Qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine keletin bolsaq, oblysymyzda atqarylyp jatqan jumystar az emes, alaida problemalar da birinen soń biri týyndap otyrǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Bul maqalada eń ózekti degen úsh problemaǵa toqtalǵandy jón sanadyq.
Óńirdiń basty ekologiialyq problemasy retinde «Qoshqar-Ata» qaldyq qoimasyn aitýǵa bolady. Bir kezderi munda Kaspii aimaqtyq taý-ken metallýrgiia kombinatynyń úsh zaýytynan barlyǵy 105 mln. tonnadan astam qaldyqtary jinalǵan. Óz kezeginde bul jiyntyq belsendigi 11,2 myń kiýri jáne 51,8 mln. tonna álsiz radioaktivtik qaldyqdyń jinalýyna ákep soqty. Oipattyń ońtústik bóliginde arnaýly joba jasaqtalmastan 1994 jylǵa deiin himiialyq-gidrometallýrgiialyq zaýyttyń qatty radioaktivti qaldyqtary kómilgen.
Mańǵystaý oblysynyń tabiǵi resýrstar jáne tabiǵat paidalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Serik Saǵynbaevtyń aitýynsha, kúkirt qyshqyly zaýytynyń óndiristik qaldyqtary «Qoshqar-Ata» qaldyq qoimasynyń ońtústik - shyǵys bóliginde, onyń sanitariialyq aimaǵy shekarasynan tys jerde. Jasyratyny joq, dál qazirgi ýaqytta qaldyq qoimasynyń jáne onyń ainalasyndaǵy ekologiialyq jaǵdaiy máz emes. Aqtaý qalasy jáne Munaily aýdany halqynyń tabiǵi ortasy «ekologiialyq qysymda» turǵany eshqandai kúmán keltirmeidi.
"Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń ǵalymdary, qaldyq qoimasynyń jaqyn jerdegi eldi mekenderdiń ekojúiesine áserin zertteý men baqylaý jasaý maqsatynda ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizgen. Iaǵni, birinshi kezekte «Qoshqar-Ata» qaldyqtar qoimasynyń jaqyn aýmaqtaǵy ekojúiesine áseri jáne qaldyqtar qoimasynyń jaqyn aýmaqtaǵy turǵyndardyń densaýlyǵyna ekologiialy-genetikalyq áserin baǵalap kórgen. «Zertteý nátijeleri kórsetkendei, sanitariialyq aimaq ishinde ómir súretin kemirgishterdiń dezoksiribonýkleindik qyshqyly men hromosomdaryna teris áseri anyqtalǵan. Sondai-aq, qorshaǵan ortanyń qolaisyz faktorlarynyń áserine jáne genetikalyq (tuqymdyq) aýrýlarǵa minorly genotipterdi tasýshylar túsýi múmkin degen boljam jasalyp otyr», - deidi Serik Saǵynbaev.
Bul problemany keshendi sheshý maqsatynda «Qoshqar-Ata» qaldyq qoimasyn qalpyna keltirýdiń tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemesi jáne birinshi kezeńiniń jumys jobasynyń jobalyq smetalyq qujattamasy ázirlenip, memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysy alynǵan. Nátijesinde, «Qoshqar-Ata» qaldyqtar qoimasyn qalpyna keltirýdiń I kezeńiniń jumys jobasyn iske asyrý úshin, respýblikalyq biýdjetten tórt kúntizbelik jylǵa 17 518,159 mln. teńge bólindi. Onyń ishinde 2017 jyldyń II jartyjyldyǵyna – 3 738,786 mln. teńge; 2018 jyly – 5 168,147 mln. teńge; 2019 jyly – 5 426,304 mln. teńge; 2020 jyly – 3 184,922 mln. teńge qarjylandyrý jóninde usynys ótinim berilgen. Sonymen qatar Munaily aýdandyq sotynyń sheshimine sáikes, «Qoshqar-Ata» qaldyq qoimasynda ornalasqan iesiz qaýipti qaldyqtar respýblikalyq menshikke berildi. Jasandy kóldiń suiyq fazasyn turaqtandyrý maqsatynda Aqtaý qalasyndaǵy kárizdik tazartý imaratynan (KOS-1) jyl saiyn tazalanǵan 8,4 mln. m3 sý quiylady. Munaily aýdanyna qarasty Basqudyq aýylynyń sanitarlyq-gigienalyq, ekologiialyq jaǵdaiyn jáne mikroklimattyn turaqtandyrý úshin «Qoshqar-Ata» qaldyq qoimasynyń ońtústik bóliginde jalpy aýmaǵy 8,2 ga tájiribelik jasyl qorǵanysh aimaǵy qurylyp jatyr. Sondai-aq, osyǵan uqsas uzyndyǵy 3 km jasyl qorǵanysh aimaǵyn qurý josparlanýda.
Shóleittenýge qarsy atqarylǵan jumystardy da aityp ótý qajet. Mańǵystaý oblysyndaǵy kóshpeli qumdarmen kúres jumystary qalai júrip jatyrǵandy, árbir turǵyndy mazalaityndyǵy sózsiz. Aita ketý kerek, ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap óńirimizdiń qarqyndy igerilýi qorshaǵan ortaǵa túsetin antropogendik faktordyń salmaǵyn eselei túskendigi belgili. Biologiialyq alýan-túrliliktiń kemýi sonyń bir kórinisi. Oblysymyzdyń iri qum massivteriniń jer asty sý kózderiniń igerilýi, qum massivteriniń qysy-jazy jaiylym retinde paidalanylýy, jáne de jergilikti turǵyndardyń orman resýrstaryn otyn retinde paidalanýy qum silimderiniń kóshýine ákeldi. Mundai jaǵdai Qaraqiia aýdanyndaǵy «Túiesý», Mańǵystaý aýdanyndaǵy «Bostanqum» jáne «Qyzylqum» qum massivterinde kórinis aldy. Atalǵan qum massivteriniń irgesinde ornalasqan Senek, Ushtaǵan, Tushyqudyq jáne Shebir aýyldarynyń turǵyndary tabiǵattyń tepe-teńdiginiń buzylýynyń saldarlarynyń kýási boldy.
2004 jyldan bastap Senek, 2007 jyldan Ushtaǵan, 2012 jyldan Tushyqudyq jáne de 2016 jyldan bastap Shebir aýylyn kóshpeli qumnan qorǵaý jumystary júrgizilip keledi. Bul ýaqyt arasynda 2910 gektar aýmaqty alyp jatqan territoriia qorshalyp, fitomelioratsiia-mehanikalyq jumystar júrgizildi. Nátijesinde qorshalǵan aýmaqtyń ósimdik jamylǵysy tolyqtai qalpyna keldi dep qorytyndylaýǵa bolady.
Eldi mekenderdi kóshpeli qumdardan qorǵaý jumystary aldymen «Túiesý» qum massivinde (Senek aýyly) 2004 jyldary bastaldy. 2008 jylǵa deiin júrgizilgen jumystardy Almaty qalasynyń geografiia institýty atqardy. Aýmaqtaǵy 440 gektar jerdegi qum qozǵalysy toqtatyldy. 2009-2013 jyldary aýmaqta 300 gektar qum toqtatý is sharalaryn iske asyrdy. «Bostanqum» qum sileminde (Ushtaǵan aýyly) 2007-2010 jyldar aralyǵynda aýqymdy qum toqtatý sharalary iske asyryldy. Nátijesinde turǵylyqty jer mańaiyndaǵy 530 gektar aýmaqtyq qum massivi turaqtandy. 2011-2013 jyldar aralyǵynda 300 gektar aýmaqtyń qum toqtatý is sharalary iske asyryldy. 2011 jyldyń aiaǵynda Qyzylqumda (Tushyqudyq aýyly) qum toqtatý jobasy bastaldy. Joba 640 gektar jer aýmaǵynyn qamtidy. 2011-2013 jyldar aralyǵynda 300 gektar aýmaqta Tushyqudyq eldi mekenin kóshpeli qumnan qorǵaý jumystaryn iske asyrdy. 2016 jyly qum toqtatý jumystary Mańǵystaý aýdanynyń Shebir aýylynda bastalyp jalǵasyn tabýda.
Taǵy bir ózekti másele, Kaspii teńiziniń ekologiiasyn qorǵaý boiynsha atqarylǵan jumystar jaiy. Teńizde munaidyń tógilýiniń aldyn alý jáne ony joiý jónindegi óńirlik jospary ázirlenip oblys ákimdiginiń 09.08.2016 jylyǵy № 249 qaýlysymen bekitildi. Sonymen qatar, jer ústi ózen sýlary oblys boiynsha joq ekeni belgili. Al oblys aýmaǵy jer asty sý resýrstarymen jáne de Kaspii teńizi aidynymen qamtylǵan.
Mańǵystaý oblysynyń tabiǵi resýrstar jáne tabiǵat resýrstardy paidalanýdy retteý basqarmasy Kaspii teńiziniń Mańǵystaý bóligin qorǵaý aiasynda birshama jumystar atqardy. Atap aitqanda, 1399,5 qashyqtyqty quraityn Túrikmenstan shekarysynan Atyraý oblysynyń shekarasyna deiin sý qorǵaý aimaqtary men beldeýleri ornalastyryldy. Jyl saiyn Ekologiialyq zertteý zerthanasy Mańǵystaý oblysynyń teńiz portynyń jáne de munai ken oryndarynyń Kaspii teńiziniń jaǵalaýlaryna tehnogendi áserlerin keshendi zertteý jumystaryn júrgizedi. Osy jyl aiasynda Ekologiialyq zertteý zerthanasy Gidrobiologiia bólimimen tolysyp Kaspii teńiziniń gidroflora jáne gidrofaýna jaǵdaiyn zertteýge múmkindik aldy. Zertteý jumystarynyń qorytyndy esebi ekologiia departamenti, geologiia jáne jer qoinaýyn paidalaný inspektsiiasy jáne de mamandyrylǵan tabiǵatty qorǵaý prokýratýrasyna anyqtalǵan ekologiialyq buzýshylyqtardy joiýǵa shara qoldanýǵa jiberilip otyrady.
Jylda halyqaralyq Kaspii kúni qarsańyna oblysta merekelik is-sharalar uiymdastyrylady, sonymen qatar Kaspii teńizi jaǵalaýyndaǵy memleketterdiń ókilderimen jáne de halyqaralyq bedeldi uiymdarmen Kaspii teńiziniń bioresýrstaryn qorǵaý máselesiniń aiasynda túrli sharalar ótkizilip keledi.
Árine, ekologiialyq ahýaldy jaqsartýǵa quzyrly organdar baryn salýda. Dese de, qorshaǵan ortany qorǵaý máseleleri jergilikti nemese respýblikalyq biýdjetten qyrýar qarjyny jumsaý arqyly sheshile bermeitini aidan anyq. Ókinishtisi sol, qorshaǵan ortany qorǵaýdyń ornyna, qazir qorlaityndar kóbeigen zaman bolyp tur. Bir ǵana Kaspii máselesin aitatyn bolsaq, teńiz jaǵalaýyn lastanýyna adamdardyń ózderi jol berip otyr. Demek, bul rette eń aldymen oi-sanany túbegeili ózgertý qajet. Muny tek estitin qulaq, sezintin júrek bolsa jetip jatyr.
Daiyndaǵan Nurbol Oqýov,
QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
Mańǵystaý oblysy, Aqtaý qalasy
