«Mama» sózin biz qazir qazaqqa oryspen kelgen sóz dep uǵamyz. Alaida, qazaqtyń oryspen esh aralasy bolmaǵan jáne sol tilde bir aýyz sóz bilmeitin otbasylarda da jańa týǵan sábidiń alǵashqy sózi «mama» bolyp shyǵatyny qalypty jaǵdai ekeni barshamyzǵa belgili. Bul jerde «nege bulai?» degen suraq ózinen-ózi týyndap tur.
Mama degen sózdi jalǵyz orys emes, kórshi túrikpen, shyǵystaǵy qytai eli de osy maǵynada qoldanatyn kórinedi.
«497. Mamma mama mama (bie) Sheshe» («Qazaq sózderine jazylý, oqylý jáne maǵyna jaǵynan uqsas 1000 aǵylshyn sózi»http://abai.kz/post/40533).
«Mama – latynsha «mamma (maǵynasy: «áieldiń emshegi» sózinen shyqqan. Balasyn emizetin áieldi, iaǵni anany «mama» dep ataý ertedegi latyn tilinen shyqqan». («Papa» men «mama» jaily» «http://anamenbala.kz/3401/).
«Mamma» - latynsha emshek degen sóz (mammolog - emshek qaraityn dáriger).
Ejelgi úndilikter Mama dep, sút beretin siyrdy ataǵan.
El ishindegi áńgimelerge qaraǵanda, Domalaq ananyń da, bir aty «Dihnai mama» delinedi. «Dihnat mama» «parsy sózi», qazaq tiilne aýdarǵanda «Áýlie ana» degen maǵyna beredi» (Ýikipediia).
«Domalaq ana, Shaihy Mizambekqyzy Nurila (1378, Túrkistan - 28.05.1456, qazirgi Báidibek aýdany aýmaǵy, Balabógen ózeni) – esimi el uranyna ainalǵan abyz analardyń biri. 6 – 7 ǵasyrlar toǵysynda ómir súrgen. Báidibek bidiń úshinshi áieli, Alban, Sýan, Dýlattyń anasy. Túrkistandyq Maqtym Aǵzam qojanyń nemeresi» (Ýikipediialyq derekten).
Alma sóziniń túpki maǵynasynyń da Mama aǵashqa tikelei qatysy bar. Biz ony manyń, alma ataýynyń ekinshi býynynda turǵanynan da aiqyn kóremiz. «Azaýlyda aǵa bolǵan erler kóp edi, Áitse de almaǵa at bailaǵany joq edi...». Bul kimniń jyry? Bilip otyrsyzdar. Óziniń deńgeiin ańǵartqysy kelgende: «Azaýlynyń Aimadet Er Dospanbet Aǵanyń Han ulyna nesi joq, Bi ulynan nesi kem...», deitin áigili Dospanbet jyraý» (Tolyǵyraq: https://egemen.kz/article/almagha-at-baylaghan-qanday-erler).
«Mama» sózi – Álimsaqtan paida bolǵan uǵym. «Mama aǵash» dep – bir ǵasyrdan artyq turǵan jemis taldy aitqan. «Mama bie» dep – 11-12 ret qulyndaǵan janýardy aitady. Al «Mamaly Naiyz Áje» dep – bir ǵasyrdan artyq ómir súrgen kieli Áz Analarymyzdy aitqan» (Ilesbek Baijanov).
«Mama bie, mama siyr degen erteden kele jatqan qazaq sózi. Arystan bab áýlieniń erterektegi shyraqshysy Mama Sadyq marqumnyń aitqandarynan... Iaǵni maldyń, jannyń bastaýy degen maǵynada»(Daniiar Jabaluly Qasqyrov).
Kóp jasaǵan mama bieni Qasaba dep ataǵan (osydan «qasabaly báibishe» degen sóz tirkesi shyqsa kerek).
Mama sózi "Kókmoinaq" jyrynda bylaisha beriledi:
...Mama bie, kók bie,
Arda qulynǵa uqsatyp,
Aýzymdy ashsam emizdi.
Kózden aqqan qandy jas -
Omyraýyma quiyldy...Jalpy qazaq sózin orystyń aýdarmasy retinde qaraý nadandyq!» (Amandyq Kómekov).
«Mama» – kóne saq sózi, ol «jelin» degen maǵynany bergen. Sonyń dáleli retinde búgingi kúnge yqylym zamannan bizge saýyn bielerge bailanysty aitylatyn «mama bie», sol bieler bailanatyn «mama aǵash» degen sózder jetti. Demek, orys halqynyń «mama» degen sózi, orys áielderiniń «mamasy» úlken jáne ashyq-shashyq júretinderine bailanysty qoiylǵan bolsa kerek.
Mama sóziniń túpki maǵynasyn sóz quramynan izder bolsaq, Mannyń alǵashqy býyny ma-nyń eki ret qaitalanýynan paida bolǵanyn jáne onyń Manqystaý ataýyna tikelei qatysy bar ekenin kóremiz.
Túsinikteme: Álem elderi óz mádenietterin Altaidan taratatyny belgili. Altailyqtar óz tekterin Mańǵystaýdan taratady. Mine osy Altaida, óte eskiden kele jatqan «Ma Adai Qara» dastany bar. Bul sóz tirkesteriniń Ma-nyń Manqystaýǵa, Adaidyń Adaiǵa, Qaranyń Qaraǵantúpke tikelei qatysty ekeni aiqyn kórinip tur.
Sol siiaqty Parsy (Iran) halqy da óz elderiniń bastaýyn ejelgi MAD patshalyǵynan taratady. MAD – qysqartylǵan sóz, Man Adai degen maǵyna beredi. Analaryn «mamalap» júrgen kórshi orys halqynyń «mat» dep júrgenderi de osy sóz.
Mama 15-1-15-1 sandyq júieni qurap bul uǵymnyń Nuq paiǵambar zamanynda dúniege kelgenin jáne Mamanyń sóz túbiri Adam atanyń ekinshi býynynda turǵanyn kóremiz.
Demek, Mama sózinde Qart qazaqtyń qarashańyraǵy Mańǵystaýlyq Man Atamyzdyń «avtorlyq quqy» jatyr.
Sózimniń sońynda aitarym, men bul maqalany qazaqtyń ANA, ANAM, ANAShYM, ANAJANYM, JAN ANAM, ASYL ANAM degen eń asyl sózderin qoldanystan shyǵaryp, jurttyń bári «mamalap» ketsin dep jazyp otyrǵanym joq. Men tek bul sózdiń bastaýy qazaqqa tiesili ekenin ǵana aityp otyrmyn.
Túptiń túbinde «At ainalyp qazyǵyn, er ainalyp elin tabar» degen qazaq maqalynyń syry osy bolsa kerek.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim
.jpg)