«Uly Dala eli», «Qazaq eli», «Máńgilik el» degen kieli uǵymdar talaily tarihynda basynan qily qiyndyqty ótkergen qazaq halqynyń buryny men búgininen habar berip turǵandai.
Elbasymyz táýelsizdigimizdi alǵannan bastap «Tutas túrki eli» ideiasynan «birtutas Túrkistan» ideiasyna deiingi babalarymyzdyń izgi armandaryn iske asyrý nietimen «Túrki birligi» ideiasyn aityp keledi.
Kóne túrkiler ańsaǵan Máńgilik El – búgingi qazaq memleketi. Ejelgi Uly dalanyń murageri, ultyn súietin perzent,qundy dástúrlerdiń mirasqory retinde qazaq eli basshysynyń «Máńgilik El» ideiasyn jańǵyrtýy – zańdylyq ári perzenttik paryz.
Ult jasampaz bolý úshin ultty uiytatyn uly ideia qajettiligin bolmysymen sezinetin, maqsatsyz eldiń tarih kóshine ilesýi neǵaibyl ekenin tereńnen paiymdaityn Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna kezekti Joldaýynda «Máńgilik el – ata-babamyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany ekenin barlyǵymyz bilemiz. Ol arman álem elderimen terezesi teń qatynas quratyn, álem kartasynan oiyp turyp oryn alatyn táýelsiz memleket ataný edi. Ol arman turmysy baqýatty, tútini túzý shyqqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraityn baqytty el bolý edi. ...Endigi urpaq – máńgilik qazaqtyń perzenti. Endeshe, qazaq eliniń ulttyq ideiasy – Máńgilik el», – dep eldi eleń etkizgen«Máńgilik El» ideiasyn jariialady.
Tarihqa taǵzym jasap, babalardyń uly isterin ulyqtaý – memlekettilik uǵymynulttyq ideologiianyń altyn qazyǵynaainaldyrý. «Memlekettilik» uǵymy memlekettik qurylym ǵana emes, memlekettilik – ár memlekettiń damýy men qyzmetin uiymdastyrýǵa qajetti ideialar men kózqarastardyń tutas júiesi. Demek, «Máńgilik El» ideiasy – ulttyq-memlekettik ideianyń irgetasy, eldiń bolashaǵyna qyzmet etetin jasampaz ozyq oi.Bir kezderi dúrkiregen Kóktúrikter imperiiasy tý etip, Tonykók negizin qalaǵan, Máńgi el qundylyǵy búgin, mine, osylaisha Qazaqstan memleketiniń túp qazyǵy – ulttyq ideiasyna ainaldy.
2015 jylǵy 11 qyrkúiekte Astanadaǵy saltanatty jiynnan bastalǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereili merekesi ejelgi memlekettigimizdi dúiim elge pash etti. Səni men məni úilesken torqaly toi eldigimiz ben bereke-birligimizdiń, jarqyn bolashaǵymyz ben məńgilik muratymyzdyń búkilhalyqtyq alamanyna ainalyp, barsha qazaqstandyqtardy, jalpy respýblika jurtshylyǵyn bir serpiltkeni aian. Elbasynyń osy jiynda: «Qazaq handyǵy budan bes jarym ǵasyr buryn ǵana shańyraq kóterse de, Eýraziianyń uly dalasynda ornaǵan arǵy dəýirdegi saq, ǵun, úisin memleketteriniń, bergi zamandaǵy Uly túrik qaǵandyǵy, Deshti Qypshaq pen Altyn Orda memleketteriniń zańdy murageri boldy», – dep aitqan tujyrymy ondaǵan jyldar boiy qiianatqa ushyrap, kómeskilenip kelgen tarihi aqiqatqa shamshyraqtai jaryq shashyp, tarihshy-ǵalymdardyń tiianaqtaityn tuǵyrnamasyna ainaldy.
Halqymyzdyń bereke-birligin pash etip, mereiin tasytqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq merekesi qazan aiynda qasietti Taraz tórinde úlken tabyspen, sharyqtaǵan kóńil-kúimen túiindeldi. Alǵash ret «qazaq» ataýymen ejelgi ordamyzdyń shańyraǵy kóterilgen kóne Taraz jerinde memleket basshysynyń qatysýymen «Qazaq handyǵy» monýmenti boi kóterdi. Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan aibyndy handar Kerei men Jənibek qos qaptaldaǵy taqta otyryp, ózderine ystyq iltipat kórsetip jatqan urpaqtaryn eldiktiń merekesimen quttyqtap turǵandai áser qaldyrady.Án áýeletip, shashýlar shashqan halyq kóńili – jaimashýaq. Taraz tarih besiginde terbelgendei tebirenip, 17 elden kelgen qonaqtardy tarihi toi qyzyǵy tamsandyrǵany anyq.
Eleń etkizgen erekshe qubylys– Qytaidyń Sian qalasynan shyǵyp, bir jyldan asa jol júrgen qazaq-qytai dostyǵynyń jarshysyndaikerýenniń dəl toi bolyp jatqan kúni Taraz qalasyna kelýi. Ótken zamannyń elesindei bolyp, júk artqan 136 túie, 8 at-arba men 100-den astam qaraýyly bar kerýenniń burynǵy babalarymyzdyń júrgen jolyn jańǵyrtyp, sapar sońyn Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toilap jatqan kóne qalada túiindeýi – torqaly toiǵa shashylǵan shashý men tartylǵan tartýdyń tóresi.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy – tarihqa taǵzym ǵana emes, qazaqtyń jańa sapaǵa kóterilýiniń mańyzdy mejesi, ult urpaqtaryna oi salyp, otanshyldyǵyn tereńdetýdiń, azamattardyń júregine memleketshildik sezimin uialatýdyń jańa bir múmkindigi boldy.
Kóptiń biri bolyp tasada qalmai, damyǵan, yqpaldy memleket qurýǵa umtylý – eldigimizge syn, ultymyzdy álemge tanytýdyń múmkindigi, qazirgi urpaqtyń asyl muraty. Óitkeni, álemdik qaterlerge tótep bere alatyn qýatty memleket qana ómirsheń el bolatyny qazir eshkimge qupiia emes.
Ǵajap izdenis ǵalamat jańalyq jasaitynyn dáleldegen Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Á. Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýyndaqazaqstandyq joldyńkeleshekte qalai kemeldenetinin, eń bastysy qandai el qurýmen tiianaqtalatynyn túsindirip, jańa dáýir kelbetin sózben somdap jetkizdi.
Álemniń eń bedeldi jiyny – Birikken Ulttar Uiymynyń mereili 70 jyldyq sessiiasyndaElbasymyzdyń ana tilinde ún qatýy eldi bir serpiltkeni aian.«Máńgilik eldiń»ulttyq tili asqaqtasa,ulttyń abyroiy asqaqtaitynyn Ult kóshbasshysy osylai dáleldedi. Til – memlekettiliktiń kepili bolsa, eli máńgi, ulty myqty bolatyny anyq.
Rýhy berik, armany asqaq eldiń azamattaryózine senedi, ózgeni syilaidy,basqamen sanasady, jaqsysyn úirenedi.Sondai azamattar naǵyz patriot bolady, óz elin, jerin, Otanyn súiedi, halqynyń tilin, dástúrin, mádenietin, tarihyn biledi, qadirleidi.Sony baǵalap, úlgi alatyndar kóbeise...
«Máńgilik el» – Táýelsizdik alǵannan keiin qalyptasqan, myńjyldyq máni bar jalpyulttyq, filosofiialyq ideia. Kóregen handarymyz ben dana bilerimiz, Alash arystary elin qaiyrymdy qoǵamǵa, qazaq jerin jaily mekenge, Jeruiyqqa ainaldyrýdy arman etip, sol úshin janyn da aiamaǵany tarihtan belgili.
Kópultty ári kópdindi Qazaqstannyń alǵan asýlary men jetken jetistikteriniń bastaýy – beibitsúigish halqymyzdyń aq-adal peiili men qonaqjailylyǵy, tózimdiligi men eńbekqorlyǵy, elimizdi mekendeitin túrli ult ókilderiniń qazaqtyń dástúrli qundylyqtaryn qadirlegen dospeiildiligi. Sondai-aq, júz otyzǵa jýyq ulttar men on segiz konfessiialyq top ókilderiniń bereke-birligi jarasyp, yntymaqtasa ómir súrýi – elimizdiń beibitshilik pen kelisimdi saqtaý jolyndaǵyutymdy saiasaty men aýqymdy eńbekteriniń jemisi.
Elbasymyz «Jer betinde myńdaǵan ulttar men ulystar bar. Biz – derbes memleket qurý baqytyna ie bolǵan 193 ulttyń birimiz. Basqa baqyttyń qonýy – bir bólek, sol baqytty baǵalai bilý – bir bólek.
...Táýelsizdik – tarihtyń syiy nemese búgingi býynnyń menshigi emes. Ol – ótken babalardyń aldyndaǵy qasietti borysh jáne keleshek urpaqtyń aldyńdaǵy zor jaýapkershilik. Biz Táýelsizdigimizge táý etip, táýbe dep, Táýekelmen bolashaqqa bet túzep kelemiz. Biz búgin Uly tarihymyzdyń taǵy bir shebinen senimdi ótip kelemiz», – degen edi.
Ata-babamyzdyń san ǵasyrlar boiy armany, búgingi urpaqtyń aqiqaty bolǵan qasietti táýelsizdigimizdi, eldigimizdi saqtap, damyǵanelderdiń qataryna qosylý – Máńgilik el bolýdyń nysany. Keleshek urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin árqaisysymyz ortaq qundylyqqa úlesimizdi qosýymyz shart.
Babalar armany bolǵan táýelsizdikke qol jetkizgen soń, ony saqtap qalý úshin el ishindegi alaýyzdyqqa jol bermeitin birtutas ideia, alǵa jeteleitin baǵyt-baǵdar, maqsat-murat bolý kerek. Aldyna asqaq maqsattar qoiatyn, tili men dinine berik, jastary alǵyr, rýhy biik, jaqsylyqqa jany qushtar, erteńine senimmen qaraityn halyq qana tarihta «Máńgilik el» bolyp qalatyny anyq.
«Máńgilik el» ideiasy – halyqtyń múddesine, qoǵamdaǵy tynyshtyq pen yntymaqtastyqqa qyzmet etetin, baǵyty men baǵdary anyq jol, beibitshilik pen kelisimdi, ultaralyq tatýlyq pen tózimdilikti saqtap, syndarly sátterden súrindirmeitin uly murat.
Burynǵy-sońǵy bilimdarlardyń paiymdaýynsha, eldi ilgeri súireitin ideia memlekettik sipat alyp, qoǵam músheleriniń kóńilinen shyǵýy úshin negizgi eki talap oryndalýy tiis eken.
Onyń birinshisi – sol memlekette ómir súrip otyrǵan halyqtyń bolmysymen, maqsat-múddesimen tolyq sáikes kelýi;
Ekinshisi – memleket tarihymen sabaqtasyp, uzaq merzimder boiy sol qoǵamda qalypty, jetekshi ideologiialyq máni bolýy.
Uly qaǵanat qurǵan túrkiler osy eki qaǵidany da ustanǵan eken.
Qazaq halqyTúrki qaǵandary men Qazaq handarynyń, Abai men Alash qairatkerleriniń izgi armany bolǵan ulttyq ideologiiany qalaǵandyqtan, «Máńgilik El» ideiasyn tý etip kóterý qajettiligin sezindi.
Qazaq eliniń búgingi basty maqsaty –birligi jarasqan, ekonomikasy myǵym,áleýeti joǵary, básekelestikke qabiletti, aldyńǵy qatarlyotyzdyqqa ený. Qazaqtyń birtýar perzenti Nursultan Ábishuly táýelsizdik alǵan kúnnen bastapqundylyqtarymyzdy qadirlep, asylymyzdy ardaqtaýǵa úndep keledi. Búkil álem qyzyǵa qaraityn eldegi tynyshtyq pen turaqtylyq, ekonomikalyq damý, ultaralyq tatýlyq – halqymyzdyń salqynqandy sabyrlylyǵy men Elbasymyzdyń syndarly saiasatkerliginiń jemisi.
Memlekettiń tiregi – halyqtar dostyǵy, el birligi, qoǵam tutastyǵy. Osy úsh tuǵyr bekem bolsa, Máńgilik eldiń shańyraǵy biik, keleshegi kemel.
«Máńgilik el» – kemel keleshektiń jobasy, sondyqtan onyń urpaqtar sabaqtastyǵyna ulasatyny málim. Uly Dala eliniń ǵalamat tarihy men qaitalanbas qundylyqtaryn urpaqqa ulaǵattap, úlgi bolatyndai igi ister atqarý – búginge mindet, keleshekke – amanat.
«Máńgilik El» ideiasyn iskeasyrýdy bastaý baqyty búgingi urpaqqa buiyrsa, babalardyń aldyndaǵy qaryzymyz ben balalardyń aldyndaǵy paryzymyzdyń oryndalǵany. Qazaqstan álemdegi alyp elderdiń qatarynan óz ornyn alsa, álemge tanylǵan eldiń órenderi el men jerdiń iesi bolatyndai namysty bolyp jetilse, ulttyq dástúrli qundylyqtarymyz joǵalmai, urpaqtan-urpaqqa berilip otyrsa, «Máńgilik el» bolashaǵy baiandy, keleshegi nurly bolary aiqyn.
Qazaq handyǵyn qurǵan babalar taǵylymy, Uly Jeńiske jetkizgen atalar erligi, eldi biriktirýshi kúsh – «Máńgilik el» ideiasy jańa Qazaqstandy tyń serpiliske bastap, arman aqiqatqa ainalsa, keleshek urpaqty izgi nietterge jetelep, otanshyldyq rýhyn kúsheite túsetini anyq.
Otanshyldyq – eldikti, memlekettilikti sanaly túrde seziný, óz eliniń bostandyǵy men Táýelsizdigin qorǵaý, Otanynyń tarihyn qurmettep, óziniń adal eńbegin týǵan eliniń gúldenýine arnaý. Jastardyń sanasynda shynaiy patriottyq sezim men Otanyna degen adaldyqty qalyptastyrý – qazir burynǵydan da ótkir, ózekti másele. Parasatty qoǵam qurý úshin jastardyń boiyndaǵy ultjandylyǵyn sharyqtatý – árbirimizdiń qasietti paryzymyz.
«Patriotizm – Otanǵa, memleketke degen súiispenshilik, jeke adamnyń aman-saýlyǵy, óziniń memleketke táýeldi ekenin moiyndaý, iaǵni patriotizm degenimiz memleket degen uǵymdy, onyń jeke adammen barlyq jaǵynan ótkeni men búgingi kúni jáne bolashaǵymen qarym-qatynasyn bildiredi», – deidi qazaqtyń birtýar perzenti B. Momyshuly.
«Qazaqstandyq patriotizmniń» ereksheligi – tek qazaqtardyń ǵana emes, keń-baitaq elimizdi mekendeitin barlyq ult pen ulys ókilderiniń tileginiń ortaq bolýy, ózi mekendep otyrǵan eldiń taǵdyryna alańdap, janashyrlyq jasaýy. Otanshyldyq – jerge degen ińkárlik, halqynyń jetistigi men elińniń igiligine qýana bilý, ol – úzdiksiz tárbieniń nátijesinde sanada birtindep qalyptasatyn uly sezim. Qazaqstandyq patriotizm ón boiyna rýh pen namysty jinaqtasa, keleshegimiz kemel, urpaǵymyz alǵyr bolary haq.
Caliha Dýanaeva
.jpeg)