Qazaqstan Respýblikasynyń Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy – halqymyzdyń bastan keshirgen eleýli oqiǵalarynyń biri. Osy jyldar aralyǵynda Qazaqstan álemde damyǵan 50 memleketterdiń qataryna qosyldy. Bolashaqqa josparlanǵan 2030-strategiiasyn merziminen buryn iske asyryp, aldaǵy maqsattardy aiqyndaý úshin Qazaqstan-2050 josparyn qolǵa aldy. Ulttyń damýyn naqtylaityn, alǵa jeteleitin 5 institýtsionaldy reforma belgilenip, ol reformalardy júzege asyratyn 100 naqty qadam boiynsha búginde naqty ister júzege asyrylyp jatyr.
El ishindegi turaqtylyq pen tutastyqtyń birqalypty damýynyń sheshýshi faktory bolyp tabylatyn ulttyq birlik pen qoǵamdyq kelisimge bastaidy. Al, bul qundylyqtar «Máńgilik el» jalpyhalyqtyq ideiasynda kórinis tapqan. Máńgilik elge ainalý úshin táýelsizdikti saqtap, eldigimizdi nyǵaitý basty maqsat bolyp tabylady. Óitkeni, táýelsizdik uǵymy halqymyzdyń muraty, ǵasyrlar boiǵy armanyna ainalǵan, sonaý alash tulǵalarynyń zerdesi men ónegesimen kelgen amanat dúnie bolatyn. Bul, Elbasymyzdyń: «...bizdiń bir ǵana Otanymyz – táýelsiz Qazaqstan. Biz bolashaqqa kóz tigip, táýelsiz elimizdi «Máńgilik El» etýdi murat qyldyq. Osy ideiany árqaisysymyz sezinip, ómirlik sabaq retinde túisek, osy jolda bar áleýetimizdi salsaq, 2050 jyly murat etken «Máńgilik Elge» jetetinimizge senimdimin..., ...ótken tarihymyzǵa taǵzym da, búgingi baǵytymyzǵa maqtanysh ta, gúldengen keleshekke senim de «Máńgilik El», – degen sózderimen tolyǵa túsedi. «Máńgilik El – ata-babalarymyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany. Ol arman – álem elderimen terezesi teń qatynas quryp, álem kartasynan oiyp turyp oryn alatyn Táýelsiz Memleket ataný edi.
Máńgilik el ideiasynyń tarihi bastamasyna kóz júgirter bolsaq, kóne túrkilerdiń osy sipattaǵy ideiasy úsh negizden turady. Onyń birinshisi – kóne túrki jazba eskertkishterindegi «Máńgilik El»ideiasy. Tonykók eskertkishinde memlekettiń turaqty bolýy úshin bilikti ustap otyrǵan qaǵan men aqylgói dana biraýyzdylyǵy, sóz ben istiń ajyramaýy, eldiń tutastyǵy úshin yntymaqtyń, barlyq kúshterdiń uiytqysy bolý qajettigi túp nysana retinde aitylady. Túrki halqynyń eldiginen aiyrylyp, qaǵansyz qalyp, taǵy da basqalarǵa baǵynyp, odan qaita kóterile bastaǵany, jańa qaǵan otyrǵannan keiin eldiń basyn biriktirý sharalary, iaǵni «túnde uiyqtamai, kúndiz otyrmai, túrki eli úshin qyzyl qanyn aǵyzyp, qara terin tókkeni, kúsh-qýatyn bergeni» pash etiledi. Osynyń bári keiingi urpaqqa da úndeý retinde aitylǵany kórinedi. Sonymen qatar, bul jerde «Máńgilik El» uǵymy qazirgi Qazaqstannyń táýelsizdik rýhy jáne azattyq ideiasymen úndesip tur.
Ekinshisi – Ál-Farabidiń «Qaiyrymdy qala turǵyndary» shyǵarmasynda bul ideianyń teoriialyq turǵydan tiianaqtalýy. Uly ǵalym ejelgi grek filosofiiasy men shyǵystyń musylman ilimderin bailanystyra otyryp, túrki dúniesiniń «Máńgilik El» filosofiiasynyń teoriialyq negizdemesin jasaǵan bolatyn. Ǵalym «Máńgilik El» teoriiasynyń negizgi erejelerin «Qaiyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary týraly», «Memleket bileýshiniń naqyl sózderi», «Azamattyq saiasat» shyǵarmalarynda baiandaidy. Baqytqa jetý jolynda adamdardyń arasyndaǵy qaiyrymdylyq pen túsinýshilik, bir-birine kómek berý, dostyq pen beibitshilik, tárbie men tálim – Ál-Farabidiń tutas áleýmettik-saiasi teoriiasynyń ajyramas bir bóligin quraidy. Memleket pen qoǵamnyń kemeldenýi týraly áleýmettik-saiasi teoriiasynda memleket basqarýshylary men sol qoǵamda ómir súretin adamdardyń da ustanýy tiis memleketti basqarýdyń negizgi mehanizmderi kórsetildi. Sondyqtan, bulardyń bári qazirgi tańda túrkitildes memleketterdiń ulttyq qundylyqtary retinde sanalýy tiis. Ál-Farabi memlekettiń mindetin jáne onyń ishki jáne syrtqy mindetterin tolyq anyqtap beredi. Syrtqy mindeti retinde memlekettiń qaiyrymdy qala turǵyndaryn nemese memleketti syrtqy jaýlardan qorǵaý, iaǵni kúshti qorǵanys uiymdastyrýmen júkteledi. Ishki mindeti retinde memlekettiń óz halqynyń baqytqa jetýi úshin kórnekti sharalardy iske asyrý kerek: olar — ádilettilikti ornatý, halyqty oqytý, olardy kerekti ǵylymmen tolyqtyrý, adamgershilikke tárbieleý, qaiyrymdylyqty taratý jáne eń jaqsy baqytqa jetkizetin ádetterdi boiǵa sińirý. Qalǵan máselelerdiń bári – ekonomikalyq jáne saiasi máseleler – negizgi mindetke baǵynady, iaǵni adamdardyń baqytqa jetýi olardyń rýhani jetilýine táýeldi.
Úshinshisi – Júsip Balasaǵunnyń «Qutty Bilik» dastany. «Qutty bilik» dastany Qarahan memleketi túrikteriniń tilinde jazylǵany belgili. Dastanda X-XI ǵasyrlardaǵy Jetisý jerinde turǵan taipalardyń salt-sanasy, ádet-ǵuryptary, nanym-senimderi kóp jyrlanǵan. «Qutty bilik» keiipkerleriniń esimderi de burynǵy táńirilik din nanymdaryna qatysty. Basty beine Kún týdy – ádil el basshysynyń rámizi. Júsip Balasaǵunnyń basty keiipker qylyp Kúltegindi kórsetýi túrki mádenietin jalǵastyrýshy, máńgilik el baǵdarynyń qoldaýshysy ekendigin aiqyndaidy. XVIII ǵasyrda Qazaq handyǵynyń basyn qosyp, aidahardai Qytaidyń aýzyna túsirmei, aqyrǵan aiýdai Reseidiń tyrnaǵynan aman alyp qalǵan Abylai hannyń saiasaty túrkilik máńgilik el ideiasyn jandandyrýshy jáne jalǵastyrýshy tulǵanyń erligi. El basyna túsken úlken qiynshylyqtan Abylai han babamyz eldi biriktirip, jumyldyryp, sonyń arqasynda qazaq elin aman saqtap qaldy. Endeshe, Abylai han eldi biriktirgen uly tulǵa jáne «Máńgilik el» ideiasyn jalǵastyrýshy ekendigin maqtanyshpen aitýǵa bolady. Búgingi tańda birlikti betke ustaǵan eldiń ideologiiasy da osy ispetti bolmaq.
Al, búgingi tańdaǵy Qazaqstannyń birtutas memleket retinde ortaq shańyraqta ómir súretin ulttardyń ideiasy da osy máńgilik eldiń tutastyǵy men myzǵymas irgesiniń bolýymen erekshelenedi. Elbasy bes institýtsionaldyq reformany taldaý barysynda, tarihtyń jańa belesinde turǵan ulttyń birligin nyǵaitýdy erekshe nazarǵa aldy. «Bizdiń qoǵamymyzdyń kóp túrliligi – bizdiń álsizdigimiz emes, kúshimiz. Barlyq azamat quqyqtyń birdei kólemin paidalanyp, jaýapkershiliktiń birdei júgin arqalap jáne túrli múmkindikterge birdei qol jetkizýi tiis. Bizdiń qoǵamymyz neǵurlym qýatty jáne birtutas bola otyryp, tarihi turǵyda kóptegen tilderden jáne mádenietterden qalyptasty.
Búginde bizdi «Máńgilik El» qundylyqtary: azamattyq teńdik, eńbeksúigishtik, adaldyq, oqymystylyq, toleranttyq, shyn berilgendik pen patriotizm biriktiredi», – dedi. Shyndyǵynda, birligi myqty, irgesi bútin eldiń qashanda yrzyǵy mol. Elimiz osyndai baǵa jetpes bailyǵy – tatýlyǵymen maqtana alady. Qazirgi tańda Qazaqstanda 130-dan astam ult pen ulys ókili tatý-tátti ómir súrip jatyr. Olardyń ishinde qazaq ultynyń úlesi - 63,6 %, orystar – 23,3%, ózbekter – 2,9%, ýkraindar – 2%, uiǵyrlar – 1,4%, tatarlar – 1,2%, nemister – 1,1%, basqa ulystar 4,5% quraidy. Prezident «Qazaqstan-2050»
Strategiiasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Patshalyqtyń, tóńkeris dúmpýi men totalitarizmniń barlyq aýyrtpalyǵy men qiynshylyqtaryna qaramastan, bizdiń elimizdiń aýmaǵynda turatyn qazaqtar jáne basqa da ulttardyń ókilderi ózderiniń mádeni erekshelikterin saqtai aldy», – dep atap ótti. Tarihi shyndyq osyny dáleldeidi. Sebebi, qazirgi tańda elimizde turyp jatqan kez kelgen ult ókili ózderiniń salt-dástúrleri men ulttyq mádenietin dáriptep jáne keńinen nasihattai alady. Bul qazaqtardyń keń peiildigi men qonaqjailyǵyn, baýyrmaldyǵyn kórsetedi.
Sózimizdiń sońyń aitar bolsaq, «Máńgilik El» – jalpy qazaqstandyq ortaq shańyraqtyń ulttyq ideiasy, ári babalarymyzdyń asyl armanyn, amanatyn júzege asyrý bolyp qarastyrylǵany abzal. Iaǵni, «Máńgilik El» bolý – shekteýsiz ǵumyry bar, táýelsiz, tuǵyry biik, ǵylym-bilimi damyǵan, birligi jarasqan aldyńǵy qatarly, álem tanyǵan alpaýyt elge ainalý. Sondyqtan da, máńgilik, ári básekege qabiletti el bolýy úshin, bolashaq urpaǵymyz osy negizdegi myqty ideologiiany boiyna sińirgen bolýy kerek.
Dosan QAÝMEN,
«Astana» ulttyq sýret galereiasy
.jpeg)