋلىققا ٷندەپ وتىرا­تىن زييالى بار. بۇل زييالىنى قازاق توپىراعىندا بٷر جارا باستاعاندا-اق كەڭەستٸك سيستەما كٶكتەي وردى.قازٸرگٸ زييالى دەپ جٷرگەنٸمٸز سول ٶرتەڭنٸڭ ورنى, كٷل, كٷرەسٸنٸ عانا. ەندەشە, بٸز «زييالى» ەكەمٸز دەپ يەگٸمٸز قىشىماسىن, بٸز تەك وي جٷيەمٸز   قۇرمالاس ەمەس, جاي سٶيلەمدەردەن عانا تۇراتىن قارادٷرسٸن, زييالىعا كانديداتتار عانامىز. بٸز بۇل كٷندە ٶتكەن مەدەنيەت ٷلگٸلەرٸن جيناۋمەن عانا اينالىسىپ جٷرمٸز. اڭشىلىقپەن, جەمٸس جيناۋمەن العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس اينالىسقان عوي. وسىعان قاراپ-اق مەدەنيەتتٸڭ قاي كەزەڭٸندە تۇرعانىمىزدى شامالاۋعا بولادى. جيناعاندى قورىتۋ, باعالay – الدا. ال, تىڭ ٶسكٸن مەدەنيەت, تولىق قاندى تٶل زييالى جاساۋ, تٸپتەن, كٶز كٶرمەيتٸن الىستا.

بٸز ەڭ جامان دەگەن بولجامدارىمىز قولما-قول راسقا اينالىپ جاتقان قىسىر دا قىڭىر ۋاقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان حالىقپىز. ەڭ سوراقىسى – كەڭەس تۇسىندا سيستەمانىڭ ستسەنارييٸمەن الدىمەن ۇلتىمىز, قالدى زييالىسىماقتارىمىز بۇل دٷنيەدە باسى قوسىلۋى ەكٸتالاي ەكٸ توپقا داي-داي بٶلٸنٸپ كەتٸپپٸز. ەندٸ, بۇل ەكٸ قازاق سىڭسىپ, باياعى قازاق پەن نوعاي قوشتاسقانداعى «ەل ايرىلىسقاندانى»  قايتالاپ  ايتۋى  عانا قالدى. بٸر شاڭىراق استىندا ەكٸ جەردەن وت جاعىپ, قازان اسىپ, بٸر-بٸرٸن مەنسٸنبەي, توڭتورىس تەرٸس قاراپ, جاۋلاسۋعا شاق قالعان, سٶز تىڭداۋدان قالعان بۇل مارقاسقالار. سىرتتان نە ٷيرەنشٸكتٸ اقىلگٶي رەسەي اعايدى, نە ٶزبەك, قىرعىز باۋىردى اراشاعا شاقىرۋعا جۋىقپىز. سٶيتٸپ, ۇلتقا باس بولاتىن, جٶن سٸلتەيتٸن, مىناۋ, قىسىلتاياڭ تۇستا ەكٸ تٸلدە سٶيلەيتٸن قازاق زييالىلارى بٸر-بٸرٸنە قاس. ۇلتىمىز يەسٸز قالدى.

العاشقى توپقا قالا قازاقتارىنىڭ ورىسشا وقىپ, جەتٸلگەن قانداستارىمىز جاتادى. ەلەم, ورىس مەدەنيەتٸ دەce, بٸزدٸ شەنٸنە كەلتٸرمەيدٸ. ەتتەڭ, تابانى توپىراق يٸسكەپ, بالتىرىن كٷس باسىپ كٶرمەگەن بۇل جٷيرٸكتەر دەستٷرلٸ قازاق ٶمٸرٸ دەگەندە ەكٸ اتتاپ, بٸر سٷرٸنگٸش. الىستاعى امەريكا: «ەي, وسى قازاق تٸلٸ تٷبٸندە بٸر كەرەك بولار» دەپ شۇعىل ٷيرەنٸپ جاتسا, بۇلار مەنسٸنبەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ولار كٷنٸ كەشەگە دەيٸن تۇعىرى كەڭەستٸك يدەولوگييا بولىپ تابىلاتىن سلاۆياندىق كەڭٸستٸككە ەركٸن قالىقتاپ, بيٸك ۇشامىز دەگەن مۋتانت, شاتا, بۋدان ۇرپاق. دۇرىسى, يمپەرييالىق ساياساتتىڭ قۇلى. ونى ٶزدەرٸ بٸلمەيدٸ. كەڭەس كٷل بولدى دا, ونىڭ ورنىنا قازاقى اعاش تاباق, كەرلەن كەسە اياق استىنان دٶڭگەلەپ كەلە قالدى. شانىشقى, پىشاق, سالفەتقاعا ٷيرەنٸپ قالعان ولار ەلگٸ تاباق قۇرعىرعا بٸلەك سىبانىپ, بەس ساۋساقتى ەركٸن الىپ جٸبەرۋگە جوق – جيرەنەدٸ. ٶمٸرگە ٶكپەلەگەننٸڭ ورنىنا بٸزگە رەنجۋلٸ. بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ توپالاڭ ٶمٸرگە ىنت-شىنتىمەن كٸرٸسٸپ كەتەيٸن دەسە, قازاقى دٷنيەنٸ ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ سورت دەپ ۇعاتىن ەگو جەلكەدەن تارتىپ جٸبەرمەيدٸ. ٶز-ٶزدەرٸن قايتا جاساۋعا كەش. ونداي قورشاۋدى بۇزىپ-جارىپ شىعا باستاعاندارى ەزٸرشە از. وندا دا جەرجٷزٸ دانالىعى شىعىستا باستالعانىن, «ٶز جەرٸڭدە ۇلتان بول» دەگەندٸ ۇعا باستاعاندارى عانا.

بٸز ول باۋىرلارىمىزدىڭ بەرٸنە كٷيە جاعۋدان اۋلاقپىز. گۋمانيتارييا, وقىتۋ-توقىتۋ تٶڭٸرەگٸندەگٸلەرٸ بۇل كٷندە اۋىر وي ٷستٸندە. جاس ۇرپاقتى وقىتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ٶزدەرٸ قازاق اياسىندا قايتادان وقىپ-توقۋى كەرەك ەكەن. جاتقان بٸر بەينەت, مول ميحنات. ولار, مەسەلەن, ريم مەدەنيەتٸن, ياكي, رەنەسسانستى بٸلمەگەن جانعا يت كٶرگەن ەشكٸ كٶزدەنٸپ قارار ەدٸ. ال, ٶزدەرٸ ەرتە زاماندا تىنىق مۇحيتتان الپٸ تاۋلارىنا دەيٸن شالقىپ جاتقان كٶشپەلٸلەر ەلەمٸنە, ونىڭ بٸر مۇراگەرٸ – بٷگٸنگٸ قازاق مەدەنيەتٸنە ٷركٸپ قارايدى. القىنعان ەۋروتسەنتريزم مەن بۇلقىنعان سلاۆيانيزمنٸڭ «ەگٸپ كەتكەن» اۋرۋى بۇل.

ورىس تٸلٸنٸڭ سويىلىن ارى قاراي سوعا بەرۋگە ۇياتى بارلارىنىڭ نامىستارى جٸبەرمەيدٸ. سونىمەن, كٷندەلٸكتٸ قىزمەت, پەتەر دەگەن شاعىن عانا جىلى ۇيالارىندا بۇعىپ-بۇعىپ وتىر. ياعني, اپاتييا, ەرەكەتسٸزدٸك, ٷنسٸز جيىرىلۋ… ونىڭ ٷستٸنە ولاردى قازاق تٸلٸنەن «قامال» جاساپ العان تٶل شيكٸلٸ-پٸسٸلٸ زييالىسىماقتارىمىزدىڭ وجارلىعى مەن قودارلىعى قاتتى شوشىتادى. سوناۋ گەرودوت, سترابون ايتىپ كەتكەن اپالاس-تٶپەلەس, قاننيبالدىق «دالالىق كٷرەستەرٸمٸزدٸ» كٶرگەندە تٶبە شاشتارى تٸك تۇرىپ, ۇيقىلارىنان شوشىپ ويانادى. ەيتكەنمەن, قازاق تٸلدٸ مانساپقور مەن نادانداردى جەككٶرەمٸز دەپ, ونىڭ ارعى جاعىنداعى بٷكٸل حالىقتى تەرك ەتٸپ وتىر. ۇلتتىڭ مىناۋ تار جول, تايعاق كەشۋٸ تۇسىندا ٷنسٸز قالۋ – وعان قارسى كٷرەسۋدٸڭ بٸر تەسٸلٸ.

ورىس تٸلٸنە مەملەكەتتٸك مەرتەبە بەرۋ ٷشٸن جانىن جالداپ جٷرگەندەرٸ – نومەنكلاتۋراعا ٸلٸككەندەرٸ مەن كاپيتاليزمنٸڭ جاس قاپيتالدارى. ولار ورىس تٸلٸنسٸز ٶزدەرٸنٸڭ, قالدى قازاقستان بولاشاعىن كٶز الدارىنا ەلەستەتە المايدى. نومەنكلاتۋرا مەن جاس كاپيتاليستەر بۇل يدەيانى ٶز ورىندارى مەن ىقپالدارىن پايدالانىپ, كەڭ دە جارىق قابينەتتەردە نىقتاپ جاتسا, ورىس باسپاسٶزٸندە نۇربولات ماسانوۆ سەكٸلدٸ نيگيليست مىرزالار جانىن سالىپ, «بٸرشٸمبايلىق» تانىتۋدا. بۇل مايداندا, ەرينە, ولاردىڭ سٷيەنگەندەرٸ – «كاپيتانداردىڭ» قالىڭ   قالتاسى. سٶيتٸپ, از قولعا جينالعان قازاقتىڭ بايلىق-شايلىعى ونىڭ ٶزٸنە قارسى قىزمەت ەتۋدە. وعان كٶز جەتكٸزگٸڭٸز كەلسە كٶپ قينالماڭىز, الماتىنىڭ اباي داڭعىلىنا شىعىڭىز. ساپتاعى سولداتتارداي سٸرەسٸپ تۇرعان شەتەل, ورىس تٸلٸندەگٸ قىزىل-جاسىل جارنامالارعا كٶزٸڭٸز سٷرٸنەدٸ. قالتالى  «گوسپوديندەردٸڭ» اباي اتالارىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا «تارتۋ-تارالعىلارىنىڭ» سىقپىتى وسى. ونىڭ ورنىنا اباي عاقلييالارىن ٸلٸپ تاستاسا, بٸر اشىلسا اڭقالاقتاپ قالعان قازاق بۇلاردان اينالىپ كەتپەس پە ەدٸ. ياعني, ٶزگەگە قۇلدىقتى پٸر تۇتقان جاڭا ۇرپاق ٶسٸپ ٷلگٸردٸ. ورىس تٸلدٸ نومەنكلاتۋرا, كٶزٸنە ۇلت ەمەس, دوللار كٶرٸنٸپ تۇراتىن «كاپيتاندار» جەنە شوۆينيستەر ٷشەۋٸ بٸر مايدانعا بٸرٸگٸپ, 19 وبلىستان تۇراتىن قازاقستان قۇراما شتاتتارىن قۇرعىسى كەلەدٸ. امال نە, تاعدىردىڭ تەلكەگٸ وسى: ولار دا, ونىڭ ٸشٸندە بٸز جازعان دا بارمىز, بەرٸمٸز دە «كەڭەس»  اتتى  كازارمادا ٶسكەن جەتٸم ۇرپاقپىز. حەم, ە.حەمينگۋەي شالدىڭ سەن دە اششى سٶزٸمەن ايتساق, «جوعالعان ۇرپاق» (پوتەرياننوە پوكولەنيە).

ولار بٸزدٸ ورىس تٸلٸ, تٸنٸ, مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸ ارقىلى ۇشپاققا شىعارماق. ٶسكەن ەلدٸڭ ٶنەگەسٸ بٸز ٷشٸن تەلٸم ەكەنٸ راس. ودان قاشىپ وتىرعان جوقپىز. بٸراق, بۇل – ۇلتتىڭ ٸشكٸ دامۋى, ٶز ىقتييارى, دٷمپۋٸنٸڭ دەگەنٸمەن بٸرتٸندەپ, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە, زامانداردىڭ زامانىندا بارىپ ٸسكە اساتىن شارۋا. ورىس تٸلٸنە مەملەكەتتٸك مەرتەبەنٸ زورلىقپەن بەرٸپ, كٷشپەن «ەكٸنشٸ انا تٸلٸ» جاساۋ ارقىلى ۇلت تاعدىرىن جويداسىز جولعا سالۋ ونسىز دا رەزەرۆاتسيياداعى, گەتتوداعى كەدەي قازاقتى اشىندىرادى – بٸر; ەكٸنشٸدەن, بۇل ەدٸس – كەشەگٸ كوم­مۋنيستٸك سيستەمانىڭ قايعىلى ەكسپەريمەنتتەرٸنٸڭ تٸكەلەي زاڭدى جالعاسى. مۇنداي «مەسسييانىڭ» زاردابى بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ.

ەڭ جامانى – قازاق تٸلٸندەگٸ نومەنكلاتۋرا دا سىرتتاي: «قازاعىم جاساسىن!» – دەسە, تٷپتەپ كەلگەندە, ۇلت قامىن جەپ وتىرعان جوق. ورىستى تٷرتپەكتەسە, ولارعا قۋاتتى دا بٸز تٸلدٸ, ەدٸلەت تٸلەگٸش جەرگٸلٸكتٸ  ورىس حالقى ەمەس, قاشان تاماعىنا  پىشاق تاقاعانشا قىڭق دەمەيتٸن مومىن قازاقتى وڭاشا جەۋكەمدەۋگە كەرەك. وسى ماقالانى جازىپ  وتىرعاندا «توتەم»  راديو كانالى الماتى وبلىسى, قاسكەلەڭ اۋدانىندا كٶپتەگەن مەدپۋنكتتەر مەن كٸتاپحانالاردىڭ, ۇستازداردىڭ قىسقارتىلىپ كەتكەنٸن ايتىپ جاتتى. كٶردٸڭٸز بە, كٸل حالىقتىڭ اعزاسىنىڭ اماندىعى مەن رۋحاني مٷلٸگٸن باعاتىن قاسيەتتٸ ورىندار! باسقارۋ اپپاراتىنان بٸر دە بٸر اتقامٸنەر «شىعىن» بولماپتى. ال, ٷكٸمەت ولارعا دەل سول ماسىلداردى قۋ دەگەن. قانداي دا بٸر يگٸ ماقساتتاردى جەرگٸلٸكتٸ, ٶزٸمٸزدٸڭ نومەنكلاتۋرا ٶستٸپ يت ەتەدٸ. نۇرەكەڭ, ن. نازارباەۆتىڭ دا ماڭايىمدا كادر جوق دەپ كٷيزەلەتٸنٸ سوڭدىقتان. بٸزدٸ سوڭعى جىلدارى ناشار دامىعان عاسىردا قاتتى رەنجٸتكەن, ساسىق قاراباي, بي, بولىستار وسى سٸرەسكەن نومەنكلاتۋرا ارميياسى, ابايدى ٶتكەن عاسىردا قاتتى رەنجٸتكەن, ساسىق قاراباي بي, بولىستاردىڭ «نەمەرە, شٶبەرەلەرٸ». زييالىعا ٶمٸر بويى قارسى وت قويىپ جٷرگەن بۇل تاسباقالار, قىزىق بولعاندا, ٶزدەرٸن, «ويدىڭ الىپتارى» دەپ تٷسٸنەدٸ. ٶمٸردە نە بولمايدى دەگەن وسى.

عىلىم, ٸلٸم, ەدەبيەت, ٶنەر باسقارۋ-جاسقارۋ قۇرىلىمدارىندا بٸر دە بٸر نومەنكلاتۋراشى: «مىناۋ قىزمەت مەنٸڭ تاقيياما تار ەدٸ» دەپ ەركٸمەن تاعىنان تٷسكەن ەمەس. تەك «اتىپ» قۇلاتقاننان كەيٸن عانا جامان مىسىقتاي باج ەتە قالادى. ٶتە جامان سيمپتوم! اسىلى, كاپيتاليزمنٸڭ اياۋدى بٸلمەيتٸن ٶتكٸر جارىعى بٸز وسى كٸمبٸز, ونى دا اقىرى بارىنشا ٶلتٸرە كٶرسەتتٸ.

قاي قوعامنىڭ بولسىن, تٷپتەپ كەلگەندە, تاعدىرىن ادام, قوعام مٷشەسٸنٸڭ ساپاسى شەشكەن. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان ٶلٸمشٸ بولىپ, ەرەڭ شىققان جاپونييا استىق, مال, پايدالى قازبادان ادا بولسا دا, قازٸر ەلەم الدىنا شىعىپ وتىر. نەگە? ولار ەڭ الدىمەن سوناۋ فەودالدىق زاماننان جاپوندىقتاردىڭ بويىنا سٸڭٸپ ٷلگٸرگەن سينتولىق ٸلٸمدەي تەڭٸرٸنە, ەڭبەكقورلىق, كاميكادزەلٸك جانكەشتٸلٸك پەن سامۋرايلىق تەرتٸپتٸلٸگٸنە – تەك ٶز ۇلتىنا عانا تەن قاسيەتتەرگە سٷيەندٸ, سول قاسيەتتەردٸ ٶشٸرمەدٸ, قايتا پٸلتەلەي تٷستٸ. وعان كوعامدىق نەگٸز جاساپ, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا اينالدىرا بٸلدٸ. وراسان زور عىلىمي, ينتەللەكت كٷشٸ بار رەسەي دە شاتالين, ياۆلين­سكيي, گايدارلارىنا سٷيەنٸپ, تىعىرىقتان جول تاۋىپ ٷلگٸردٸ. كەشەگٸ پارتييا قىزمەتكەرٸ ەلتسيندٸ پرەزيدەنت بوريس نيكولاەۆيچ ەلتسين عىپ, جاساپ وتىرعان دا وسى جاس قىراندار. مۇنى بورەكەڭنٸڭ ٶزٸ دە ناق تٷسٸنگەندەي. ول نيجنيي نوۆوگورودتىڭ گۋبەرناتورى, بار بولعانى 33 جاستاعى نەمتسوۆتى: «رەسەيدٸڭ بولاشاق پرەزيدەنتٸ سەن بولاسىڭ!» – دەپ ارقاسىنان قاقتى. ٶرٸمدەي جاس كيرسان يليۋمجينوۆ قالماقييانى تىرپ ەتكٸزبەي باعىپ-قاعىپ وتىر. بٸزدە ۇرپاقپەن ۇرپاق اراسىندا مۇنداي تٷسٸنٸستٸك پەن قامقور كٶڭٸل بار ما? قايدام, بٸز كٶرمەدٸك. بۇل جاقسى قاسيەتتەن زييالىسى جۇرداي بولسا, ساياسات, بيلٸك تالاسىنداي «مەدەنيەتتٸ قىرعىندا» قايدان بولسىن. 

قازاق تٸلدٸ «زييالىلاردىڭ» دا وڭىپ تۇرعانى شامالى. ورىس تٸلدٸ  قانداستاردى قاتارعا شاقىرىپ, تٸزە قوسىپ قيمىلداۋعا دا بولار ەدٸ, ەگەر, وعان بٸز جاراساق… تٸپتٸ, سول «جاراۋعا»  ارامىزدا قۇلىق جوق پا دەيمٸن. ٶيتكەنٸ, ەلگٸ بەس قارۋى ساي ٶزگە تٸلدٸ قانداستارىمىزدىڭ قاسىندا وداعايلىعىمىز بەن وجارلىعىمىز, اشقاراقتىعىمىز بٸردەن بٸلٸنٸپ جاتىر. ۇلتتىڭ قانسورپا تۇسىندا, الدىعا سول پىسىقايلار سەكٸرٸپ شىقتى, «انا باتىرعا ەسكەرتكٸش, مىنا بيگە مازار ورناتامىز» دەپ, اتى-جٶنٸ بەلگٸسٸز بٸرەۋلەر حالىقتى الداپ, ەرتٷرلٸ قور قۇرىپ, مايراعاي دا تايراعاي ٶمٸر كەشۋدە. شىن زييالى تاعى دا كەش قالدى. بارار بالقان تاۋىمىز قاي جەردە, ونى بٸلمەسە دە, ۇلت تٸزگٸنٸن   قولىنان ٶلسە دە شىعارعىسى جوق. ٶيتكەنٸ, ول – ٶمٸر بويعى ٸشٸپ-جەمٸ.

سانعا جٷگٸنسەك, ىرعىنبىز. ساپا جاعىن قويدىق. سوتسيولوگييا زييالىلىق ٷشٸنشٸ ۇرپاقتان باستالادى دەيدٸ. قاينار بۇلاعى تۇنىق, تەلٸم-تەربيەسٸ تٷزۋ بولسا… بٸز بولساق, قانىندا حانزادالىق پەن بەكتٸك بار مۇحتار, قانىش, ەلكەي سىندى بٸراز تۇلعالاردى, باسقانى تٶڭكەرٸسكە دەيٸن وقىعان-توقىعانىمىزدى تىپ-تيپىل قىرىپ العان بەيباقپىز. ا. د. ليحاچەۆ, ل. ن. گۋميلەۆ جوق بٸزدە.  قالعانىمىز – قۇل-قۇتاننىڭ بالالارى. كەڭەستٸڭ كٶرٸنبەيتٸن تٷرمەسٸندە ٶسكەن كٶرگەنسٸز, جارىماعان ۇرپاقپىز. بٸزدٸڭ  ارامىزدا  پاتشا  ليتسەيٸندە ٶسكەن دۆوريان پۋشكين دە, كنياز چااداەۆ تا, اقسٷيەك تۋرگەنەۆتٸڭ بالامالارى جوق. نەمەسە كٸتاپحانالارىنان ماركس,   ەنگەلستٸڭ تولىق شىعارمالارىن  الىپ وقۋعا بولاتىن   پاتشالىق سوعىس اكادەميياسىنان بٸلٸم العان سەرٸ دە ٸزگٸ وفيتسەرلەر قاۋىمى ماڭدايعا جازىلماپتى. پەلسافاشىلارىمىز شەتٸنەن كوممۋنيزمدٸ كەزٸندە «تىنىش   جاتقان  ۇيقىسىنان  تٷرتٸپ وياتىپ جٸبەرگەن» گەگەل, قانتشىلدار. ەدەبيەتتە كٷنٸ كەشەگە دەيٸن «باي, فەودال» ەدٸگەمەن «الىستىق». ٸلكٸ سەت ويانا باستاعانىمىز – وسى سوڭعى قارىن اشا باستاعان تٶرت-بەس جىلدىڭ جٷزٸ عانا. بۇل اندرەي پلاتونوۆتىڭ تەرەڭ شۇقىرىنان («كوتلوۆان»-دى وقىڭىز – اۆت.) تىرمىسىپ شىعا باستاعاندار تەك ناقتى عىلىمنىڭ (توچنايا ناۋكا) ٶكٸلدەرٸ عانا. ال, ەلگٸ كەڭەس تۇسىندا ٶسٸپ-ٶربٸگەن گۋمانيتارلارىمىز ٶزدەرٸ عانا ول قىرسىق شۇڭقىردا وتىرىپ قالسا بٸر سەرٸ, قولما-قول ينكۋباتور  جاساپ, دەل ٶزدەرٸندەي مىڭداعان تٷك بٸلمەستەردٸ دايىنداپ ٷلگٸردٸ. «باحتين كٸم?» دەسەڭ, بىتتيعان مۇرنىن باسىپ كٶرسەتەتٸن دەلدٷرٸشتەر «ەگەمەن ەل بولىپ», جوعارعى اتتەستاتسييا كوميسسيياسىنىڭ تٸزگٸنٸ ٶز قولىمىزعا تيگەسٸن قۇمىرسقاداي قاپتادى. تٷپ-تٷگەل عالىم بولىپ كەتە جازدادىق. قازٸر ۇلتتىق اقادەميياعا كٸرسەڭٸز, امانداسۋعا اسپيرانت تابا الماي (بەرٸ دە قورعاپ كەتكەن! – اۆت.), تەك كانديدات, دوكتورلاردىڭ مەليكە جٷزٸن كٶرٸپ, مٷبەرەك قولىن الاسىز. كەشە حاتشى-مەشەڭكەشٸ ەدٸ, بٷگٸن – كانديدات! ەرتەڭ – مٷيٸزٸ قاراعايداي دوكتور! بەرٸنٸڭ باستاۋىندا ەيگٸلٸ «بلات», تامىر-تانىستىق تۇر. جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ كٶرشٸ ەلدەر ەلدەقاشان مەڭگەرگەن تەست ەدٸسٸن كٸرگٸزٸپ ەدٸ, قازەكەم ونى دا اينالىپ ٶتۋدٸڭ جولىن تاۋىپتى. تەستٸڭ سۇراقتارى بيىل كەيبٸر ابيتۋريەنتتەردٸڭ قولىنان ەمتيحاننان بۇرىن تابىلىپ جٷردٸ. ەيتپەسە, قابىلداۋ كوميسسيياسىنىڭ قاقپاسىن كٷزەتٸپ تۇرعان ادامنىڭ قولىنا «ۇلتتىق بانكنوتتى» قىستىرادى دا, نادان ابيتۋريەنتتٸڭ ورنىنا جەتٸلگەن ستۋدەنت كٸرەدٸ. ەندٸ, تەك, شەرلوك حولمستٸ انگليياداعى كٶرٸنەن تۇرعىزىپ ەكەپ, كٷزەتتٸرٸپ قويماساق, باسقا امال جوق. ەي, ول حولمسىڭىز دا كٷنٸ ەرتەڭ تەڭگە تٸلەپ تۇراتىن شىعار – ونى دا ٷيرەتٸپ الامىز عوي! «سىرتتان وقۋ» دەگەن ٶتٸرٸك وقۋدى ويلاپ تاۋىپ, سەسسييا سايىن جەبٸر وقىتۋشىلاردىڭ قالتاسىن قامپايتىپ جٷرگەنٸمٸز اناۋ. يت جىلى باستالعان وسى «بلاتتىڭ» بٷگٸنگٸ نەتيجەسٸ كٶز الدىمىزدا – شىنىمەن نادان ۇلت بولۋعا اينالدىق! ەدەبي زەرتتەۋدە باياعى مۇحتار ماعاۋين اعامىزداي جاڭالىق اشقان عالىمنىڭ اتىن سوڭعى كەزدە ەستٸسەك قۇلاعىمىز كەرەڭ بولسىن. ەدەبي كٶكجيەگٸمٸزدەن جاڭا مۇقاعالي, بەردٸبەك, تٶلەگەن, ورالحان, ساعات, اسقارلار جوعالدى. باسپاسٶزدە بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ سۋرەتٸن سالۋدىڭ ورنىنا, قايداعى بٸر ەمشٸ, ەۋليە, باقسى, قۇشىناشتاردىڭ ۇپايىن تٷگەندەپ, ورىس جۋرناليستەرٸنٸڭ مازاعىنا قالىپ جٷرمٸز. ال, توي-تومالاق دەسە, ەلدٸڭ الدىمەن ەنتٸگٸپ جەتەمٸز, ەرتەڭٸندە ٸشكەن-جەگەنٸمٸزدٸ ەرتەگٸ عىپ جازامىز. حالىق بولسا, اشتىقتىڭ الدىندا. قىسقاسى, رۋحاني دٷنيەمٸز تەڭگە سىقىلدى جاپپاي ينفلياتسيياعا ۇشىرادى. ەگەر, اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاماعا اينالماسا… تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ دە ساتا باستاعان سيياقتىمىز. باسى بٷتٸنٸمەن ساتىپ جٸبەرمەسەك…

جالپى, ديسسەرتاتسييالار قورعاۋدىڭ فوردتىق كون­ۆەيەرٸنە جاڭا كٶزقاراسپەن قارايتىن ۋاقىت ەلدەقاشان جەتتٸ. قازٸر عوي كەيبٸرەۋٸمٸز: «تەركٸلەۋ جىلدارىنىڭ بەيٸمبەت مايلين شىعارمالارىنداعى بەينەلەۋٸ» دەگەن سيياقتى «مەڭگٸ ٶلمەس» تاقىرىپتا ديسسەرتاتسييا قورعاپ جٸبەرەمٸز دە, كٷنٸ ەرتەڭ ۋنيۆەرسيتەتكە بارىپ, ەدەبيەت تاريحىنىڭ كەز كەلگەن بۋىنىنان سىپىرتىپ لەكتسييا وقيمىز.  بٸزدەي  «بٸلٸمدٸلەرگە»  ورحون-ەنەساي جازبالارى, كەڭەس ەدەبيەتٸ مە, بەرٸبٸر  «الىپ تا,  شالىپ تا جىعامىز».   قىسقاسى,   بوتقا! ونداي بوتقا ۇستازدار بوتقا شەكٸرتتەردٸ تەربيەلەپ جاتىر. بۇل كٶپ بوتقا جينالىپ, كٷنٸ ەرتەڭ بوتقا كوررەسپوندەنت مٷشەنٸ, اكادەميكتٸ سايلاي سالادى. ٶيتكەنٸ, بۇرىنعى وداقتىق قىراعى باقىلاۋ, تەكسەرۋ جوق. ٶزٸمٸز بي, ٶزٸمٸز قوجا  بولعان سوڭ باياعى كينورەجيسسەر مارقۇم سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جٸبەكتٸ» تٷسٸرٸپ جٷرٸپ, قاشاي سالعان كينو تاڭبالى تاسىنان «ەلەمدٸك   جاڭالىق اشىپ», ماسقارا  بولعان كەزٸمٸزدەي, اۋادان اكادەميك جاساپ جٷرمٸز. بٸزدەن ەلدەنەشە كٶش وزىق, مەسەلەن, فرانتسييادا بٸلٸمدٸ جازۋشىلاردىڭ بەرٸ ەش قورعاۋسىز-اق سوربوننا, نانت سەكٸلدٸ سايىپقىران ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق بەرەدٸ, بەرٸ دە داعاراداي پروفەسسور. ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان, ول اكادەميكتەرگە: «ديسسەرتاتسيياڭ قايدا?» – دەسەڭ, «ول نە?» – دەر ەدٸ. فرانتسۋزداردىڭ بٷگٸنگٸ وي اعىمىنا باعا بەرٸپ,   كەلەشەگٸن نۇسقاعان ماقالا, كٸتاپتارى بار ما, بٸتتٸ – اكادەميك!   بٸلٸمسٸز ەكەنسٸز, ستۋدەنتتەرگە جاقپايدى ەكەنسٸز, ون جەردەن اكادەميك بولساڭىز دا ايتاتىنى: «ارى تۇرىڭىز!»

ەڭ جامانى – ساقالدى كٶرٸنگەن جەردە  ساپسيتىپ, ساۋداعا سالاتىن بولدىق. ٶلەر الدىندا جيىرماعا جۋىق اقىن-جازۋشىعا باتاسىن بەرٸپ كەتكەن ۇلى مۇحاڭنىڭ قادٸرلٸ ساقالى ۇمىت. بٸزدٸڭ كەيٸنگٸ قازاقى ساقال – كەڭەس زامانىندا ٶسكەن, كەڭەس قايشىسىمەن كٷزەلٸپ, تٷزەلگەن ساقالدار. كولبيننٸڭ تۇسىندا قىرىق تٷرلەنٸپ, قۇلپىرعان ولاردىڭ بٸرازى بٷگٸندە: «ٶكشەمٸزدٸ باسىپ, جاس تولقىن كەلە جاتىر-اۋ, ولاردىڭ قالٸ مىنا اۋمالى تٶكپەلٸ زاماندا نە بولادى-اۋ?» – دەگەندٸ ەستەن شىعارعان, ويلاعاندارى – الىپ قالۋ, قارپىپ قالۋ. ەدەبيەتكە التى جاسار تالانت كەلسە, باياعىداي الپىس جاسىنا قاراماستان ورنىنان تۇرىپ, سەلەم بەرۋ قايدا, قازٸر: «وي, مٸنە بٸرەۋ رۇقساتسىز قايدان كٸرٸپ كەلدٸ? كەپٸردٸڭ تٷرٸنٸڭ جامانىن-اي!» دەپ, قاراداي ٷركٸپ, كٶپە-كٶرٸنەۋ جاسقايمىز. قاسىمىزداعى ٶز بالا, ٸنٸمٸزدەن قاس ٸزدەپ تۇرامىز. ولارعا سالساڭ, قولعا قۇمان الىپ, يىققا سٷلگٸ ٸلٸپ, ٶمٸرباقي قىزمەت ەتٸپ تۇرۋعا تيٸستٸسٸڭ. ياعني, فەوداليزم, كەڭەستٸك قۇلدىقتىڭ جالعاسى. قازاقتىڭ اقساقالى – ونىڭ زييالىسى ەدٸ. تالانتقا تار, حالتۋرشيككە كەڭبٸز. جالپى, بٸر ۇيىقتاساق الپامىستاي قاتتى كەتەتٸن حالىق ەكەنبٸز. كەڭەستٸك لەتارگييا ەبدەن مەڭدەپ الىپتى. «ۇلت» دەگەن كٸشكەنە عانا كٷركەشٸك  جاساپ الىپ, سونىڭ ٸشٸندە «سەبي بولعىم كەلەدٸ, سەبي بولعىم» دەپ, ەندەتٸپ قويىپ, بەسٸكتەن بەلٸمٸز شىقپاي جاتا بەرگٸمٸز بار. قارتتارىمىزدا قادٸر, جاستارىمىزدا جالىن قالماي بارادى. «ەلەم ەدەبيەتٸنەن اسىپ بارا جاتىرمىز, توقتاي تۇرامىز با, وسى قالاي?» دەگەن اناۋ جىلعى ەسەپسٸز بٶسپەلٸگٸمٸز ەنشەيٸن بالالىق ەكەن. وعان دەلەل – «قايتا-قايتا قىرىلعان قايران ەلٸم, قازاعىم!» دەپ زارلاعاندا ەلەمنٸڭ كۇلاعىن تۇندىرامىز دا, ال, سول تۋرالى «ٷستەلگە جازىلعان» بٸر دە بٸر شىعارما قازاق ەدەبيەتٸنەن تابىلمادى (اعا ۇرپاقتى ايتىپ وتىرمىز –اۆت.). قازٸر قۇلشىنا-قۇلشىنا جازاتىن ٷيرەنشٸكتٸ كەڭەستٸك «جەتٸستٸكتەر مەن تابىستار» جوق. تاريح تاۋسىلۋعا تاياۋ, ارحيۆ قازۋعا قۇيرىق ٷشكٸر. كەمشٸلٸكتٸ قازا جازۋعا جالعان نامىس جٸبەرمەيدٸ, ونى كٶرەتٸن كٶكٸرەك كٶزٸمٸز ەزٸرگە سوقىر, شەبەرلٸگٸمٸز شامالى. جاڭا ٶسكٸندٸ, مىنا, جىندى بازار تابانىنىڭ استىنا توپىرلاتىپ سالىپ, كٶز الدىمىزدا اياۋسىز تاپتاپ جاتىر. جازۋشىلار وداعى كٷن كٶرٸسٸمەن مۇڭ. قازاندىق باسىندا شاڭ-شۇڭ ۇرىس شىعارىپ, قاتىنباسشا اتانىپ, بالا-شاعا الدىندا ۇياتقا قالدىق.

حالىقتىڭ قالتاسىنا تٷسٸپ, الدىعا كەلگەندٸ ارپاداي اساۋ «ۇلتتىق» قاسيەتكە اينالدى. ٸشٸنارا قانىنان, تۋىسىنان جارالعان زييالىلاردى تاسقىن سۋداي كوررۋپ­تسييا, ناداندىق شايىپ بارادى. ورتا بۋىن دا بۇل سىرقاتقا ۇشىراي باستاعان. باسى مىجىلىپ قالعان بٸزدٸڭ تۇستاستار ارىستانداي اقىرىپ, اتانداي شاقىرا الاتىن ەمەس. توقىراۋ زامانى ٶتٸپ كەتتٸ دەپ جٷرسەك, رۋحاني توقىراۋ ەندٸ-ەندٸ باستالعان سەكٸلدٸ. دجەك لوندوننىڭ «ٶمٸرگە قۇشتارلىق» ەڭگٸمەسٸندەگٸ كەيٸپكەردەي: «قارنىمىز قايتادان اشىپ قالماي ما?» دەگەندە ٷش بۋىننىڭ دا قورقىنىشى سۇمدىق. مۇنىڭ بەرٸ ەلدٸڭ, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا كٷمەنمەن قاراۋدان تۋىنداپ جاتىر. ياعني, ەلسٷيەرمەندٸك سەزٸم از دەگەن سٶز.

قازاق زييالىسىنا باس-كٶز بولا ما دەگەن قالامگەرلەر ٶستٸپ جەرگە قاراپ وتىر. شىنىمەن ەلگٸ «ەكٸنشٸ سورت» دەگەن دەڭگەيگە جىلجىپ بارامىز. ٶزگەلەر تاپا-تالتٷستەگٸ اتالمىش تالايسىزدىقتارىمىزدى كٶرمەي-بٸلمەي وتىرعان جوق, سەبەبٸ, بٸز 360°-تان بٸردەي بايقالاتىن باس ۇلتپىز. قىسقاسى, ەگەمەندٸك جىلدارى بٸزدٸڭ رۋحاني دٷنيە­مٸزدٸڭ قاراشا قوس كٷيٸ جەلدٸڭ ٶتٸ, جولدىڭ شەتٸندە تەلتٸرەكتەپ تۇرعانىمىزدى مٶر ۇرعانداي دەلەلدەپ بەردٸ. قارادٷرسٸن قازاقتىقتان سەل كٶتەرٸلٸپ, ٶز-ٶزٸمٸزگە ەلەم مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸ بيٸگٸنەن باعا بەرۋ بٸزدٸڭ سور ماڭدايعا جازىلا ما, جوق پا?

توق ەتەرٸ: بٷگٸنگٸ قازاق زييالىسى, تۇتاستاي العاندا, قاي زييالى دەسەك, بٸرەن-سارانىن ەسەپكە الماساق, التىباقان الاۋىز كەڭەستٸك زييالى, مۋتانت, دٷرەگەي, قوماعاي «زييالى». كٶبٸمٸز ابايدىڭ ەمەس, ونىڭ اشىنىپ ايتقاندارىنىڭ تٶڭٸرەگٸنەن تابىلىپ جٷرگەن فەودالدىق-كەڭەستٸك, مىرقىمباي زييالىمىز.

ەسٸمٸزدەن ەكٸ ەلٸ شىعارمايىق, باس-باسىمىزعا بي بولىپ بٶلٸپ الۋىمىزعا قازاق ازدىق ەتەدٸ. بٷيتە بەرسەك, مىنا, اپان دٷنيەگە تاستاي باتىپ, سۋداي سٸڭەمٸز. تەجٸكستان سونداي وپپادا. ٶتكەن عاسىردا ايۋداي اقىرعان رەسەيگە 25 جىل بويى قارسى تۇرىپ, اۋىزبٸرلٸگٸمەن ەلەمدە تاڭقالدىرعان چەچەندەر دە سوعان تاقاۋ. ەگەر, بٸرلٸك, ەجەلگٸ تٷرٸكتٸك, تۋىسقاندىق قاسيەتتەرٸمٸزدٸ قايتا تٸرٸلتپەسەك كٷنٸمٸز قاراڭ. «بٶلٸنگەندٸ بٶرٸ جەيدٸ» دەپ حالىق مۇنداي ميسىزدىققا باياعىدا-اق قىسقا, قاتال باعاسىن ناق بەرگەن.

سونىمەن, ەپكەم ەشكٸ, جەزدەم تەكە مە? نەگٸزٸنەن, زييالى – قازاق توپىراعىنان باستاپ, ەلەم مەدەنيەتٸن لىق مەڭگەرگەن, ٶز ۇلتىنا جٶن سٸلتەيتٸن, اسىپ جاتسا, ٶزگە ۇلىستارعا دا ٷلگٸ بولاتىن, قارا حالىق پەن بولاشاقتاعى   اريستوكراتييانى   جالعاستىرۋشى التىن كٶپٸر تۇلعا. ورىس تٸلدٸمٸزدٸڭ باسقا جاراعى ساي بولسا دا, ٶز ۇلتىن   بٸلمەيدٸ. قازاق تٸلدٸمٸز ٶزٸن بٸلسە دە, ٶزگەدەن حابارى از. ەكەۋٸ دە جارىم جاندى, جارتى ساندى, جارتىكەش. ەكەۋٸنٸڭ دە قارنى اش. سوندىقتان, قوماعاي. «بٸز بارمىز!» دەپ ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز   الدامايىق. بار سەكٸلدٸمٸز… «سەكٸلدٸ» – لەردەن تەلٸم-تەربيە العان قازاق بالاسى قازٸر كٶشەدە ساۋدا جاساپ, رەتٸ كەلسە كٸسٸ توناپ جٷر. كەلەشەك – كٷڭگٸرت. قازاننىڭ قاقپاعىنداي ديپلوممەن ينتەللەكتٸلٸكتٸ شاتىستىرىپ الدىق. ۇلتقا باس بولۋ ٷشٸن الدىمەن ٶزٸڭە قاراۋ كەرەك.

تىعىرىقتان شىعاتىن جول بار ما? بۇل ەكٸ سىرقاتتان امان, جاڭا قازاق زييالىسىن ەزٸرلەيتٸن مەملەكەتتٸك باعدارلاما كەرەك. ەزٸرشە وعان مۇرشا   جوق – قالتا تاياز. ەگەر, قوي ەمەس, وي باقساق, بولاشاقتا نيگيليستەر مەن فەودال كەڭەستٸك تٶل زييالىسىماقتار «تاقتان تايادى» دا, ونىڭ ورنىندا بۇل «عاسىر شايقاسىنان» امان قالعان ات تٶبەلٸندەي از ينتەلليگەنت قالادى. جالعىز دا قالمايدى, ولارعا بۇل كٷندە پرەزيدەنتتٸڭ ستيپەنديياسىنا, ٶز ەسەبٸنەن وقىپ جاتقان تىم ورىستىق, تىم قازاقىلىقتان دەنٸ ساۋ جاستار ٷستٸ-ٷستٸنە قوسىلادى.  سٶيتٸپ, ەكٸ توپتىڭ وزىعى مەن «شەتەلدٸكتەردەن» جاڭا ٷشتٸك وداق – ساپالى قازاق زييالىسى قالىپتاسادى. وعان دەيٸن ۇلت «سابىر تٷبٸ – سارى التىن» دەپ, جىلاي-جىلاي توسا تۇرا ما دەيمٸن – بۇدان زورىنا دا شىداعان.

ول كٶركەم زامانعا دەيٸن «پٸس, اۋزىما, تٷس!» دەپ, قاراپ وتىرامىز با? ەرينە, الدىمەن بارلىق بۋىندا جارييالىلىق كەرەك. دوكتورلىق تەك اسا ٸرٸ, جاڭالىق اشقاندارعا عانا بەرٸلۋٸ قاجەت. مٷشە-كوررەسپوندەنت, اكادەميك دەگەندە ۇلت تانىپ, تٸك تۇرىپ مويىنداعانداردى اق شار, قارا شار سالىپ ەمەس, اشىق تٷردە بٷكٸل حالىقتىڭ الدىندا ٷكٸلەگەنٸمٸز جٶن. جۇرت جىلى قابىلداعان زەرتتەۋ سىن كٸتاپتارعا ديسسەرتاتسيياسىز-اق عىلىمي اتاق بەرٸپ, تالانتتى قالامگەرلەردٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ۇستازدىققا تارتۋ قاجەت. ٶز-ٶزدەرٸن تانىتا جاتسا, دوتسەنت, پروفەسسورلىقتى نەگە ايايمىز, ەكەمٸزدەن قالعان اتاق ەمەس.

بٷگٸنگٸ 600 جازۋشىنىڭ سوڭعى بٸر «0»-ٸن الىپ تاستاسا, تٷگٸ كەتپەيدٸ. قازاققا وسى ەزٸرگە جەتەدٸ: قايتا ساپاسى جاقسارىپ, سۇلۋلانا تٷسەدٸ. ول 60 كٸم, ونى ٷش جٷزدٸڭ ەڭ تەۋٸر-تەۋٸر قالامگەرٸ باس قوسقان ٷلكەن كەڭەس شەشەدٸ. وداقتان تەك ەدەبي-قوردى قالدىرىپ, وعان «پا­را» دەسە تٷسٸنەن باقىرىپ وياناتىن ٶتە تازا ادامدى, كەلەسٸ كٷنٸ ۇرلىق جاساماسىن دەسەك, جالاقىسىن كٶتەرە-كٶتەرە قويۋ كەرەك. وداقتىڭ ٷيٸن تۇتاس, شىعارماشىلىق ٷيدٸ جارىم-جارتىلاي جالعا بەرٸپ, ەلگٸ العىر 60 «الپامىسقا» كٷنكٶرٸستٸك ستيپەندييا تٶلەگەن جٶن. اناۋ باتىر, مىناۋ بي اتىنداعى قورلار جاس عالىم, ەدەبيەتشٸلەرگە بٸر-بٸردەن ستيپەندييا بەلگٸلەسە, قانە! جەڭ ۇشىنان جالعاسقان تامىر-تانىستىق تٷردە ەمەس, باسپاسٶز بەتٸندە اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ تۇرىپ…

زييالىلار پارتيياسىن (ول تٷركييادا بار. – اۆت.) ودان قاشساق, كەڭەسٸن قۇرايىق. ۇلتتىق اكادەمييا, جازۋشىلار وداعى, «قازاق تٸلٸ» قوعامى اياسىندا بولا ما, بەرٸبٸر. وعان باسشى بۇرىنعى كرەسلو يەسٸ ەمەس, جٸگەرلٸ, ٸسكەر جٸگٸت, قىزدى سايلاپ جٸبەرسەك… ول ديرەكتيۆالىق ەمەس (شىعارماشىلار ەرتٷرلٸ «باسشىلىقتاردان» ٶلەسٸ بولىپ شارشاعان) اۋىق-اۋىق جينالىپ, اقىلداسىپ-كەڭەسەتٸن, باعىت بەلگٸلەيتٸن جيىن, كلۋب بولسا تٸپتەن جاقسى. سىيلىق, لاۋرەاتتىق اتاقتار وسىلاردىڭ باس جيىلىسىندا جىلىنا بٸر رەتتەلٸپ جاتسا… مەملەكەتتٸك دەرەجەلەردٸ دە وسى كلۋب شەشسە… وعان ەلاعاسى تەك كەلٸسكەندٸك رايدا قارجى جاعىنان قول قويسا, ٶيتكەنٸ, قانشالىقتى عۇلاما بولسا دا پرەزيدەنت عىلىم, ەدەبيەت, ٶنەردٸ ولاردىڭ ٶزدەرٸنەن جاقسى بٸلەدٸ دەگەنگە ەشكٸم دە سەنبەيدٸ. پارلامەنت, ٷكٸمەتكە دەگەن «تٸلەنشٸلٸكتەرٸمٸز» دە وسى كلۋب, پارتييا اتىنان پرەزيدەنت, پرەمەر, كەڭەس تٶراعاسى قابينەتٸندە ايىنا بٸر رەت ايتىلسا. قىسقاسى, ونىڭ دەۆيزٸ – قورقىتۋ, ٷركٸتۋ, ەكٸرەڭدەۋ ەمەس, قامقورلىق, قامقورلىق جەنە قامقورلىق!

ەلۋگە كەلمەي ەڭٸرەپ, اكىل ايتۋ ۇيات-تى. ايتاتىن اقساقال بولماسا, قايتەيٸك.

1994