"ماما" سٶزٸ قايدان شىقتى?

«ماما» سٶزٸن بٸز قازٸر قازاققا ورىسپەن كەلگەن سٶز دەپ ۇعامىز. الايدا, قازاقتىڭ ورىسپەن ەش ارالاسى بولماعان جەنە سول تٸلدە بٸر اۋىز سٶز بٸلمەيتٸن وتباسىلاردا دا جاڭا تۋعان سەبيدٸڭ العاشقى سٶزٸ «ماما» بولىپ شىعاتىنى قالىپتى جاعداي ەكەنٸ بارشامىزعا بەلگٸلٸ. بۇل جەردە «نەگە بۇلاي?» دەگەن سۇراق ٶزٸنەن-ٶزٸ تۋىنداپ تۇر.

ماما دەگەن سٶزدٸ جالعىز ورىس ەمەس, كٶرشٸ تٷرٸكپەن, شىعىستاعى قىتاي ەلٸ دە وسى ماعىنادا قولداناتىن كٶرٸنەدٸ.

«497. Mamma ماما ماما (بيە) شەشە» («قازاق سٶزدەرٸنە جازىلۋ, وقىلۋ جەنە ماعىنا جاعىنان ۇقساس 1000 اعىلشىن سٶزٸ»http://abai.kz/post/40533).

«ماما – لاتىنشا «mamma (ماعىناسى: «ەيەلدٸڭ ەمشەگٸ» سٶزٸنەن شىققان. بالاسىن ەمٸزەتٸن ەيەلدٸ, ياعني انانى «ماما» دەپ اتاۋ ەرتەدەگٸ لاتىن تٸلٸنەن شىققان». («پاپا» مەن «ماما» جايلى» «http://anamenbala.kz/3401/).

«مامما» - لاتىنشا ەمشەك دەگەن سٶز (ماممولوگ - ەمشەك قارايتىن دەرٸگەر).

ەجەلگٸ ٷندٸلٸكتەر ماما دەپ, سٷت بەرەتٸن سيىردى اتاعان.

ەل ٸشٸندەگٸ ەڭگٸمەلەرگە قاراعاندا, دومالاق انانىڭ دا, بٸر اتى «ديحناي ماما» دەلٸنەدٸ. «ديحنات ماما» «پارسى سٶزٸ», قازاق تٸٸلنە اۋدارعاندا «ەۋليە انا» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ» (ۋيكيپەدييا).
«دومالاق انا, شايحى ميزامبەكقىزى نۇريلا (1378, تٷركٸستان - 28.05.1456, قازٸرگٸ بەيدٸبەك اۋدانى اۋماعى, بالابٶگەن ٶزەنٸ) – ەسٸمٸ ەل ۇرانىنا اينالعان ابىز انالاردىڭ بٸرٸ. 6 – 7 عاسىرلار توعىسىندا ٶمٸر سٷرگەن. بەيدٸبەك بيدٸڭ ٷشٸنشٸ ەيەلٸ, البان, سۋان, دۋلاتتىڭ اناسى. تٷركٸستاندىق ماقتىم اعزام قوجانىڭ نەمەرەسٸ» (ۋيكيپەدييالىق دەرەكتەن).

الما سٶزٸنٸڭ تٷپكٸ ماعىناسىنىڭ دا ماما اعاشقا تٸكەلەي قاتىسى بار. بٸز ونى مانىڭ, الما اتاۋىنىڭ ەكٸنشٸ بۋىنىندا تۇرعانىنان دا ايقىن كٶرەمٸز. «ازاۋلىدا اعا بولعان ەرلەر كٶپ ەدٸ, ەيتسە دە الماعا ات بايلاعانى جوق ەدٸ...». بۇل كٸمنٸڭ جىرى? بٸلٸپ وتىرسىزدار. ٶزٸنٸڭ دەڭگەيٸن اڭعارتقىسى كەلگەندە: «ازاۋلىنىڭ ايمادەت ەر دوسپانبەت اعانىڭ حان ۇلىنا نەسٸ جوق, بي ۇلىنان نەسٸ كەم...», دەيتٸن ەيگٸلٸ دوسپانبەت جىراۋ» (تولىعىراق: https://egemen.kz/article/almagha-at-baylaghan-qanday-erler).

«ماما» سٶزٸ – ەلٸمساقتان پايدا بولعان ۇعىم. «ماما اعاش» دەپ – بٸر عاسىردان ارتىق تۇرعان جەمٸس تالدى ايتقان. «ماما بيە» دەپ – 11-12 رەت قۇلىنداعان جانۋاردى ايتادى. ال «مامالى نايىز ەجە» دەپ – بٸر عاسىردان ارتىق ٶمٸر سٷرگەن كيەلٸ ەز انالارىمىزدى ايتقان» (ٸلەسبەك بايجانوۆ).

«ماما بيە, ماما سيىر دەگەن ەرتەدەن كەلە جاتقان قازاق سٶزٸ. ارىستان باب ەۋليەنٸڭ ەرتەرەكتەگٸ شىراقشىسى ماما سادىق مارقۇمنىڭ ايتقاندارىنان... ياعني مالدىڭ, جاننىڭ باستاۋى دەگەن ماعىنادا»(دانييار جابالۇلى قاسقىروۆ).

كٶپ جاساعان ماما بيەنٸ قاسابا دەپ اتاعان (وسىدان «قاسابالى بەيبٸشە» دەگەن سٶز تٸركەسٸ شىقسا كەرەك).

ماما سٶزٸ "كٶكمويناق" جىرىندا بىلايشا بەرٸلەدٸ:

...ماما بيە, كٶك بيە,

اردا قۇلىنعا ۇقساتىپ,

اۋزىمدى اشسام ەمٸزدٸ.

كٶزدەن اققان قاندى جاس -

ومىراۋىما قۇيىلدى...جالپى قازاق سٶزٸن ورىستىڭ اۋدارماسى رەتٸندە قاراۋ ناداندىق!» (اماندىق كٶمەكوۆ).

«ماما» – كٶنە ساق سٶزٸ, ول «جەلٸن» دەگەن ماعىنانى بەرگەن. سونىڭ دەلەلٸ رەتٸندە بٷگٸنگٸ كٷنگە ىقىلىم زاماننان بٸزگە ساۋىن بيەلەرگە بايلانىستى ايتىلاتىن «ماما بيە», سول بيەلەر بايلاناتىن «ماما اعاش» دەگەن سٶزدەر جەتتٸ. دەمەك, ورىس حالقىنىڭ «ماما» دەگەن سٶزٸ, ورىس ەيەلدەرٸنٸڭ «ماماسى» ٷلكەن جەنە اشىق-شاشىق جٷرەتٸندەرٸنە بايلانىستى قويىلعان بولسا كەرەك.

ماما سٶزٸنٸڭ تٷپكٸ ماعىناسىن سٶز قۇرامىنان ٸزدەر بولساق, ماننىڭ العاشقى بۋىنى ما-نىڭ ەكٸ رەت قايتالانۋىنان پايدا بولعانىن جەنە ونىڭ مانقىستاۋ اتاۋىنا تٸكەلەي قاتىسى بار ەكەنٸن كٶرەمٸز. 
تٷسٸنٸكتەمە: ەلەم ەلدەرٸ ٶز مەدەنيەتتەرٸن التايدان تاراتاتىنى بەلگٸلٸ. التايلىقتار ٶز تەكتەرٸن ماڭعىستاۋدان تاراتادى. مٸنە وسى التايدا, ٶتە ەسكٸدەن كەلە جاتقان «ما اداي قارا» داستانى بار. بۇل سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ ما-نىڭ مانقىستاۋعا, ادايدىڭ ادايعا, قارانىڭ قاراعانتٷپكە تٸكەلەي قاتىستى ەكەنٸ ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر.

سول سيياقتى پارسى (يران) حالقى دا ٶز ەلدەرٸنٸڭ باستاۋىن ەجەلگٸ ماد پاتشالىعىنان تاراتادى. ماد – قىسقارتىلعان سٶز, مان اداي دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. انالارىن «مامالاپ» جٷرگەن كٶرشٸ ورىس حالقىنىڭ «مات» دەپ جٷرگەندەرٸ دە وسى سٶز.

ماما 15-1-15-1 ساندىق جٷيەنٸ قۇراپ بۇل ۇعىمنىڭ نۇق پايعامبار زامانىندا دٷنيەگە كەلگەنٸن جەنە مامانىڭ سٶز تٷبٸرٸ ادام اتانىڭ ەكٸنشٸ بۋىنىندا تۇرعانىن كٶرەمٸز.

دەمەك, ماما سٶزٸندە قارت قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى ماڭعىستاۋلىق مان اتامىزدىڭ «اۆتورلىق قۇقى» جاتىر.

سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا ايتارىم, مەن بۇل ماقالانى قازاقتىڭ  انا, انام, اناشىم, اناجانىم, جان انام, اسىل انام دەگەن ەڭ اسىل سٶزدەرٸن قولدانىستان شىعارىپ, جۇرتتىڭ بەرٸ «مامالاپ» كەتسٸن دەپ جازىپ وتىرعانىم جوق. مەن تەك بۇل سٶزدٸڭ باستاۋى قازاققا تيەسٸلٸ ەكەنٸن عانا ايتىپ وتىرمىن.

تٷپتٸڭ تٷبٸندە «ات اينالىپ قازىعىن, ەر اينالىپ ەلٸن تابار» دەگەن قازاق ماقالىنىڭ سىرى وسى بولسا كەرەك.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم