Búgin – 25 tamyz kúni Mańǵystaý oblysy Aqtaý qalasynda ziialy qaýym ókilderi bas qosyp, QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N.Á. Nazarbaev atyna ashyq hat jazyp, ýahabizm-salafizm aǵymynyń barlyq tarmaǵyn ekstremistik dep taný týraly halyq talabyna qoldaý kórsetýin surady.
Bir saǵattyń ishinde júzden astam qol jinalyp, oblystyq Beket Ata meshitinde sham, quptan namazyna keletin jamaǵattar arasynda jalǵasýda.
Asa qurmetti Nursultan Ábishuly!
Myńjyldyqtar toǵysyndaǵy talaily syn-tegeýrinderden Uly Dala eliniń irgesin shaiqaltpai alyp shyǵýdyń aýyr da abyroily amanaty Ózińizge buiyrdy.
Shirek ǵasyrlyq dańqty tarihqa ie táýelsizdigimizdiń tuǵyrlaný kezeńi Sizdiń dara tulǵańyzben astasyp, eren eńbegińizben erekshelenetini – barshaǵa belgili.
San ultty baýyryna basyp, tili men dinin, tarihy men tanymyn asyl amanatyndai saqtaǵan Qazaq eliniń búginde beibitshilik mekeni, kelisim keńistigi retinde álemge aty tanyldy. Syndarly shaqtardan súrinbei ótken elimizdiń eńsesi tiktelip, ál-aýqaty artyp, alty alashtyń maqtanyna ainaldy.
Biraq osy tolaǵai eńbekpen qol jetken táýelsiz memlekettiń, tabysty turmystyń, baǵa jetpes beibitshiliktiń shyrqyn buzyp, lańkestik áreketterdiń oryn ala bastaýy ókinishti saldarlarǵa soqtyryp otyr.
Memleket azamattarynyń ómirin qiǵan lańkestik áreketter ulttyq qaýipsizdikke qater tóndirip, ishki turaqtylyqtyń tuǵyryn shaiqaltyp qana qoimai, táýelsiz Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy asqaq bedeline de nuqsan keltire bastady.
Ózińiz oryndy túrde atap kórsetkendei, Aqtóbeden bastalyp, Almatyǵa ulasqan bul qanquily lańkestik áreketterdiń sońynda salafilik aǵym ókilderi tur.
Beibitshilik dini – islamnyń bolmysy men rýhyna jat dástúrli emes joldy ustanatyn salafilik aǵymnyń tarihta qandy qasap qyrǵyndarymen aty qalǵan, musylmandardyń ózine qarý kóterip, qanyn tókken ýahhabilikpen bir ekenin barsha sarapshylar, dintanýshylar men islamtanýshylar qaýymdastyǵy bir aýyzdan moiyndaidy.
Salafilik aǵym álemde kóptegen tarmaqtarǵa bólinip, áreket etkenimen, elimizde onyń tákfirshiler, madhaliler, sýrýriler sekildi aǵymdary ýaǵyz-nasihatyn belsene júrgizýde. Bul aǵymdardyń ataýy men ádistemesinde azdaǵan aiyrmashylyq bolǵanymen, olardyń ideologiiasy men túpki maqsattary birdei, pir tutatyn ideologtary men paidalanatyn ádebietteri de ortaq.
«Salafilik» degen bir ǵana ataýmen birigetin bul aǵymdardyń ortaq múddesi – zaiyrly memleket qundylyqtaryn teristeý, islam memleketi ideiasyn ornyqtyrý. Dini senim bostandyǵyn qamtamasyz etetin zaiyrly memleketti «dinsiz, kápirstan» dep tanytatyn salafilik aǵym ókilderi ondai memleketten aýa kóship, islam shariǵatymen basqarylatyn elge ketýdi («hijra jasaýdy») nasihattaidy. Eshbir negizi joq osyndai jalǵan ideiaǵa aldanyp, «musylman eline hijra jasadyq» degen senimmen júzdegen qazaqstandyq jastardyń Siriiaǵa attanyp, DAISh qyrǵynynyń qurbanyna ainalǵany belgili.
«Ult» degen uǵymdy jat sanaityn salafilik ideologiiaǵa memlekettiń tiregi bolyp tabylatyn ulttyń rýhani qundylyqtaryn, tóltýma mádenieti men salt-dástúrin, tipti musylmandyq tarihyn da joqqa shyǵarý tán. Salafilikti ustanýshylar qazaqtyń kishipeiildilik pen qurmetten týyndaǵan izgi dástúrlerin «Allaǵa serik qosý», «bidǵat» dep negizsiz aiyptap, tarihqa taǵzym ispetti ziiarat mádenietin teristeýde. Qazaq dalasynda buryn-sońdy bolyp kórmegen qabir qiratý sekildi qasietsizdik de salafilik aǵym ókilderiniń ortasynda oryn aldy.
Dástúrli qazaq musylmandyǵyn joqqa shyǵarýdaǵy taǵy bir maqsat – islam dinin Qazaqstanǵa táýelsizdikten keiin ǵana kelgen jańa din sekildi kórsetip, sol kezeńde arab elderinen tálim alyp kelgen salafiliktiń ýaǵyzshylaryn «taza» islamdy taratýshylar retinde dáripteý bolyp otyr.
Ózge din ókilderin «kápir» sanap, asa tózimsizdik salafilik aǵym ókilderine qazaqstandyq mentalitetke tán mámilegerlik (toleranttylyq) múlde jat. «Kápirlerdiń mal-múlki musylmandarǵa halal, kez kelgen jaǵdaida tartyp alýǵa bolady» degen dástúrli islamǵa jat túsinikti ustanatyn salafilik aǵymy kóp konfessiialy Qazaqstan syndy memleket azamattary úshin tótenshe qaýipti bolyp tabylady.
Salafilik aǵym ókilderi namaz oqymaityn musylmandardyń ózin kápirge shyǵarady. Namaz oqymaityn ata-anasynan ul-qyzyn bezdirip, olardy oqshaýlanǵan jamaǵattarǵa tartyp, otbasynyń kúireýine soqtyryp otyrǵan kóptegen zardapty is-áreketterge salafilikti ustanýshylar sebep bolyp otyr.
Neke máselesine jaýapsyz qaraityn salafilik jamaǵat ókilderi arasynda ýaqytsha nekeni zańdastyrý ábden beleń alǵan. Ata-analarynyń kelisiminsiz jamaǵattaǵy áldebireýlerdiń kýáligimen neke qiia salatyn juptar dál solai eshbir jaýapkershiliksiz ońai ajyrasady. Er adamnyń kóńili qalamasa úsh ret talaq aityp ajyrasa salý, otbasy jáne bala aldynda eshqandai jaýapkershilikti sezinbeý saldarynan jamaǵat ishinde qoldan-qolǵa kóship júretin qyz-kelinshekter, kimnen týylǵany belgisiz balalar kóbeigen. El ishinde mundai keleńsizdikter artyp keledi.
Salafilik aǵym ókilderi ózderine tán namaz oqý úlgisimen elimizdegi meshit jamaǵatynan erekshelenýge tyrysyp, ǵasyrlar boiy jalǵasqan dini tájiribe sabaqtastyǵyn kúiretýde. Qoǵamdyq oryn bolyp tabylatyn meshitterdiń ishki tártibin saqtamai, jamaǵattyń birligi men imamdardyń bedeline nuqsan keltirýde.
Islamnyń rýhyn tústep tanymaǵan, dinniń mazmundyq qyryna emes, tek formalyq jaǵyna mán beretin, saqaldy, qysqa balaq pen hidjabty musylmandyqtyń tikelei kórinisi retinde tanytýǵa tyrysatyn salafilik aǵymnyń damý ataýlyny qabyldamaityn shekteýli dúnietanymy musylmandar úshin de asa qaýipti. «Quran aiattaryn týra maǵynasynda ǵana qabyldaý kerek, ony aqylmen paiymdaýǵa bolmaidy» degen býkvalistik kózqarasqa da sol shektelýshilik sebep bolǵan.
Osy keritartpa kózqarastyń saldarynan islam ǵulamalaryn, mazhabtar taǵylymyn moiyndamaý, ulttyq dástúrlerdi, mádeniet pen tarihty teriske shyǵarý, islamdaǵy zaiyrlylyq qaǵidattaryn, dinaralyq suhbatty, toleranttylyqty joqqa shyǵarý, «jihad» uǵymyn burmalap, tek «qarýly soǵys» maǵynasynda túsindirý sekildi kóptegen qate túsinikter qalyptasyp, ǵasyrlar boiy negizsiz qantógiske ulasyp keldi. Sol teris túsinikter qazir qazaq topyraǵynda jalǵasyp, lańkestik áreketterge jol ashyp otyr.
Qurmetti Nursultan Ábishuly!
Qazaqstan halqynyń birligi men kelisimi – táýelsiz memleketimizdiń baǵa jetpes bailyǵy ekenin Ózińiz únemi atap kórsetip kelesiz.
Sol birlikke syna qaǵyp, kelisim keńistigine nuqsan keltirip otyrǵan dástúrli emes salafilik aǵym ideologiiasyna tyiym salý qajettigin qazir búkil qoǵam ashyna kóterýde, tolassyz talqylaýda.
Elimizdiń sózustar ziialylary, aitary bar aǵa býyn ókilderi, saiasatkerleri men sarapshylary, dintanýshylary men imamdary bir kisidei salafilikke tyiym salý qajettigin ashyq málimdep, aiqyn dáleldep otyr.
Óz kezeginde salafilik aǵym ókilderi de áreketsiz otyrǵan joq. 2014 jyly «At-Takfir ýal-hidjra» uiymyna tyiym salynǵanda ózderiniń barlyq teris piǵyldy ideialaryn tákfirshilikke aýdarǵan salafiler endi kúmándi kózqaras ataýlyny ýahhabilikke jaýyp, ózderin aqtap alýǵa tyrysýda. Salafilikti ýahhabilikten bólek aǵym retinde tanytý maqsatynda jasandy zertteýler «júrgizip», «qalypty salafizm» degen jalǵan ideiany negizdeýge kúsh salýda. Dástúrli emes aǵymdardyń ózin aiyptamai, olardyń tarala bastaǵanyna Qazaqstan musylmandary dini basqarmasyn kinálap, el nazaryn basqa tarapqa burýda.
Bul áreketter men ideialardyń negizsiz ekendigin dintanýshy ǵalymdarymyz jan-jaqty dáleldep berdi. Salafilik pen ýahhabiliktiń bir ekendigi, «qalypty salafilik» degen uǵymnyń maqsatty túrde engizilgen jasandy uǵym ekendigi, ózin aqtamaǵandyqtan álemdik deńgeide, tipti arab elderiniń ózinde teristelgeni, salafilik aǵymdardyń barlyǵyna ekstremistik shetin kózqarastardyń tán ekeni ǵylymi negizde dáiekteldi.
Salafilik – radikaldy aǵymdardyń bastaýy, ekstremistik ideialardyń oshaǵy. Búginge deiin Qazaqstan Respýblikasynda sot sheshimimen tyiym salynǵan 670 ádebiettiń 334-i salafilik aǵym ókilderine tiesili bolýy – osynyń aiqyn dáleli.
Salafilikke tyiym salý máselesi búgin ǵana ózekti bolyp otyrǵan joq. Joǵaryda atalǵan «At-Takfir ýal-hidjra» uiymyna tyiym salý tákfirshiler bir bóligi bolyp tabylatyn salafilik aǵymdardy bólshektep eńserýdiń basy dep tanýǵa laiyq úderis bolatyn. Al salafiliktiń kóptegen teris piǵyldy ádebietterine sot sheshimimen tyiym salynýy – osy úderistiń orta bóligi. Endigi kezekte salafilik aǵymyna tutastai tyiym salý arqyly osy úderisti tolyq aiaqtaý qajettigin sońǵy kezde jiilei túsken lańkestik oqiǵalary kún tártibine qoiyp otyr.
Táýelsiz saiasaty, derbes ustanymy, ishki-syrtqy qatynastary ornyqqan el retinde bizdiń salafilikke tyiym salýdan tartynýymyzǵa eshbir negiz joq. Bul úderis salafilikke adasyp ergen el ishindegi kóptegen azamattardyń durys senimge qaitýyna múmkindik beredi. Otandastarymyzdyń salafilik ideologiia yqpalyna túsý qarqynyn azaitady, ýaqyt óte kele barynsha báseńdetedi. Salafiliktiń jekelegen ókilderi kózqarastarynyń radikaldana túsýi múmkin ekendigin joqqa shyǵarýǵa bolmaidy, biraq bul qubylys salafilikke tyiym salynbaǵan qazirgi kezeńde de júrip jatqany belgili. Aǵymǵa tyiym salynǵan jaǵdaida radikaldaný úderisine ushyraityn tulǵalar sany sózsiz azaimaq.
Syrtqy saiasat máselesine kelgende salafiliktiń ziiandy saldarynan musylman memleketteriniń de zardap shegip otyrǵanyn, sondyqtan arab elderiniń ózinde salafilikke qatysty kózqarastardyń biryńǵai jaǵymdy emestigin eskerýimiz qajet. Barlyq musylman memleketteriniń resmi dini islam bolyp tabylady, al salafilik nemese ýahhabilik eshbir elde resmi dini aǵym retinde bekitilgen emes.
Ýahhabilikke ish tartatyn Saýd Arabiiasy Koroldigimen qarym-qatynas máselesine kelsek, memleketaralyq qatynastarda dini qatynastar emes, ekonomikalyq múddelerdiń basty orynda turatynyn nazarǵa alǵan jón. Dástúrli emes aǵymdar zardabyn bizden erterek jáne tereńirek tartqan Daǵystan, Ózbekstan, Tájikstan sekildi elderde salafilik-ýahhabilikke sot sheshimimen tyiym salynǵanyna qaramastan, bul elderdiń arab memleketterimen qarym-qatynasyna nuqsan kelmegeni belgili.
Salafilikke tyiym salý Qazaqstan Respýblikasynyń zaiyrly turpatyn saqtaý men damytýǵa, kópkonfessiialy eldegi tynyshtyq pen turaqtylyqty, elimizdiń musylman azamattary arasyndaǵy ishki birlikti saqtaýǵa jáne nyǵaitýǵa, Qazaqstan halqynyń dástúrli qundylyqtary men tóltýma mádenietin saqtap, damytýǵa, otbasylyq qundylyqtardy kúsheitýge, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń bedelin arttyrýǵa, Qazaqstan halqynyń birligi jáne birtektiligi ideiasyn tuǵyrlandyra túsýge jol ashady.
Qurmetti Nursultan Ábishuly!
«Qazaqstan – 2050» strategiiasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Qazaqstan halqyna joldaýyńyzda qazaqstandyqtardyń dini sanasyn eldiń salt-dástúrleri men mádeni normalaryna sáikes qalyptastyrý mindetin Ózińiz atap kórsetken bolatynsyz.
Sonyń negizinde bizdiń qazaqstandyq qoǵamda qazir din men dástúr sabaqtastyǵyn, dástúrli qundylyqtarǵa negizdelgen dini tanymdy qaita jańǵyrtý sharalary mańyzdy oryn alýda. Al salafilik ideologiiasynyń eń jaǵymsyz yqpaly dástúrli rýhani-dini qundylyqtardy ydyratý arqyly dini sanany ózgertý úderisi bolyp otyr. Bul óz kezeginde dástúrli qundylyqtarmen birge ishki turaqtylyqtyń álsireýine soqtyrýda. Sondyqtan ultty qalyptastyrǵan qundylyqtardy qorǵaý eldiń ishki turaqtylyǵy men memleket irgesiniń bútindigin qorǵaýmen ushtasatyny aiqyn.
Din memleketten bólingenimen, halyqtyń bolmysynan, turmys-tirshiliginen bólinbeitini belgili. Sebebi din – tek senimdik uǵym emes, ol – halyqtyń tarihy, mádenieti, dúnietanymy, ómir súrý máneri.
Máńgilik eldiń tiregi – máńgilik qundylyqtar. Sol qundylyqtardyń biri – ult bolmysymen astasqan dástúrli din.
Sondyqtan qazir barsha qazaqstandyqtar, ásirese elimizdiń musylman azamattary qazaq memlekettiligi men rýhani-mádeni qundylyqtarynyń qalyptasýyna negiz bolǵan ata dinimiz – islamnyń lańkes aǵymdardan azat bolyp, óskeleń býynǵa myńjyldyqtar boiyna rýhani baǵdar bolýyna negiz salatyn sheshim qabyldanýyn kútýde.
Salafilikke tyiym salý zaiyrly memleketimizdiń negizgi qundylyqtaryn – memleket azamattarynyń ómirin, bostandyqtary men quqyqtaryn, ulttyq qaýipsizdikti, ishki turaqtylyqty, halyqtyń rýhani-mádeni qundylyqtaryn saqtaý men nyǵaitýǵa baǵyttalǵan sarabdal saiasat, sara sheshim bolmaq.
Mańǵystaý oblysy, Aqtaý qalasy, 25.08.2016
Ult portaly
