قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەسٸنە كەلەتٸن بولساق, وبلىسىمىزدا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس, الايدا پروبلەمالار دا بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ تۋىنداپ وتىرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل ماقالادا ەڭ ٶزەكتٸ دەگەن ٷش پروبلەماعا توقتالعاندى جٶن سانادىق.
ٶڭٸردٸڭ باستى ەكولوگييالىق پروبلەماسى رەتٸندە «قوشقار-اتا» قالدىق قويماسىن ايتۋعا بولادى. بٸر كەزدەرٸ مۇندا كاسپيي ايماقتىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگييا كومبيناتىنىڭ ٷش زاۋىتىنان بارلىعى 105 ملن. توننادان استام قالدىقتارى جينالعان. ٶز كەزەگٸندە بۇل جيىنتىق بەلسەندٸگٸ 11,2 مىڭ كيۋري جەنە 51,8 ملن. توننا ەلسٸز راديواكتيۆتٸك قالدىقدىڭ جينالۋىنا ەكەپ سوقتى. ويپاتتىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندە ارناۋلى جوبا جاساقتالماستان 1994 جىلعا دەيٸن حيمييالىق-گيدرومەتاللۋرگييالىق زاۋىتتىڭ قاتتى راديواكتيۆتٸ قالدىقتارى كٶمٸلگەن.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جەنە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرٸك ساعىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كٷكٸرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ ٶندٸرٸستٸك قالدىقتارى «قوشقار-اتا» قالدىق قويماسىنىڭ وڭتٷستٸك - شىعىس بٶلٸگٸندە, ونىڭ سانيتارييالىق ايماعى شەكاراسىنان تىس جەردە. جاسىراتىنى جوق, دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا قالدىق قويماسىنىڭ جەنە ونىڭ اينالاسىنداعى ەكولوگييالىق جاعدايى مەز ەمەس. اقتاۋ قالاسى جەنە مۇنايلى اۋدانى حالقىنىڭ تابيعي ورتاسى «ەكولوگييالىق قىسىمدا» تۇرعانى ەشقانداي كٷمەن كەلتٸرمەيدٸ.
"ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارى, قالدىق قويماسىنىڭ جاقىن جەردەگٸ ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ەكوجٷيەسٸنە ەسەرٸن زەرتتەۋ مەن باقىلاۋ جاساۋ ماقساتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن. ياعني, بٸرٸنشٸ كەزەكتە «قوشقار-اتا» قالدىقتار قويماسىنىڭ جاقىن اۋماقتاعى ەكوجٷيەسٸنە ەسەرٸ جەنە قالدىقتار قويماسىنىڭ جاقىن اۋماقتاعى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ەكولوگييالى-گەنەتيكالىق ەسەرٸن باعالاپ كٶرگەن. «زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ كٶرسەتكەندەي, سانيتارييالىق ايماق ٸشٸندە ٶمٸر سٷرەتٸن كەمٸرگٸشتەردٸڭ دەزوكسيريبونۋكلەيندٸك قىشقىلى مەن حروموسومدارىنا تەرٸس ەسەرٸ انىقتالعان. سونداي-اق, قورشاعان ورتانىڭ قولايسىز فاكتورلارىنىڭ ەسەرٸنە جەنە گەنەتيكالىق (تۇقىمدىق) اۋرۋلارعا مينورلى گەنوتيپتەردٸ تاسۋشىلار تٷسۋٸ مٷمكٸن دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر», - دەيدٸ سەرٸك ساعىنباەۆ.
بۇل پروبلەمانى كەشەندٸ شەشۋ ماقساتىندا «قوشقار-اتا» قالدىق قويماسىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەسٸ جەنە بٸرٸنشٸ كەزەڭٸنٸڭ جۇمىس جوباسىنىڭ جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتاماسى ەزٸرلەنٸپ, مەملەكەتتٸك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعان. نەتيجەسٸندە, «قوشقار-اتا» قالدىقتار قويماسىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ ٸ كەزەڭٸنٸڭ جۇمىس جوباسىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تٶرت كٷنتٸزبەلٸك جىلعا 17 518,159 ملن. تەڭگە بٶلٸندٸ. ونىڭ ٸشٸندە 2017 جىلدىڭ II جارتىجىلدىعىنا – 3 738,786 ملن. تەڭگە; 2018 جىلى – 5 168,147 ملن. تەڭگە; 2019 جىلى – 5 426,304 ملن. تەڭگە; 2020 جىلى – 3 184,922 ملن. تەڭگە قارجىلاندىرۋ جٶنٸندە ۇسىنىس ٶتٸنٸم بەرٸلگەن. سونىمەن قاتار مۇنايلى اۋداندىق سوتىنىڭ شەشٸمٸنە سەيكەس, «قوشقار-اتا» قالدىق قويماسىندا ورنالاسقان يەسٸز قاۋٸپتٸ قالدىقتار رەسپۋبليكالىق مەنشٸككە بەرٸلدٸ. جاساندى كٶلدٸڭ سۇيىق فازاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا اقتاۋ قالاسىنداعى كەرٸزدٸك تازارتۋ يماراتىنان (كوس-1) جىل سايىن تازالانعان 8,4 ملن. م3 سۋ قۇيىلادى. مۇنايلى اۋدانىنا قاراستى باسقۇدىق اۋىلىنىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق, ەكولوگييالىق جاعدايىن جەنە ميكروكليماتتىن تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن «قوشقار-اتا» قالدىق قويماسىنىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندە جالپى اۋماعى 8,2 گا تەجٸريبەلٸك جاسىل قورعانىش ايماعى قۇرىلىپ جاتىر. سونداي-اق, وسىعان ۇقساس ۇزىندىعى 3 كم جاسىل قورعانىش ايماعىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا.
شٶلەيتتەنۋگە قارسى اتقارىلعان جۇمىستاردى دا ايتىپ ٶتۋ قاجەت. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى كٶشپەلٸ قۇمدارمەن كٷرەس جۇمىستارى قالاي جٷرٸپ جاتىرعاندى, ەربٸر تۇرعىندى مازالايتىندىعى سٶزسٸز. ايتا كەتۋ كەرەك, ٶتكەن عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ قارقىندى يگەرٸلۋٸ قورشاعان ورتاعا تٷسەتٸن انتروپوگەندٸك فاكتوردىڭ سالماعىن ەسەلەي تٷسكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. بيولوگييالىق الۋان-تٷرلٸلٸكتٸڭ كەمۋٸ سونىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. وبلىسىمىزدىڭ ٸرٸ قۇم ماسسيۆتەرٸنٸڭ جەر استى سۋ كٶزدەرٸنٸڭ يگەرٸلۋٸ, قۇم ماسسيۆتەرٸنٸڭ قىسى-جازى جايىلىم رەتٸندە پايدالانىلۋى, جەنە دە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ ورمان رەسۋرستارىن وتىن رەتٸندە پايدالانۋى قۇم سٸلٸمدەرٸنٸڭ كٶشۋٸنە ەكەلدٸ. مۇنداي جاعداي قاراقييا اۋدانىنداعى «تٷيەسۋ», ماڭعىستاۋ اۋدانىنداعى «بوستانقۇم» جەنە «قىزىلقۇم» قۇم ماسسيۆتەرٸندە كٶرٸنٸس الدى. اتالعان قۇم ماسسيۆتەرٸنٸڭ ٸرگەسٸندە ورنالاسقان سەنەك, ۇشتاعان, تۇششىقۇدىق جەنە شەبٸر اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدٸگٸنٸڭ بۇزىلۋىنىڭ سالدارلارىنىڭ كۋەسٸ بولدى.
2004 جىلدان باستاپ سەنەك, 2007 جىلدان ۇشتاعان, 2012 جىلدان تۇششىقۇدىق جەنە دە 2016 جىلدان باستاپ شەبٸر اۋىلىن كٶشپەلٸ قۇمنان قورعاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. بۇل ۋاقىت اراسىندا 2910 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان تەرريتورييا قورشالىپ, فيتومەليوراتسييا-مەحانيكالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. نەتيجەسٸندە قورشالعان اۋماقتىڭ ٶسٸمدٸك جامىلعىسى تولىقتاي قالپىنا كەلدٸ دەپ قورىتىندىلاۋعا بولادى.
ەلدٸ مەكەندەردٸ كٶشپەلٸ قۇمداردان قورعاۋ جۇمىستارى الدىمەن «تٷيەسۋ» قۇم ماسسيۆٸندە (سەنەك اۋىلى) 2004 جىلدارى باستالدى. 2008 جىلعا دەيٸن جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستاردى الماتى قالاسىنىڭ گەوگرافييا ينستيتۋتى اتقاردى. اۋماقتاعى 440 گەكتار جەردەگٸ قۇم قوزعالىسى توقتاتىلدى. 2009-2013 جىلدارى اۋماقتا 300 گەكتار قۇم توقتاتۋ ٸس شارالارىن ٸسكە اسىردى. «بوستانقۇم» قۇم سٸلەمٸندە (ۇشتاعان اۋىلى) 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا اۋقىمدى قۇم توقتاتۋ شارالارى ٸسكە اسىرىلدى. نەتيجەسٸندە تۇرعىلىقتى جەر ماڭايىنداعى 530 گەكتار اۋماقتىق قۇم ماسسيۆٸ تۇراقتاندى. 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا 300 گەكتار اۋماقتىڭ قۇم توقتاتۋ ٸس شارالارى ٸسكە اسىرىلدى. 2011 جىلدىڭ اياعىندا قىزىلقۇمدا (تۇششىقۇدىق اۋىلى) قۇم توقتاتۋ جوباسى باستالدى. جوبا 640 گەكتار جەر اۋماعىنىن قامتيدى. 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا 300 گەكتار اۋماقتا تۇششىقۇدىق ەلدٸ مەكەنٸن كٶشپەلٸ قۇمنان قورعاۋ جۇمىستارىن ٸسكە اسىردى. 2016 جىلى قۇم توقتاتۋ جۇمىستارى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ شەبٸر اۋىلىندا باستالىپ جالعاسىن تابۋدا.
تاعى بٸر ٶزەكتٸ مەسەلە, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ەكولوگيياسىن قورعاۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار جايى. تەڭٸزدە مۇنايدىڭ تٶگiلۋٸنiڭ الدىن الۋ جەنە ونى جويۋ جٶنiندەگi ٶڭٸرلٸك جوسپارى ەزٸرلەنٸپ وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ 09.08.2016 جىلىعى № 249 قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلدٸ. سونىمەن قاتار, جەر ٷستٸ ٶزەن سۋلارى وبلىس بويىنشا جوق ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ال وبلىس اۋماعى جەر استى سۋ رەسۋرستارىمەن جەنە دە كاسپيي تەڭٸزٸ ايدىنىمەن قامتىلعان.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جەنە تابيعات رەسۋرستاردى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ماڭعىستاۋ بٶلٸگٸن قورعاۋ اياسىندا بٸرشاما جۇمىستار اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, 1399,5 قاشىقتىقتى قۇرايتىن تٷرٸكمەنستان شەكارىسىنان اتىراۋ وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيٸن سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەرٸ ورنالاستىرىلدى. جىل سايىن ەكولوگييالىق زەرتتەۋ زەرتحاناسى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تەڭٸز پورتىنىڭ جەنە دە مۇناي كەن ورىندارىنىڭ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋلارىنا تەحنوگەندٸ ەسەرلەرٸن كەشەندٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. وسى جىل اياسىندا ەكولوگييالىق زەرتتەۋ زەرتحاناسى گيدروبيولوگييا بٶلٸمٸمەن تولىسىپ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ گيدروفلورا جەنە گيدروفاۋنا جاعدايىن زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك الدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندى ەسەبٸ ەكولوگييا دەپارتامەنتٸ, گەولوگييا جەنە جەر قويناۋىن پايدالانۋ ينسپەكتسيياسى جەنە دە ماماندىرىلعان تابيعاتتى قورعاۋ پروكۋراتۋراسىنا انىقتالعان ەكولوگييالىق بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا شارا قولدانۋعا جٸبەرٸلٸپ وتىرادى.
جىلدا حالىقارالىق كاسپيي كٷنٸ قارساڭىنا وبلىستا مەرەكەلٸك ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى, سونىمەن قاتار كاسپيي تەڭٸزٸ جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن جەنە دە حالىقارالىق بەدەلدٸ ۇيىمدارمەن كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ بيورەسۋرستارىن قورعاۋ مەسەلەسٸنٸڭ اياسىندا تٷرلٸ شارالار ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ.
ەرينە, ەكولوگييالىق احۋالدى جاقسارتۋعا قۇزىرلى ورگاندار بارىن سالۋدا. دەسە دە, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەلەرٸ جەرگٸلٸكتٸ نەمەسە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجىنى جۇمساۋ ارقىلى شەشٸلە بەرمەيتٸنٸ ايدان انىق. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ورنىنا, قازٸر قورلايتىندار كٶبەيگەن زامان بولىپ تۇر. بٸر عانا كاسپيي مەسەلەسٸن ايتاتىن بولساق, تەڭٸز جاعالاۋىن لاستانۋىنا ادامداردىڭ ٶزدەرٸ جول بەرٸپ وتىر. دەمەك, بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن وي-سانانى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ قاجەت. مۇنى تەك ەستيتٸن قۇلاق, سەزٸنتٸن جٷرەك بولسا جەتٸپ جاتىر.
دايىنداعان نۇربول وقۋوۆ,
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
ماڭعىستاۋ وبلىسى, اقتاۋ قالاسى
