سۋرەت: dzen.ru
اتتيلا (نەمەسە اتتٸلٸ – (مٷمكٸن اتتىلى), تٷركٸ-قازاق تٸلٸندە وسىلاي اتالۋى تيٸس. ەجەلگٸ قازاقتار كٶشپەلٸ حالىق بولعان سوڭ بالالارىنىڭ ەسٸمٸن تٶرت تٷلٸك مال مەن يت-قۇستىڭ اتىمەن اتاي بەرگەن. بۇعان تاڭ قالۋعا بولمايدى; «يتٷرگەن», «بٶراۋىز», «تۇياق», «سارىجال», «ناربۇقا», «كەتبۇقا», «قويباعار», «قوزىباق», قىزدارىن «ەركەتاي», «قۇلان», «بٶرتە», «بوتا», «اقبوتا» «نارقىز» ٶستٸپ كەتە بەرەدٸ). ەدٸل بويىنداعى (ۆولگا) عۇنداردان شىققان سوڭ قازاقتار اتتٸلٸنٸ ەدٸل باتىر دەپ تە جالپى تٷردە اتاي بەرەدٸ.
ٶزدەرٸن «كٷن» نەمەسە «عۇن» – دەپ اتاۋ سول زامانداعى كٶشپەلٸ الاش جۇرتىندا كٶنەدەن قالىپتاسقان يۋ.ياكوۆەتستٸڭ «يستورييا تسيۆيليزاتسيي» مونوگرافيياسىندا بىلاي دەيدٸ: «يح پرەدكي بىلي سۆوبودنىمي ليۋدمي – دەتمي ۆەليكيح ستەپەي, يح نازىۆالي گۋننى يلي حۋننى. سامي وني نازىۆالي دەتمي سولنتسا يلي ساميم سولنتسەم – كۋن, گۋن, چتو پو گۋنسكيي ي پو كازاحسكي وزناچاەت سولنتسە».
ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ بويىنان كەرٸ قۇرلىققا جورىققا شىققان اتتٸلٸ (اتتيلا) جولىندا قازٸرگٸ رۋستٸ كەزدەستٸرمەگەن. (ول كەزدەردە سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸمٸزدٸڭ مەملەكەتٸ تۇرماق, كنيازدىقتارى دا قۇرىلماعان. ورمانداردا ٶز دەنەسٸنەن شىعاتىن زەر سۋىمەن (سٸدٸگٸمەن) بەتٸ-قولىن جۋىپ, بالىق اۋلاپ, اڭشىلىقپەن اينالىسىپ, جابايى تٷردە كٷن كٶرگەن. بۇل ەۋروپا عالىمدارىنىڭ دەلەلدەگەن شىندىعى. بۇل دەستٷردٸ ولار قازٸر دە ۇستايدى. دەنەلەرٸنە قوتىر شىقسا نەمەسە بٸر جەرٸن جىرىپ كەتسە, «ناسىبايلارىنىڭ سۋىن» پايدالانادى.
سونىمەن, كەرٸ قۇرلىق اۋماعىنا باسىپ كٸرگەن, اتتٸلٸ (اتتيلا) باستاعان ۇلى جورىق ريم يمپەريياسىنا وڭدىرماي سوققى بەردٸ.
كٶشپەلٸ ۇلى قاعاناتتىڭ كٷش-قۋاتى مىڭجىلدىق ريمدٸ شىنىمەن دە شوشىتىپ جٸبەردٸ. ەگەر ورىس تٸلٸندە ايتاتىن بولساق, «ريم – ۆەچنىي گورود», – بىل ناتسيونالنوي يدەەي ريمسكوي يمپەريي.
عۇنداردىڭ سوققىسىنان كەيٸن, بۇل مەتەل جايىنا قالدى. سول بٸر ۋاقىتتا ريم يمپەريياسىنىڭ قاراماعىندا جٷز ميلليونداي حالىق بولعان ەكەن. (پاتريك حوۆورد. «اتتيلا-كورول گۋننوۆ. چەلوۆەك ي ميف») اتتٸلٸنە قارايتىن عۇندار ونداي كٶپ ەمەس ەدٸ. بٸراق, جاۋىنگەرلەرٸ سوعىسقا قابٸلەتٸ جاعىنان ريمدٸكتەردەن ەكٸ-ٷش ەسە اسىپ تٷسەتٸن. ات ٷستٸندە شەبەر سوعىساتىن. ريم يمپەريياسىنا قارايتىن جاۋىنگەرلەر كٶبٸنە جاياۋ جٷرٸپ پلانگالىق ۇرىس جٷرگٸزەتٸن. تەك تەمٸر ساۋىتتى رىتسارلارى بولماسا. شاۋىپ كەلە جاتقان عۇن ساربازى ولارعا جاقىنداماي-اق, شالما لاقتىرىپ اتىنان اۋدارىپ تٷسرەتٸن. قانشا عاسىرلار بويى ەۋروپانىڭ بارلىق ۇلتتارىن ٶزٸنە باعىندىرىپ, ولاردىڭ ساناسىنا «بٸز قۇلدارمىز», – دەگەن سٶزدٸ سٸڭٸرٸپ, قالىپتاستىرعان جەنە جەكە حالىق بولىپ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى وي-جٷيەسٸنەن سىلىپ تاستاعان, بۇل يمپەرييا - ورتا عاسىرداعى ەڭ قاتىگەز قۇرىلىم ەدٸ. ادام شوشىرلىق گلادياتورلار شايقاسىن ويلاپ تاۋىپ, كٸسٸ قانىن سۋداي شاشىپ, ٶزدەرٸ سودان لەززات الىپ, ادام بالاسىن مازاق قىلعان بۇل كٶنە ريمليانداردىڭ جاۋىزدىعىن, كٶشپەلٸ عۇن قاعاناتى كٷلٸن كٶككە ۇشىردى. كاتالاۋن جازىعىنداعى مىڭ جىلدا بولاتىن ۇلى شايقاس, تۇتاس ەۋروپانىڭ ۇلتتارىن ٷيٸندەگٸ يتٸندەي ٷيرەتٸپ العان ريمدٸ, وڭدىرماي بٷك تٷسٸردٸ. گەرمان, پاري, گوت, تاعى باسقا تولىپ جاتقان تايپالار مەن حالىقتار ٶز بوستاندىعىن الىپ كەتتٸ.
وسى ارادا ازداپ شەگٸنٸس جاساپ, مىنانى ايتا كەتكەندٸ جٶن كٶردٸك: اتاقتى عالىمىمىز ەلكەي مارعۇلان «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» داستانىنىڭ دٷنيەگە كەلگەنٸنە 4000 جىل بولعان, – دەپ جازىپتى. سوندا بۇل داستان ساقتار زامانىندا تۋعان عوي. وسىعان قاراپ بٸزدٸڭ قازاقتار ساق, عۇن اتالىپ, كەيٸننەن تٷركٸلەر جەنە الاش جۇرتى بولىپ قازٸرگٸ زامانعا تٷرلٸ اتاۋلارمەن جەتكەن دەسەك, قاتەلەسپەگەندٸگٸمٸز.
سوندا اتتٸلٸ (اتتيلا) نەمەسە ەدٸل باتىر قازاقتىڭ تٶل بالاسى ەكەندٸگٸنە جٷز پايىز سەنۋٸمٸز كەرەك قوي.
ا.ن.بەرنشتام بىلاي دەپ جازادى: ناقتىراق بولسىن دەپ ورىسشا كەلتٸردٸك. «گۋننى سىگرالي سۆويۋ يستوريچەسكۋيۋ رول پرينياۆ ۋچاستيە ۆ كرۋشەنيە وگرومنوي منوگوەتنيچنوي ي رازنورودنوي ريمسكوي يمپەريي, نا پوليتيچەسكوي كارتە ەۆروپى پوياۆيليس نوۆىە گوسۋدارستۆەننىە وبرازوۆانييا. ۆوت ۆ ەتوم تو ي بىلا گلاۆنايا زاسلۋگا گۋننوۆ ي گەنييا اتتيلى پەرەد ميروۆوي تسيۆيليزاتسيەي», – دەيدٸ.
اتتٸلٸنە (اتتيلا) وسىدان بٸرنەشە جىلدىڭ الدىندا 1600 جىل تولدى. ەلەمگە ەيگٸلٸ, تۇتاس ريم يمپەريياسىن قۇلاتىپ, ونداعى جٷزدەگەن ۇلتتارعا بوستاندىق الىپ بەرگەن ۇلى حان جەنە باتىرىمىزعا ەلٸمٸزدە ەسكەرتكٸش مونۋمەنت تۇرعىزىپ, بٷكٸل ەلەمگە ماقتانىشپەن كٶرسەتۋٸمٸزگە بولار ەدٸ.
