قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعى – حالقىمىزدىڭ باستان كەشٸرگەن ەلەۋلٸ وقيعالارىنىڭ بٸرٸ. وسى جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ەلەمدە دامىعان 50 مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا قوسىلدى. بولاشاققا جوسپارلانعان 2030-ستراتەگيياسىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٸسكە اسىرىپ, الداعى ماقساتتاردى ايقىنداۋ ٷشٸن قازاقستان-2050 جوسپارىن قولعا الدى. ۇلتتىڭ دامۋىن ناقتىلايتىن, العا جەتەلەيتٸن 5 ينستيتۋتسيونالدى رەفورما بەلگٸلەنٸپ, ول رەفورمالاردى جٷزەگە اسىراتىن 100 ناقتى قادام بويىنشا بٷگٸندە ناقتى ٸستەر جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
ەل ٸشٸندەگٸ تۇراقتىلىق پەن تۇتاستىقتىڭ بٸرقالىپتى دامۋىنىڭ شەشۋشٸ فاكتورى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق بٸرلٸك پەن قوعامدىق كەلٸسٸمگە باستايدى. ال, بۇل قۇندىلىقتار «مەڭگٸلٸك ەل» جالپىحالىقتىق يدەياسىندا كٶرٸنٸس تاپقان. مەڭگٸلٸك ەلگە اينالۋ ٷشٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاپ, ەلدٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋ باستى ماقسات بولىپ تابىلادى. ٶيتكەنٸ, تەۋەلسٸزدٸك ۇعىمى حالقىمىزدىڭ مۇراتى, عاسىرلار بويعى ارمانىنا اينالعان, سوناۋ الاش تۇلعالارىنىڭ زەردەسٸ مەن ٶنەگەسٸمەن كەلگەن امانات دٷنيە بولاتىن. بۇل, ەلباسىمىزدىڭ: «...بٸزدٸڭ بٸر عانا وتانىمىز – تەۋەلسٸز قازاقستان. بٸز بولاشاققا كٶز تٸگٸپ, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸ «مەڭگٸلٸك ەل» ەتۋدٸ مۇرات قىلدىق. وسى يدەيانى ەرقايسىسىمىز سەزٸنٸپ, ٶمٸرلٸك ساباق رەتٸندە تٷيسەك, وسى جولدا بار ەلەۋەتٸمٸزدٸ سالساق, 2050 جىلى مۇرات ەتكەن «مەڭگٸلٸك ەلگە» جەتەتٸنٸمٸزگە سەنٸمدٸمٸن..., ...ٶتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا, بٷگٸنگٸ باعىتىمىزعا ماقتانىش تا, گٷلدەنگەن كەلەشەككە سەنٸم دە «مەڭگiلiك ەل», – دەگەن سٶزدەرٸمەن تولىعا تٷسەدٸ. «مەڭگٸلٸك ەل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگٸ اسىل ارمانى. ول ارمان – ەلەم ەلدەرٸمەن تەرەزەسٸ تەڭ قاتىناس قۇرىپ, ەلەم كارتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تەۋەلسٸز مەملەكەت اتانۋ ەدٸ.
مەڭگٸلٸك ەل يدەياسىنىڭ تاريحي باستاماسىنا كٶز جٷگٸرتەر بولساق, كٶنە تٷركٸلەردٸڭ وسى سيپاتتاعى يدەياسى ٷش نەگٸزدەن تۇرادى. ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ – كٶنە تٷركٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸندەگٸ «مەڭگٸلٸك ەل»يدەياسى. تونىكٶك ەسكەرتكٸشٸندە مەملەكەتتٸڭ تۇراقتى بولۋى ٷشٸن بيلٸكتٸ ۇستاپ وتىرعان قاعان مەن اقىلگٶي دانا بٸراۋىزدىلىعى, سٶز بەن ٸستٸڭ اجىراماۋى, ەلدٸڭ تۇتاستىعى ٷشٸن ىنتىماقتىڭ, بارلىق كٷشتەردٸڭ ۇيىتقىسى بولۋ قاجەتتٸگٸ تٷپ نىسانا رەتٸندە ايتىلادى. تٷركٸ حالقىنىڭ ەلدٸگٸنەن ايىرىلىپ, قاعانسىز قالىپ, تاعى دا باسقالارعا باعىنىپ, ودان قايتا كٶتەرٸلە باستاعانى, جاڭا قاعان وتىرعاننان كەيٸن ەلدٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ شارالارى, ياعني «تٷندە ۇيىقتاماي, كٷندٸز وتىرماي, تٷركٸ ەلٸ ٷشٸن قىزىل قانىن اعىزىپ, قارا تەرٸن تٶككەنٸ, كٷش-قۋاتىن بەرگەنٸ» پاش ەتٸلەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ كەيٸنگٸ ۇرپاققا دا ٷندەۋ رەتٸندە ايتىلعانى كٶرٸنەدٸ. سونىمەن قاتار, بۇل جەردە «مەڭگٸلٸك ەل» ۇعىمى قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك رۋحى جەنە ازاتتىق يدەياسىمەن ٷندەسٸپ تۇر.
ەكٸنشٸسٸ – ەل-فارابيدٸڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» شىعارماسىندا بۇل يدەيانىڭ تەورييالىق تۇرعىدان تيياناقتالۋى. ۇلى عالىم ەجەلگٸ گرەك فيلوسوفيياسى مەن شىعىستىڭ مۇسىلمان ٸلٸمدەرٸن بايلانىستىرا وتىرىپ, تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ «مەڭگٸلٸك ەل» فيلوسوفيياسىنىڭ تەورييالىق نەگٸزدەمەسٸن جاساعان بولاتىن. عالىم «مەڭگٸلٸك ەل» تەوريياسىنىڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸن «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كٶزقاراستارى تۋرالى», «مەملەكەت بيلەۋشٸنٸڭ ناقىل سٶزدەرٸ», «ازاماتتىق ساياسات» شىعارمالارىندا باياندايدى. باقىتقا جەتۋ جولىندا ادامداردىڭ اراسىنداعى قايىرىمدىلىق پەن تٷسٸنۋشٸلٸك, بٸر-بٸرٸنە كٶمەك بەرۋ, دوستىق پەن بەيبٸتشٸلٸك, تەربيە مەن تەلٸم – ەل-فارابيدٸڭ تۇتاس ەلەۋمەتتٸك-ساياسي تەوريياسىنىڭ اجىراماس بٸر بٶلٸگٸن قۇرايدى. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ كەمەلدەنۋٸ تۋرالى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي تەوريياسىندا مەملەكەت باسقارۋشىلارى مەن سول قوعامدا ٶمٸر سٷرەتٸن ادامداردىڭ دا ۇستانۋى تيٸس مەملەكەتتٸ باسقارۋدىڭ نەگٸزگٸ مەحانيزمدەرٸ كٶرسەتٸلدٸ. سوندىقتان, بۇلاردىڭ بەرٸ قازٸرگٸ تاڭدا تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى رەتٸندە سانالۋى تيٸس. ەل-فارابي مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸن جەنە ونىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى مٸندەتتەرٸن تولىق انىقتاپ بەرەدٸ. سىرتقى مٸندەتٸ رەتٸندە مەملەكەتتٸڭ قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىن نەمەسە مەملەكەتتٸ سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋ, ياعني كٷشتٸ قورعانىس ۇيىمداستىرۋمەن جٷكتەلەدٸ. ٸشكٸ مٸندەتٸ رەتٸندە مەملەكەتتٸڭ ٶز حالقىنىڭ باقىتقا جەتۋٸ ٷشٸن كٶرنەكتٸ شارالاردى ٸسكە اسىرۋ كەرەك: ولار — ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ورناتۋ, حالىقتى وقىتۋ, ولاردى كەرەكتٸ عىلىممەن تولىقتىرۋ, ادامگەرشٸلٸككە تەربيەلەۋ, قايىرىمدىلىقتى تاراتۋ جەنە ەڭ جاقسى باقىتقا جەتكٸزەتٸن ەدەتتەردٸ بويعا سٸڭٸرۋ. قالعان مەسەلەلەردٸڭ بەرٸ – ەكونوميكالىق جەنە ساياسي مەسەلەلەر – نەگٸزگٸ مٸندەتكە باعىنادى, ياعني ادامداردىڭ باقىتقا جەتۋٸ ولاردىڭ رۋحاني جەتٸلۋٸنە تەۋەلدٸ.
ٷشٸنشٸسٸ – جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بٸلٸك» داستانى. «قۇتتى بٸلٸك» داستانى قاراحان مەملەكەتٸ تٷرٸكتەرٸنٸڭ تٸلٸندە جازىلعانى بەلگٸلٸ. داستاندا X-XI عاسىرلارداعى جەتٸسۋ جەرٸندە تۇرعان تايپالاردىڭ سالت-ساناسى, ەدەت-عۇرىپتارى, نانىم-سەنٸمدەرٸ كٶپ جىرلانعان. «قۇتتى بٸلٸك» كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸ دە بۇرىنعى تەڭٸرٸلٸك دٸن نانىمدارىنا قاتىستى. باستى بەينە كٷن تۋدى – ەدٸل ەل باسشىسىنىڭ رەمٸزٸ. جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ باستى كەيٸپكەر قىلىپ كٷلتەگٸندٸ كٶرسەتۋٸ تٷركٸ مەدەنيەتٸن جالعاستىرۋشى, مەڭگٸلٸك ەل باعدارىنىڭ قولداۋشىسى ەكەندٸگٸن ايقىندايدى. XVIII عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ باسىن قوسىپ, ايداھارداي قىتايدىڭ اۋزىنا تٷسٸرمەي, اقىرعان ايۋداي رەسەيدٸڭ تىرناعىنان امان الىپ قالعان ابىلاي حاننىڭ ساياساتى تٷركٸلٸك مەڭگٸلٸك ەل يدەياسىن جانداندىرۋشى جەنە جالعاستىرۋشى تۇلعانىڭ ەرلٸگٸ. ەل باسىنا تٷسكەن ٷلكەن قيىنشىلىقتان ابىلاي حان بابامىز ەلدٸ بٸرٸكتٸرٸپ, جۇمىلدىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا قازاق ەلٸن امان ساقتاپ قالدى. ەندەشە, ابىلاي حان ەلدٸ بٸرٸكتٸرگەن ۇلى تۇلعا جەنە «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىن جالعاستىرۋشى ەكەندٸگٸن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸرلٸكتٸ بەتكە ۇستاعان ەلدٸڭ يدەولوگيياسى دا وسى ٸسپەتتٸ بولماق.
ال, بٷگٸنگٸ تاڭداعى قازاقستاننىڭ بٸرتۇتاس مەملەكەت رەتٸندە ورتاق شاڭىراقتا ٶمٸر سٷرەتٸن ۇلتتاردىڭ يدەياسى دا وسى مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ تۇتاستىعى مەن مىزعىماس ٸرگەسٸنٸڭ بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ەلباسى بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى تالداۋ بارىسىندا, تاريحتىڭ جاڭا بەلەسٸندە تۇرعان ۇلتتىڭ بٸرلٸگٸن نىعايتۋدى ەرەكشە نازارعا الدى. «بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ كٶپ تٷرلٸلٸگٸ – بٸزدٸڭ ەلسٸزدٸگٸمٸز ەمەس, كٷشٸمٸز. بارلىق ازامات قۇقىقتىڭ بٸردەي كٶلەمٸن پايدالانىپ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بٸردەي جٷگٸن ارقالاپ جەنە تٷرلٸ مٷمكٸندٸكتەرگە بٸردەي قول جەتكٸزۋٸ تيٸس. بٸزدٸڭ قوعامىمىز نەعۇرلىم قۋاتتى جەنە بٸرتۇتاس بولا وتىرىپ, تاريحي تۇرعىدا كٶپتەگەن تٸلدەردەن جەنە مەدەنيەتتەردەن قالىپتاستى.
بٷگٸندە بٸزدٸ «مەڭگٸلٸك ەل» قۇندىلىقتارى: ازاماتتىق تەڭدٸك, ەڭبەكسٷيگٸشتٸك, ادالدىق, وقىمىستىلىق, تولەرانتتىق, شىن بەرٸلگەندٸك پەن پاتريوتيزم بٸرٸكتٸرەدٸ», – دەدٸ. شىندىعىندا, بٸرلٸگٸ مىقتى, ٸرگەسٸ بٷتٸن ەلدٸڭ قاشاندا ىرزىعى مول. ەلٸمٸز وسىنداي باعا جەتپەس بايلىعى – تاتۋلىعىمەن ماقتانا الادى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلٸ تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ولاردىڭ ٸشٸندە قازاق ۇلتىنىڭ ٷلەسٸ - 63,6 %, ورىستار – 23,3%, ٶزبەكتەر – 2,9%, ۋكرايندار – 2%, ۇيعىرلار – 1,4%, تاتارلار – 1,2%, نەمٸستەر – 1,1%, باسقا ۇلىستار 4,5% قۇرايدى. پرەزيدەنت «قازاقستان-2050»
ستراتەگيياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «پاتشالىقتىڭ, تٶڭكەرٸس دٷمپۋٸ مەن توتاليتاريزمنٸڭ بارلىق اۋىرتپالىعى مەن قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا تۇراتىن قازاقتار جەنە باسقا دا ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ مەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸن ساقتاي الدى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ. تاريحي شىندىق وسىنى دەلەلدەيدٸ. سەبەبٸ, قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە تۇرىپ جاتقان كەز كەلگەن ۇلت ٶكٸلٸ ٶزدەرٸنٸڭ سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ۇلتتىق مەدەنيەتٸن دەرٸپتەپ جەنە كەڭٸنەن ناسيحاتتاي الادى. بۇل قازاقتاردىڭ كەڭ پەيٸلدٸگٸ مەن قوناقجايلىعىن, باۋىرمالدىعىن كٶرسەتەدٸ.
سٶزٸمٸزدٸڭ سوڭىڭ ايتار بولساق, «مەڭگٸلٸك ەل» – جالپى قازاقستاندىق ورتاق شاڭىراقتىڭ ۇلتتىق يدەياسى, ەرٸ بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانىن, اماناتىن جٷزەگە اسىرۋ بولىپ قاراستىرىلعانى ابزال. ياعني, «مەڭگٸلٸك ەل» بولۋ – شەكتەۋسٸز عۇمىرى بار, تەۋەلسٸز, تۇعىرى بيٸك, عىلىم-بٸلٸمٸ دامىعان, بٸرلٸگٸ جاراسقان الدىڭعى قاتارلى, ەلەم تانىعان الپاۋىت ەلگە اينالۋ. سوندىقتان دا, مەڭگٸلٸك, ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەل بولۋى ٷشٸن, بولاشاق ۇرپاعىمىز وسى نەگٸزدەگٸ مىقتى يدەولوگييانى بويىنا سٸڭٸرگەن بولۋى كەرەك.
دوسان قاۋمەن,
«استانا» ۇلتتىق سۋرەت گالەرەياسى
.jpeg)