Sýret: dzen.ru
Attila (nemese Attili – (múmkin Attyly), túrki-qazaq tilinde osylai atalýy tiis. Ejelgi qazaqtar kóshpeli halyq bolǵan soń balalarynyń esimin tórt túlik mal men it-qustyń atymen atai bergen. Buǵan tań qalýǵa bolmaidy; «Itúrgen», «Bóraýyz», «Tuiaq», «Saryjal», «Narbuqa», «Ketbuqa», «Qoibaǵar», «Qozybaq», qyzdaryn «Erketai», «Qulan», «Bórte», «Bota», «Aqbota» «Narqyz» óstip kete beredi). Edil boiyndaǵy (Volga) ǵundardan shyqqan soń qazaqtar Attilini Edil batyr dep te jalpy túrde atai beredi.
Ózderin «Kún» nemese «Ǵun» – dep ataý sol zamandaǵy kóshpeli Alash jurtynda kóneden qalyptasqan Iu.Iakovetstiń «Istoriia tsivilizatsii» monografiiasynda bylai deidi: «Ih predki byli svobodnymi liýdmi – detmi velikih stepei, ih nazyvali gýnny ili hýnny. Sami oni nazyvali detmi Solntsa ili samim solntsem – Kýn, Gýn, chto po gýnskii i po kazahski oznachaet solntse».
Edil ózeniniń boiynan Kári qurlyqqa joryqqa shyqqan Attili (Attila) jolynda qazirgi Rýsti kezdestirmegen. (Ol kezderde soltústiktegi kórshimizdiń memleketi turmaq, kniazdyqtary da qurylmaǵan. Ormandarda óz denesinen shyǵatyn zár sýymen (sidigimen) beti-qolyn jýyp, balyq aýlap, ańshylyqpen ainalysyp, jabaiy túrde kún kórgen. Bul Eýropa ǵalymdarynyń dáleldegen shyndyǵy. Bul dástúrdi olar qazir de ustaidy. Denelerine qotyr shyqsa nemese bir jerin jyryp ketse, «nasybailarynyń sýyn» paidalanady.
Sonymen, Kári qurlyq aýmaǵyna basyp kirgen, Attili (Attila) bastaǵan Uly joryq Rim imperiiasyna ońdyrmai soqqy berdi.
Kóshpeli Uly qaǵanattyń kúsh-qýaty myńjyldyq Rimdi shynymen de shoshytyp jiberdi. Eger orys tilinde aitatyn bolsaq, «Rim – vechnyi gorod», – byl natsionalnoi ideei Rimskoi imperii.
Ǵundardyń soqqysynan keiin, bul mátel jaiyna qaldy. Sol bir ýaqytta Rim imperiiasynyń qaramaǵynda júz milliondai halyq bolǵan eken. (Patrik Hovord. «Attila-korol gýnnov. Chelovek i mif») Attiline qaraityn ǵundar ondai kóp emes edi. Biraq, jaýyngerleri soǵysqa qabileti jaǵynan rimdikterden eki-úsh ese asyp túsetin. At ústinde sheber soǵysatyn. Rim imperiiasyna qaraityn jaýyngerler kóbine jaiaý júrip plangalyq urys júrgizetin. Tek temir saýytty rytsarlary bolmasa. Shaýyp kele jatqan ǵun sarbazy olarǵa jaqyndamai-aq, shalma laqtyryp atynan aýdaryp túsretin. Qansha ǵasyrlar boiy Eýropanyń barlyq ulttaryn ózine baǵyndyryp, olardyń sanasyna «Biz quldarmyz», – degen sózdi sińirip, qalyptastyrǵan jáne jeke halyq bolyp, derbes memleket qurýdy oi-júiesinen sylyp tastaǵan, bul imperiia - orta ǵasyrdaǵy eń qatygez qurylym edi. Adam shoshyrlyq gladiatorlar shaiqasyn oilap taýyp, kisi qanyn sýdai shashyp, ózderi sodan lázzat alyp, adam balasyn mazaq qylǵan bul kóne rimliandardyń jaýyzdyǵyn, kóshpeli ǵun qaǵanaty kúlin kókke ushyrdy. Katalaýn jazyǵyndaǵy myń jylda bolatyn Uly shaiqas, tutas Eýropanyń ulttaryn úiindegi itindei úiretip alǵan Rimdi, ońdyrmai búk túsirdi. German, Pari, Got, taǵy basqa tolyp jatqan taipalar men halyqtar óz bostandyǵyn alyp ketti.
Osy arada azdap sheginis jasap, mynany aita ketkendi jón kórdik: Ataqty ǵalymymyz Álkei Marǵulan «Qozy Kórpesh – Baian sulý» dastanynyń dúniege kelgenine 4000 jyl bolǵan, – dep jazypty. Sonda bul dastan Saqtar zamanynda týǵan ǵoi. Osyǵan qarap bizdiń qazaqtar Saq, Ǵun atalyp, keiinnen Túrkiler jáne Alash jurty bolyp qazirgi zamanǵa túrli ataýlarmen jetken desek, qatelespegendigimiz.
Sonda Attili (Attila) nemese Edil batyr qazaqtyń tól balasy ekendigine júz paiyz senýimiz kerek qoi.
A.N.Bernshtam bylai dep jazady: Naqtyraq bolsyn dep oryssha keltirdik. «Gýnny sygrali svoiý istoricheskýiý rol priniav ýchastie v krýshenie ogromnoi mnogoetnichnoi i raznorodnoi Rimskoi imperii, na politicheskoi karte Evropy poiavilis novye gosýdarstvennye obrazovaniia. Vot v etom to i byla glavnaia zaslýga gýnnov i geniia Attily pered mirovoi tsivilizatsiei», – deidi.
Attiline (Attila) osydan birneshe jyldyń aldynda 1600 jyl toldy. Álemge áigili, tutas Rim imperiiasyn qulatyp, ondaǵy júzdegen ulttarǵa bostandyq alyp bergen uly han jáne batyrymyzǵa elimizde eskertkish monýment turǵyzyp, búkil álemge maqtanyshpen kórsetýimizge bolar edi.
