Barsik (áńgime)
Kórshi Almas aǵanyń Barsik atty itiniń adam sekildi sóileitinin bilsem de eshkimge tis jarmadym. Jahanǵa jar salǵanmen eshkim senbeitin edi.
****
Barsik ekeýmizdiń dostyǵymyz qala shetindegi aýylǵa jańadan turǵyzǵan úiimizge kóship kelgen kezden bastaldy. Aýlamyz qorshalmaǵandyqtan bizdiń úige kelgishtep júretin. Itaiaǵyna jýyndy quiamyz. Turqy nemis ovcharkasyna uqsaǵanymen, qyryq ittiń ileýinen jaratylǵan qarapaiym it. Qandai tuqym ekenin ajyratý qiyn. Adamǵa ars etip azýyn aqsitqanyn kórmeppin. Minezi qyzyq. «Barsik, Barsik» dep shaqyrsań tasyrlatyp júgirip keledi de úsh-tórt qadam qalǵanda kilt toqtap, mańqiyp tura qalady. Sosyn kógershin aýlaǵan mysyqtai jer baýyrlap, búgejektep, áldenedei uialǵandai janaryn ala qashyp, aqyryn jyljyp janyńa jaqyndaidy. Keide Barsikti osy qylyǵy úshin qańq etkizip bir tepkim keletin. Artynan raiymnan qaitamyn. Basynan sipap, erkeletemin. «Kim biledi, onyń júregin janshyp jatqan muń bar shyǵar. Tirshilik iesiniń qýanýǵa, qaiǵyrýǵa haqy bar ǵoi. Biz ony sezbeimiz, biz ittiń tilin bilmeimiz. Bálkim, kúshik kezinde adamdardan qatty zábir kórip, sanasyndaǵy qorqynysh bulty áli seiilmei júrýi kádik» dep oilaimyn. Keide maǵan bir nárse aitqysy kelgendei oqtalyp, kómeii búlk-búlk etedi. Áiteýir onyń boiynda jasyrynǵan belgisiz tylsym kúsh baryn uǵatynmyn...
Barsiktiń bir ereksheligi, men qai ýaqytta jumysqa shyqsam da aýyldyń oratalyǵyndaǵy aialdamaǵa deiin erip otyrady. Biz sol jerden qalaǵa qatynaityn kólikke minemiz. Barsik bolsa, mejeli jerge jetkende «meniń mindetim osy» degendei, keri burylyp, artyna qaramastan, kelgen izimen keri tartady. Jumystan qai mezgilde oralmaiyn, jarty joldan kútip turady. Ittiń sońǵy áreketin kezdeisoqtyqqa balaitynmyn. Bara-bara Barsiktiń bul áreketi qalypty ádetke ainaldy. Kúnde qaitalanady. Quddy bir kózin ashqannan asyrap alǵan itim dersiń...
Birte-birte Barsikke baýyr basyp kettim. Demalys kúnderi esik aldynda usaq-túiek jumystardy istep júrgenimde Barsik únemi qasyma kelip alady. «Barsik qalaisyń», «ne jańalyq» dep ony áńgimege tartyp syrlasamyn. Esh jaýap bolmasa da nebir túrli suraqtar jaýdyramyn. Múlgip únsiz tyńdaidy. Arasynda meniń aitqandarymdy túsingen yńǵaimen basyn izeidi. Ondai sátte balasha máz bolyp, erekshe tebirenispen suraǵymdy eseleimin. Keide túlen túrtkendei atyp turyp, úiine qarai beze jóneledi. «Barsik, Barsik» dep qansha shaqyrsam da artyna qarailamaidy. «Qai sózimnen aǵattyq ketti? Renjip qalǵan joq pa?» dep, ózimdi qoiarǵa jer tappaimyn. Barsikke báribir. Birazdan keiin túk bolmaǵandai qaita janyńa kelip, áńgimeńe qulaq túrgen keiippen shoqiyp otyryp alady.
Bir kúni úige tańǵa jýyq keldim. Jazdyń qysqa túni jaryqtan dúrkirei qashyp, tóńirek aiqyn kórinedi. Juma kúni keshke jumystan keiin dostarmen bas qosqanbyz. Aýyq-aýyq tost kóterdik. Nebir jáittiń basyn qaiyrdyq. Aqyr sońynda Túrkiiadaǵy áskeri tóńkeris jaiynda pikirimiz ekige jarylyp, qyzylkeńirdek aityspen tańnyń qalai atqanyn baiqamai qalyppyz. Sodan teńsele basyp kele jatqan betim. Barsik aldymnan shyqty. Túnimen eki kózi tórt bolyp meni kútkendei, júzi synyq. Aýyr esineidi. Sálden soń aldyńǵy eki aiaǵyn sozyp, asyqpai kerildi de denesin silkip-silkip aldy.
- Barsik, - dedim, qulaǵynyń túbinen qasyp, - Uiqy qaida? Álde meni kútip júrsiń be? Ái, Barsik-ai, osy joly kútpei-aq qoisań bolatyn edi ǵoi... Biraq, saǵan rahmet! Kóńilimdi kóterip tastadyń, - dep, alǵa bir qadam baspaq edim, áldenege súringendei eptetimnen qulai jazdadym. Denemdi tiktei bastaǵanym sol edi, artqa shalqalap, eki qolymdy tiregen qalpymda jerge qonjiia kettim. Ornymnan turyp, ústi-basymdy qaǵyp-silkip, Barsikke suq saýsaǵymdy shoshaityp:
- Maǵan kúle qarap tursyń ba? Kúlseń kúle ber. Maǵan báribir. Sebebi, bárimiz it sekildimiz. Biraq, sen itterdiń ishindegi adamysyń, - dedim, oǵan barlai qarap. Meniń sózderim Barsiktiń qulaǵyna maidai jaqqan bolýy kerek, quiryǵyn bulǵańdatyp, áli de aita tús degendei eleńdep qoiady.
- Alaida, - dedim, qaitadan ashýǵa mingen jandai daýysymdy zoraityp, - Sender biz sekildi araq ishe almaisyńdar. Bizdiń baqytymyz da, sorymyz da sol, araq ishe alamyz. Ishkende qandai... - dep, Barsiktiń betinen súimekke eki qulaǵynan ustap ózime tarta berip edim, tumsyǵyn tyrjityp, jalt berdi.
- Eshteńe etpeidi, - dedim Barsikke. – Júr, bizdiń úidiń aldyndaǵy oryndyqqa baryp otyraiyq. Júregim ainyp tur. Taza aýa jutyp sergip alaiyn, - dep jol bastadym. Barsik sońymnan erdi.
Bizdiń úidiń kóshe jaq qaptalynda japsarlas ornatylǵan oryndyqqa jaiǵastym. Aýlamyz qorshalmaǵandyqtan tóńirekti kózben ońai sholyp shyǵasyń. Qaltamnan uialy telefondy alyp, saǵatyna qaradym. Tańǵy tórt jarym. Denemdi sál shalqaityp, arqamdy úidiń qabyrǵasyna berip, basymdy kótere janarymdy kókke qadadym. Tańǵy tynyshtyqty qaq jarǵan alyp ushaq bala besigine taǵylǵan syldyrmaqtai aýyldyń ústinen tónip, áýejaidy betke alyp barady.
- Barsik, - dedim, aspandaǵy ushaqty nusqap, - sen ushaqqa minip kórdiń be? Men ómirimde eki ret Almatydan aýylǵa ushaqpen ushqanmyn. Sheshem dúnieden ozǵan kezde topyraq salýǵa úlgerýim kerek boldy. Ekinshi ret jien inim qaitys bolǵanda taǵy ushaqqa aiaq artýǵa týra keldi. Endi eshqashan ushaqqa mingim kelmeidi. Barsik, tyńdap otyrsyń ba? – dep, itke úńilsem eki kózin jumyp alypty.
- Ái, biraq, itke temir ne kerek?! – dedim, qolymdy bir siltep, - sen baqyttysyń, Barsik! Ajalyń jetkende kúni óle qalasyń. Basqa máselege bas qatyrmaisyń. Itaiaǵyńa quiylǵan asqa toiyp alasyń da, ana taldyń túbine bir saryp, ári qarai júre beresiń?
Barsikke qaradym. Jumǵan kózi ashylmapty. Taǵy áldeneler aitýǵa oqtalǵanmyn, ári qarai túk esimde joq.
- Tursańshy. Elden uiat emes pe? - degen daýystan shoshyp oiandym. Jalma-jan kózimdi ashyp, ainalama qarasam oryndyqqa otyrǵan qalpymda qalyń uiqynyń qushaǵyna berilippin. Áielim oiatyp tur eken dep oiladym. Uialy telefonnyń betindegi saǵatqa úńildim. Týra alty bolypty. Bir jarym saǵat kóz shyrymyn alyppyn. Basym solqyldatyp áketip barady.
- Baian, senbisiń? – dedim, áielimniń atyn atap, - álde terezeden baqylap tursyń ba meni? - dep, mańaidy sholdym.
- Eshkimde emes. Bul – men, - dedi Barsik gúr etip. Selk ete tústim. Tilim bailanyp, aýzyma sóz túspedi.
- Bulai jaraspaidy. Úige baryp uiyqta, - dedi Barsik, maǵan buiyra sóilep. Qarsy aldymdaǵy naq Barsik ekenine kóz jetkizgesin aqyryndap óz-ózime kele bastadym.
- Barsik, shynymen sensiń be? Álde túsim be? - dep, Barsikke bar nazarymdy burdym, - Sheshem marqum dalada uiyqtama deýshi edi, - dep, ishtei kúbirledim. Sosyn aqyryndap ornymnan turyp, úige bettedim. Barsiktiń maǵan til qatqanyna áli sene alar emespin. O zamanda, bu zaman, it sóileýshi me edi dep myrs ettim de, úige kirdim. Barsik men otyrǵan jerde únsiz qala berdi.
* * *
Tús áletinde áreń esimdi jidym. Áielim ystyq sorpa ázirlep qoiypty. Tamaqqa tábetim shappady. Syrtqa bet aldym. Tóbeńnen ot qoiǵandai aptap kúnniń ystyǵy kúidirip áketip barady. Tek, batystan qyltiǵan eki shókim qara bulttan basqa zeńgir kókte kózge iliner dáneńe joq. «Baqshany sýarý kerek» degen oi sanamda qylań berip, ol oiymnan lezde ainydym. Birinshiden, jumystaǵy áriptes orys kempirdiń «baqshany kún ystyqta sýarýǵa bolmaidy» degen keńesi esime tústi. Ekinshiden, Almatynyń aspanynda batystan ǵaiyptan paida bolatyn bulttyń birti-birte shyǵysqa órlep, qatary qalyńdap, arty jaýynǵa ulasatynyn jaqsy bilemin. Qudaidyń qareketimen jaǵalasqym kelmedi. Tań aldyndaǵy Barsik ekeýmizdiń aramyzda órbigen dialogtyń sulbasy kóz aldymnan qaita júgirip ótti. Qulaǵym qaǵys estigen joq. Aina qatesiz kórinis. Barsik maǵan til qatty. Tili tastai, taq-taq etedi. Nede bolsa Barsiktiń ózinen suraiyn dep, «Barsik, Barsik!», - dep aiqailadym. Kóleńkeden atyp shyqqan it áldeneden qur qalǵandai júgirip, qasyma kelip bir-aq irkildi. Bu joly imenshiktemei, ózin erkin ustady. «Kettik» dedim. Ol meniń sózimdi kútkendei sońymnan ilesti.
Ekeýmiz bizdiń kósheniń boiymen aýyldyń shet jaǵyna baǵyt aldyq. Ol jaqty eldiń bári MTP dep ataidy. Alaida onyń ne maǵyna beretinine eshqashan kóńil aýdarǵan emespin. Keide aýyl arasynda adasyp júrgen keibir adamdar «MTP qai jaqta» dep suraǵanda «myna jaqta» dep jón siltep jibergenim bolmasa, sol jerge baryp kórmeppin. Dál qazir sol jaqqa ne úshin bara jatqanymdy da bilmeimin. Ár nárseni oilap, janymda Barsiktiń kele jatqanyn umytyp ketippin. Ars etken ótkir daýystan selk etip, deneni dir etkizgen qorqynyshtyń jetegimen qasha jónelippin. Jiyrma-otyz qadamdai jerge alqynyp, áreń jettim. Artyma qarasam dáý sur it pen Barsik yryldasyp tur. Ekeýi de bir-biriniń qapysyn ańdyp, alqymnan ala túsýge ázir. Arpalys bastalsa eńgezerdei sur ittiń Barsikti eki búktep, shainap tastaitynyn ýaiymdap tas laqtyrdym. Qatqan músindei ekeýi yryldasqan qalpy miz baǵar emes. Jaqyndaýǵa batylym jetpedi. Eki it máńgilikke arbasyp tura berer me edi, kim bilsin, kenet «Bóribasar, Bóribasar» degen zildi daýysty estigen surt it jalt berip, úiine qarai zytty. Báleden qutylyp, tez-tez basyp janym kelgen Barsiktiń janary úreige toly.
- Dóńkiip, ózinde túk qasiet joq, - dedi ashýly únmen. Bul joly onyń adam sekildi sóilegenin kúndelikti úirenshikti kórinis esebinde qabyldaǵanymmen eriksiz kúlip jiberdim.
- Barsik-aý, sen de – itsiń! Ol da – it! Itten ittiń aiyrmashylyǵy qane?!
- Aiyrmashylyq jer men kóktei. Ol sertine adal emes. Baryp turǵan anturǵannyń ózi. Iesi oǵan Bóribasar dep at qoiypty. Pishtý... Bóribasardan sadaǵa ketsin. Ańdyǵany tamaq. Birdi birge soǵystyryp, izdegeni shataq. Bar ermegi – osy mańaidaǵy it bitkenniń áli jektenine qoqańdap, kúsh kórsetý.
Barsiktiń adam sekildi sóilegeni emes, suraǵyńa baiyppen, baisaldy jaýap qatqany oiymdy san-saqqa júgirtti. Biz osy aýylǵa kóship kelgeli úsh jyldan asty. Úsh jyl boiy Barsikti kúnde kóremin. Alda-jalda bireý «Barsik adam siiaqty sóileidi eken» dese meniń ózim ol adamǵa kúle qaraityn edim. Mine, búgin bári kerisinshe, Barsik adam sekildi sairap tur. Sóilegende qandai?! Bóribasardyń barlyq bylyq-shylyǵyn jaiyp saldy. Bálkim maǵan jan-janýardyń tilin biletin Súleimen paiǵambardyń qasieti qonǵan shyǵar degen oi jylt etti sanamda. Jer-jerde «men paiǵambarmyn» jariialap jatqan jandar jeterlik qoi. Eger maǵan Súleimenniń qasieti berilse eshkimge jariia etpei-aq, telearnalarǵa suhbat bermei-aq óz bilgenimdi óz ishimde buǵyp, jan-janýarlarmen tildesip júre bermeimin be?.. Oiymdy suq kóz oqyp qoiǵandai úrkip, jyldam basyp MTP jaqqa qarai jol bastadym.
MTP-nyń mańaiy bir-birine mińgesken tereń sai eken. Ný jynys. Aýyl jaq qaptalyn qalyń qamys, qoǵa basqan. Anadai jerdegi jalǵyz terektiń janyna tize búgip, Barsikti shaqyrdym. Búgingi adam nanǵysyz oqiǵanyń mán-jaiyn anyqtaityn sát týdy. Barsiktiń qyr-syryna qanyqqym keldi.
- Barsik, sen buǵan deiin adamnyń tilinde sóilei alatyn ba ediń?
- Iá...
- Jarylyp ketpei qalai shydap júrsiń? Eger men it bolsam, onyń ústine adamnyń tilinde sóileitin bolsam bir sátte álemdegi eń tanymal itke ainalyp shyǵa keler edim. Bul aýyldyń atyn álem bilip, seni kórýge jer-jerden aǵylatyn jurttyń esebi bolmaityn. Ras qoi, Barsik! Kóz aldyńa elestetshi. Jan-jaǵyńda qoǵadai japyrylǵan halyq senimen sýretke túsýge talasyp jatady. Ortasynda mańǵazdana qarap sen turasyń. Aitshy Barsik, rahat emes pe?
Barsik úndemedi. Mańǵazdana qalypty. Meniń aitqandaryma tushynyp, qiialy sharyqtap ketti me, álde unatpai tur ma, o jaǵyn ajyrata almaisyń. Sálden keiin short ketti.
- Júrekti jibitip, jandy elitkenge shebersińder, e? Báribir munyńnan túk ónbeidi. It bolyp jaratyldym, it bolyp ólemin... Bile bilseń, aýyldaǵy barlyq it adamnyń tilinde sóilei alady, - dep, adam sekildi bir jótkirinip, áńgimesin qaita jalǵastyrýǵa oqtalǵanda kilige kettim.
- Sonda baǵanaǵy dáý sur it te sóileidi demeksiń be?.. Túsinsem buiyrmasyn! - dedim, nanymsyz únmen.
- Kerek deseń gazet-jýrnal oqi alamyn.
- Hat tanimyn demeksiń be?
Sharadai bolǵan kózime qaraǵan Barsik bir nárseni búldirip aldym ba degendei tyqyrshyp:
- Onda turǵan ne bar?.. Ara-tura úi jaqqa jel ushyryp ákeletin gazetterdi oqyp turamyn. Ómirleriń rahat eken ǵoi. Nemesine buldanyp, nege kóńilderiń tolmai júredi únemi? - dedi. Budan keiin oǵan jaýap qatýdyń ózi artyq edi. Eki alaqanymdy jaiyp, iyǵymdy qiqań etkizdim. Jaýaptan kúder úzgen ol basyn aýyl jaqqa ántek buryp, áldenege elegizgendei, qulaǵyn tiktep, úrip-úrip jiberdi. Ile-shala kósilip jatqan aldyńǵy eki aiaǵynyń ústine basyn tastap, belgisiz baǵytqa janaryn qadady. Onyń oiǵa shomǵan tynyshtyǵyn buzǵym kelmedi. Adam sekildi sóilei alsa, onda adam siiaqty oilai alatyny sózsiz ǵoi. «Ittiń qiialy, ittiń armany qandai bolady eken» degen oi maza taptyrar emes. Artynsha óne boiymdy qorqynysh bilei jóneldi. «Bulardyń barlyǵy sóilei bilse, nege biz osy kúnge deiin ańǵarmaǵanbyz. Hat tanidy eken. Múmkin adamdarǵa qarsy bir is oilastyryp jatqan shyǵar. Barsikti bizge tamyrymyzdy basyp kórý úshin arnaiy jiberýi de ǵajap emes qoi» degen oi sýmań ete qaldy. Barsik quddy itter áleminiń adamdar arasyna jibergen jansyzy sekildi elestedi. Qazir maǵan atylsa jalǵyz terektiń túbinde jairatyp ketýi múmkin ǵoi. Oqys áreket baiqalsa qamsyz qalmaiyn dep, saqtyqpen oń qolymdy qarmap, qolyma ilikken judyryqtai tasty Barsikke kórsetpei qysyp ustadym. Aqyryndap bajailasam, onyń júzinen qaraýlyqtyń nyshany baiqalmaidy. Óz-ózime kelgendei tutyǵyp:
- Aýyl itteriniń bári adamnyń tilin meńgergen deisiń. Onda olar nelikten ielerimen sóilespeidi. Seniń de bul áreketińdi menen basqa eshkim bilmeidi ǵoi, - dedim, ýysymdaǵy tasty nyǵyrlap.
- Adamdarǵa janym ashidy, - dedi ol, túieden túskendei. Barsiktiń nieti adal ekenin sezgen men qolymdaǵy tasty tastai sala sanymdy shapattap, qarqyldai:
- Sen de tegi... Músirkeitin jaratylysty tapqan ekensiń... Oi... ishegim-ai... - dedim, kúlkimdi tiia almai. Ol meniń yryqsyz kúlkimdi jaqtyrmai, qaita sóz bastady.
- Byltyr jazda osy aýylǵa qańǵybas kókshýlan it kelgishtep júretin. Janary ótkir. Eshkimge soqtyqpaityn. Shý-shý etken aýyl itteri sońynan júgirip, jan-jaqtan julmalasa da qyńq demeitin. Qaidan kelgen, álde bireýdiń bosap ketken iti me, bile almadym. Maǵan úiir bolatyn. Sandyraqtap ár nárseniń basyn shalyp, men túsinbeitin áńgimeler aitatyny bolmasa, ózi týraly aýzyn ashqan emes. Adamnyń kózine túspeýge tyrysatyn. Bir kúni aiaq astynan joq bolyp ketti. Búgin tańerteń sol itti kórdim. Sen oryndyqta uiyqtap jatqanda janymyzdan ótti. Meni múlde tanymaityndai, elemedi. Tek saǵan músirkep qarap bara jatty. Uiattan jerge kirip kete jazdadym. Sosyn seni oiatqanmyn...
Barsik sózin aiaqtaǵan tusta men ornymnan turyp, árli-berli júrdim. «Qudai-aý, ittiń ózi músirkeitindei ne jazyp qoidym» dep, óz-ózimdi jazǵyrdym. Myna Barsiktiń kóńil túpkirinde de sondai emeýrin jatqandai. Súleimen paiǵambardyń qasieti qonǵan shyǵar degen oiymnyń da kúl-talqany shyqty. Ózimdi «Ýolt Disnei» kompaniiasy túsirgen mýltfilmniń kóp keiipkeriniń birindei sezindim. Aýyr oidan arylý úshin Barsiktiń janynan tezirek ketýge bel býdym. Bul oiyma dem bergendei Almatynyń aspanyn torlap úlgergen qara bult jarylardai syzdap tur eken. Ekeýara áńgimeniń áserinen ańǵarmappyz.
- Barsik, úige qaitaiyq. Jaýyn bastalmai aýylǵa jetip alaiyq, - dedim. Aýyldyń shetine aiaǵymyz ilingende jańbyr shelektep quidy. Ekeýmizdiń ústimiz malmandai sý. Asyǵys adymdap, úige jaqyndaǵanda júgire tústik. Barsiktiń kókeiinde nendei oi jatqanynan habarsyzbyn, biraq búgin men úshin Amerika ashqandai qupiia men ǵajaiypqa toly kún edi...
* * *
Barsik aǵynan aqtarylǵan kúnnen beri meniń ómirime belgisiz tylsym kúsh ózgeshe órnek sala bastady. Jumys aiaqtalysymen úige qarai asyǵatyn ádetke ushyradym. Ánsheiinde «úide otyrmaisyń» dep kúńkildeitin jarym endi «úi kúshik bolyp ketkensiń be» dep keleke qylady. Úige kelgen soń keshki asymdy asyǵa iship alamyn da, esik aldyna shyǵamyn. Qaibir kezde dárigerdiń «asqazanyń aýyrady, keshki astan keiin teledidardyń aldyna jatyp almai, serýendegeniń durys» degeni bar. Sony syltaýratyp, serýendegen bolamyn. Qala shalǵaiyndaǵy jańadan boi kótergen aýyl bolǵandyqtan, bizdiń mańaida seiil quratyndai arnaiy jer joq. Shańyn burqyldatyp kósheniniń ana shetin bir, myna shetin bir súzip ótesiń. Esesine Barsikpen syrlasyp, ekeýmiz áńgime-dúken quramyz. Bylaiǵy kezde eshkimge syr aldyrmaimyz. Barsik men úshin oqystan jarq etken ekinshi álem edi.
Adamdar álemine ańsary aýyp turatyn Barsik ár nársege qyzyǵyp, kez kelgen jáitti suraǵyshtai beredi. Ómirdiń ár sátin sanasyna sińirip, bilmekke umtylǵan bala dersiń... Keide onyń soiy basqa suraqtaryna jaýap berýge tosylyp qalamyn. Sondai qysyltaiań sátten sytylyp shyǵý úshin gazet-jýrnal ákelip berip júrdim. Ár túrli baǵyttaǵy gazetti qotara oqityn ol bir kúni saiasat jaiynda áńgime qozǵap, tipti aldaǵy ýaqytta sailaý óte qalsa ózi unatqan úmitkerge daýys bergisi keletinin aitty. Aqylǵa qonymsyz bastamanyń sońyn bilmek nietpen:
- Sonda kimge daýys bermeksiń, - dedim, qýlanyp.
- Bóribasarǵa, - deidi, túk saspastan.
Barsiktiń bul oiynan shoshiyn dedim. Ótkende ǵana Bóribasardy jerden, jerge salyp edi. Endi qarashy, it ittigin jasap, emeshegi úzilip barady. Onymen alǵash tildesken kúni: «Bulardyń barlyǵy sóilei bilse, nege biz osy kúnge deiin ańǵarmaǵanbyz. Múmkin adamdarǵa qarsy bir is oilastyryp jatqan shyǵar. Barsikti bizge tamyrymyzdy basyp kórý úshin arnaiy jiberýi de ǵajap emes qoi», - dep topshylǵanym tegin emes eken dep túidim. Munymen abailap sóilespese, ishtei bir jospary bar eken. Bizdiń aýyldyń itteri adamzatqa qarsy soǵys ashpaqqa bel býyp jatqandai úreilendim.
- Islam Kárimov dúnieden ozypty, - degende shalqortamnan túse jazdadym.
- Ony qaidan estip júrsiń? Búgin ǵana shartarapqa habarlanǵan jańalyq qoi...
- Seniń úiińniń artqy jaǵynda úi soǵyp jatqan Áliia degen áiel bar ǵoi. Sonyń úiindegi ózbekterdiń biri tús kezinde botadai bozdap, ańyrap jylap otyrǵan.
- ...
- Aitpaqshy, sen patshań úshin jylai alasyń ba?
- Qoi, qaidaǵyny atpai... Jyn qaqqan ba ózińdi?
Tosynnan tastalǵan suraq tyǵyryqqa tirep tastady. Aqiqatynda mundai saýalǵa bas qatyrǵan emespin. Sońǵy ret sheshem ólgende ókirip, solyǵym basylmai qatty jylaǵanym esimde. Sodan beri on jyldyń júzi almasty. Ómirde júrekke salmaq salyp, janymdy jegi qurttai kemiregen nebir oqiǵalar ótti. Sonyń barlyǵynda sheshem ólgen kezdegidei shyn jyladym dep aita almaimyn. Ásilinde adam balasy bes kúndik ǵumyrynda bir-aq ret shyn jylaityn sekildi. Barsik bolsa alystan oraǵytyp, oiynnan ot tutatqaly tur. Meniń jaýap qatýǵa qinalǵanymdy sezdi de:
- Aiyp etpe?! Sonshalyqty qiyn suraq dep oilamappyn. Týhhh, mańdaiyńnan sýyq ter burq ete qaldy ǵoi... Bári sen ákelip beretin gazet-jýrnaldardyń kesiri. Olardy oqyǵan saiyn qaraptan-qarap kúiip ketemin. Áitpese saiasatta nem bar, - dep, bar báleni ózime aýdara saldy.
«Báse, - dedim, ishim jibip, - ómir degen gazet-jýrnal betinde jazylǵandai emes. Ómir basqa...»
Barsik ekeýmiz ári qarai til qatpadyq. Mai topyraǵy borpyldaǵan kósheni taǵy bir sholyp, úige qarai buryldyq. Qoshtasar sátte ol maǵan qyzyq usynysy baryn jetkizdi.
- Ótkende bir kókshýlan it jaiynda aitqanym esińde shyǵar.
- Iá.
- Kókshýlannyń ózgelerden erek qasieti bolatyn. Ol adamnyń keipine ene alady. Sol qasieti maǵan da qondy dep aitqany bar. Áli kúnge deiin baǵymdy synamadym. Aldynda sen esik aldynda uiyqtap jatqanda ǵaiyptan janymnan ótti dep edim ǵoi. Sol kezde ol týraly qaita suraǵym kelgen. Biraq meni eleń qylmady.
Barsiktiń neni tuspaldaǵanyn boljai almadym. Senbeiin desem, adamnyń tilinde sóileitinin kúnde kózimmen kórip júrmin. Ondai itten bárin de kútýge bolady.
- Adam sekildi sairaǵanda áńgimeniń túbin túsiresiń. Adamnyń da keipine ene alady ekensiń. Munyń bárine meniń qatysym qansha?
- Aitaiyn degenim... Eger qarsylyq tanytpasań... Bir kún seniń keipińe enip qala jaqqa baryp kelsem... Sen meniń keipimde itter áleminiń qyr-syrymen tanysasyń.
Esi durys adam mundai usynystan bas tarpaityny aqiqat. Ómirge júz ret kelseń de, Jaratqanǵa million márte jalbarynsań da ertegiler elindegidei ǵajaiyp sát basyńa ornamasy haq. Sonda da ishtegi alai-dúlei sezim aǵysyn irkip, syr bildirmei:
- Ony qalai istemeksiń? Siqyrly sóz aitasyń ba? Álde kúbir-kúbir etip, baqsylar sekildi otty ainalyp oinaq salmaqsyń ba? - dedim, kúmándana.
- Túk te qiyndyǵy joq. Tek, kelisim berseń bolǵany.
- Kelistik!
- Kelistik!
Ekeýmiz ekige aiyryldyq.
* * *
Ashyǵan tamaqtyń isi múńkip, tanaýymdy jaryp barady. Oianýǵa erinip, aýnap tústim. Qolqany qapqan iis keter emes. «Qudai-aý, ne degen sasyq iis. Bólmege bireý shirigen jumyrtqa tastap ketkennen saý ma» dep qoiamyn. Denem tońazyp qalypty. Uiqyly-oiaý eki qolymdy erbeńdete tyrmanyp, jamylǵy kórpeni izdedim. Alaqanymdy belgisiz nárse qytyqtaityn sekildi. Qolymdy taǵy sozǵanym sol, qatty zatqa tidi. Jalma-jan atyp túregelgenimde basymdy ońdyrmai soqtym. Dalada, sákiniń astynda jatyrmyn. Tóbemnen toqpaqpen bir qoiǵandai shekem solqyldap, kózim qaraýytyp ketti. Janarymdy toqtatyp, tóńirekke zer saldym. Bir-eki qadam jerde jartylai as quiylǵan itaiaq tur. Erneýine batpan bolyp qatqan qara qotyr mai aǵaryp atqan kúnniń álsiz sáýlesimen jylt-jylt etedi. Loqsyp jiberdim. «Uiqymnyń berekesin qashyrǵan osy pálekettiń iisi eken ǵoi» dep jobaladym. Biraq, túsinsem buiyrmasyn?! Túnde tósegine jantaiǵan jannyń sákiniń astynan, itaiaqtyń qasynan oianǵany qalai? O, toba, ústime qarasam, denemdi qalyń túk basqan. Tyrnaǵym soiaýdai. Qos qolymmen betimdi ustap edim, pishini sopaqsha tartyp, kádimdi tumsyq paida bolypty. Bir túnniń ishinde itke ainalyp shyǵa kelippin. Baj-baj etip, basym aýǵan jaqqa qasha jóneler me edim. Bálkim turǵan ornymda júregim jarylyp, sespei qatar ma edim. Abyroi bolǵanda Barsik ekeýmizdiń túndegi ýaǵdamyz esime oraldy. «Bir kún shyda. Ásilinde óziń qatty qyzyqqansyń. Barsiktiń keipine ený arqyly aýyl itteriniń aram piǵylyn bilmekke umtylǵansyń. Muny Táńirdiń saǵan tartqan syiy dep uq» dep, óz-ózimdi jubattym. Sabama túskenimmen búgingi kúndi neden bastarymdy bilmedim. Áýeli it bolyp úrgim keldi. Af-af-af... Kómeiim bitelip qalǵandai, daýsym qumyǵyp estildi. Qaita qomdanyp, kókiregimdi kere tereń tynystap, sahnada kórermennen shapalaq dámetken ánshidei moiynymdy sozyp, tumsyǵymdy kóke shanshyp, yshqyna úrdim. Af-af-af... Af-af-af... Zor daýsym qas-qaǵymda aýyldy sharlap, jańǵyrtyp áketti. Meniń úrgenime ózge itter qosylyp, tańǵy aýyldyń tynyshtyǵy toqtap, azan-qazan boldy. Ár jerde mańq-mańq etken it... Af-af-af... Af-af-af... Adamdar únsiz. Af-af-af... Adamdar qalyń uiqyda. Munyń da óz sebebi bar. Bul aýylda eshkim tańmen talasyp siyr saýýǵa turmaidy. Bul aýylda óriske aidalatyn tórt-túlik joq Sondyqtan bizdiń kósheniń tirshiligi tańǵy altydan keiin bastalatyny maǵan aian. Men óz úiimdi tóńirektep, onyń jumysqa shyǵýyn saryla kúttim. Murnyma qýyrylǵan jumyrtqanyń iisi keldi. Áielim qannen-qapersiz oǵan tańǵy as daiyndap júrgen bolar. Júregim sazyp, asqazanym shuryldady. Baǵanaǵy itaiaq esime túskende qaita loqsydym. Bir kúngi ashtyq dáneńe etpes, shydaimyn dep sert berdim ózime.
Sút pisirim ýaqyttan soń ol úiden shyqty. Áielimdi qoltyqtap alypty. Meniń aq kóilegimdi kigen. Týra ózim siiaqty joǵarǵy eki túimesin aǵytyp qoiypty. Men bul aq kóilekti sirek ústime iletinmin. Bálkim ol ómirinde bir ret jarqyrai kórinip, ómirdiń lázzatyn sezingisi kelgen shyǵar. Meniń buira shashymdy gelmen jabystyra tarap, artqa qaiyrypty. Meniń saqal-murtymdy jylmityp qyryp tastapty. Meni kórgen sátte:
- O, Barsik! Qalaisyń? Ádettegidei jumysqa shyǵaryp salmaqsyń ba? - dedi. Jaýap bereiin dedim de, óz-ózimdi áreń tejedim. Josparymyz kúl-talqan bolyp, tipti áielimniń júregi toqtap qalýy múmkin ǵoi. Quiryǵymdy bulǵańdatyp, «iá, dál solai» degendei syńai tanyttym. Ekeýiniń sońynan erip kelemin. Birde alǵa ozyp, birese artta qalyp, ár nárseni timiskilep kele jatqanymmen ekeýiniń áńgimesine qulaq túrýdi umytpadym.
- Búgin jumystan qashan shyǵasyń, - dedi áielim oǵan qiylyp.
- Keshteý qaitýym múmkin. Sharýa shash etekten, - dedi ol. Ásilinde keshe barlyq jumysymdy rettep ketkenmin. Búgin jumysta qaramdy kórsetip otyratynym bolmasa, ol aitqan isteitin is joq. «Ol eshqashan qaitpai qoisa qaitpekpin, - dedim men ishtei, - Meni aldap soǵyp, ózge qalaǵa ketip qalsa she? Onyń qarapaiym it, Barsik ekenin kimge qalai dáleldeimin? Is nasyrǵa shappai turǵanda toqtatyp, áielime bolǵan jáitti jaiyp salsam ba eken? Álde áliptiń artyn kúteiin be?» Sansyz suraqtan sansyrap, unjyrǵam túsip ketti. «Nede bolsa aqyryna deiin shydaiyn» dep sheshtim.
Aialdamaǵa jetken soń ekeýi qalaǵa júrgeli turǵan taksige otyrdy. Men keri qaittym. Bylaiǵy kezde qalai ańǵarmaǵanmyn, aialdamaǵa deiin iesin shyǵaryp salatyn itterdiń qatary kóp eken. Aǵy, qarasy, sarysy, kándegi, tóbeti deisiń be, bári bar. Ótkendegi dáý sur it te júr. Barsiktiń aitqany aina qatesiz keldi. Alǵa túsip júgirgen sur it alańsyz ketip bara jatqan qara kándekti jelkeden tistep, julmalap-julmalap laqtyryp jiberdi. Qyńsylaýǵa shamasy jetpei qystyqqan qara kándekti ózge itter de búre túsip, silikpesin shyǵardy. Oibaiǵa basyp, bir aiaǵyn kótere tura qashqan baiǵusty dáý sur it tósimen bir soǵyp, joldyń shetindegi aryqqa domalatyp túsirdi. Qara kándekten sybys joq. Ólip qalmady ma dep aryqqa úńilsem, búiiri búlkildeidi. Qaita tursa antalaǵan kóp it talap jeitinin sezgendei, ádeii qozǵalmai jatqan sekildi. Bul onyń ádettegi ailasy bolsa kerek. Shydamym taýsylyp, Bóribasardyń janyna jetip bardym.
- Ne jetpeidi senderge, bir-birińdi qasqyrsha talap, - dedim, qalsh-qalsh etip. Bir kózin syǵyraityp, mysyqtabandap jaqyndaǵan ol jelkesin kújireitip:
- Barsikpisiń? Tiliń shyǵaiyn depti ǵoi. Kóreiik áýseleńdi, - dep, meni timiskelep ótti. Yzǵaryn shashyp, azýyn aqsityp, bas salǵaly tur. Sur it qit etse ózge itter japatarmaǵai maǵan umtylyp talap-jemek. Kúni erteń ózderiniń biri dál osylai qurbandyqqa shalynatynyn eshqaisysy baǵamdamaityn siiaqty. Osy sátte araǵa kilikken kári tóbet:
- Táit, óńsheń anturǵan! Áliń jektendi alyp soǵyp, ozbyrlyq tanytýdy batyrlyq dep kim aitypty? Aýlaq júr! - dep, sur itti tiyp tastady. Kári tóbettiń aibarynan qaimyqqan Bóribasar sap tiyldy. Sonda da «bul mańaidyń qojaiyny menmin» degendei kózin shatynatyp:
- Tús kezinde MTP jaqta jinalys bolady. Biriń qalmai kelińder, - dedi tistenip. Onyń sózine bas shulǵyǵan itter jan-jaqqa tarqasty. Men bolsam qaýipten qutqarǵan kári tóbetti ish tartyp, sońynan erdim. Turqy biik tóbettiń qulaǵy shunaq eken. Tumysyǵynda bileýlengen aiqush-uiqysh tyrtyqtyń izi kóp. Urty salbyrap, qabaǵy qatparlanyp, kóziniń uiasy ulǵaia túsken. Tóbet bitkenniń tabiǵatynan tomaǵa-tuiyq, qaq-soqpen isi joqtyǵyn jaqsy biletindikten syr sýrytpaqtadym.
- Nyspyńyz kim?
- Syrttan.
Syrttan dese syrttan eken. Mańǵaz. Syny ketse de qimyl-qozǵalysynan bekzadalyqty tanisyń.
- Kimniń itisiń? Qai kóshede turasyń? - dedi ol, aqyryn ǵana.
- Anaý «Káýsar» dúkeninen ońǵa burylatyn kósheniń bas jaǵynda turamyn.
- Onda jolymyz bir eken.
Budan keiin Syrttan tas jutyp qoiǵandai lám-mim demedi. «Káýsar» dúkeninen ótkennen keiin bizdiń kóshege burylatyn tusta ashyq alańqai bolatyn. Sol jerge jetkende ǵana:
- Damyldap alsaq qalai qaraisyń? Kárilik degendi qoisańshy... Burynǵydai qoi qaiyryp, oidy-qyrdy sharlap júretin shama joq. Jarty shaqyrym jer baspai dińkem quridy, - dedi. Syrttannyń sózinen soń bizdiń úi men aialdamanyń ortasy bir shaqyrymdai jer ekeni esime tústi. Odan ótken ómiri jaiynda, qoily aýyldan myna jerge qalai tap bolǵanyn suraǵym kelgen. Janyn aýyrtyp alamyn ba dep, basy artyq sóz qozǵamadym. Bir jaǵynan ózi de asa qulyq tanytpady. Qoshtasar sátte bar aitqany:
- Ana Bóribasardan boiyńdy aýlaq usta, - dedi. Báriniń Bóribasar dese tóbe shashy tik turyp, zárezap bolatynyn túsinbedim. Ras, áli keletin itke tisi batqan shyǵar, kóringenge qorlyq kórsetip, tynyshtyǵyn alatyn shyǵar. Nege bári jabylyp Bóribasardyń sazaiyn beremeidi? Tipti, Syrttannyń ózi-aq aqyrǵy kúshin sarqyp alyssa, Bóribasardyń aiaǵyn aspannan keltireri haq. Itterdiń sharasyzdyǵyna nalyp, basymdy tómen salyp kele jatyp úiden ótip kete jazdappyn. Kilt toqtap, mańaiyma kóz tastadym. Árirekte oiyn qyzyǵyna berilgen eki-úshi baladan basqa eshkim joq. Zerige bastadym. Tezirek tús bolsa eken dep kúttim. Ýaqyt toqtap qalǵandai, syrǵyr emes. «Ne degen kóńilsiz it ómir» dedim ishtei. Ár qadamyńdy sanap, asyǵyp-aptyǵyp júgiretin adamnyń ómiri qandai keremet! Buryndary Barsikke qatty qyzyǵýshy edim. Onym kúpirshilik eken. Sirá, Barsik te osy ómirinen baz keship, bir kún bolsa da adam sekildi ómir súrgisi kelgen ǵoi dep túidim. Kóleńkeniń astynan qozǵalǵym kelmedi. Kózim ilinip ketipti. Kóliktiń dúrilinen oiandym. Kórshi Daniiardyń qyzyl mazdasyn tepeńdetip, túski asqa oralǵan beti. Barsik sekildi kerilip-sozylyp, qurysymdy jazyp aldym da MTP jaqqa qarai aiańdadym.
Jinalys bastalyp ketipti. Ortada odyrańdaǵan Bóribasar jiyndy basqaryp júr. Bul aýyldyń adamynan iti kóp pe dersiń, qaraqurym jinalypty. Buǵan deiin ne aitylǵanyn bilmeimin, dál qazir aýyl ishin kezip júretin qańǵybas qara qanshyqtyń máselesin talqylaǵan top shý-shý etedi.
- Ái, qara jylan. Súmeń-súmeń etip jylyna ekid ret kúshiktegenińdi qashan qoiasyń, a? Asyrai almasań topyrlatyp týa bergennen ne paida? - dedi, Bóribasar shúiligip. Qara qanshyq qalysar emes.
- Ony nege ústime artylǵanda oilamaisyń, - degende ittiń bári dý kúldi, - Tapsam, Qudaidyń bergeni! Aýzyndaǵysyn jyryp bergendei, o nesi-ai?! - dedi, júzi tútigip.
- Munyń kúshikteri shetinen ury. Suǵanaq. Solardyń kesirinen adamdar it bitkendi qarǵap-silep, namysymyzǵa syzat túsýde, - dedi bir kezde tyryq tórt kóz it. Qara qanshyq odan saiyn shaptyǵyp:
- O, toba! Kúshikterim aiaǵy salbyrap aspannan túskendei kergitinderiń ne? Qanyna tartpai qaida qashada deisiń, - dep, top itti bir túirep aldy. Ári qarai kúńkil áńgime, qyjyrtqan sózden qulaǵym shýyldap, basym meń-zeń boldy. «Búitken jinalysy qursyn» dep, tura qashtym. «Bulardan beker qaýiptengen ekenmin» dep oilap kelemin. Barsiktiń oqys áreketterinen kóńilime kúdik ornaǵan edi. Bir kúndik ýaqytymnyń tekten-tekke ketkenin túsindim. Keldim de qaitadan sákiniń astyna jatyp aldym. Eń bolmaǵanda keshke deiin uiqymdy qandyryp, bir kún tynyǵyp alaiyn dedim.
Qansha ýaqyt ótkenin bilmeimin, «Barsik, Barsik» degen óz daýsymnan oiandym. Tóńirekke tún qonaqtapty. Silem qatyp, sereiip qalyppyn. Jalma-jan úi jaqqa júgirdim. Ol áli jumystan kelmepti. Sol ketkennen mol ketken ol úshinshi kúni tań bozynda oraldy. Úsh kún boiy nár tatpai, ashtan buratylǵan meniń sóileýge shamam joq. Jaǵym qýaryp, qiralańdap áreń qozǵalamyn.
- Jasaǵan Iem saz balshyqtan jaratqan adamǵa altynnan eskertkish qoiý kerek. Biraq, esińde bolsyn, qalaǵa barma, buzylasyń, - dedi ol, qos qolyn kókke kóterip. Kúiip kettim.
- Qaida júrsiń? Qalań da, óziń de qury! Qudai úshin, óz ómirimdi qaitarshy. Qalǵanyn erteń sóilesermiz, - dedim oǵan jyly tósegimdi ańsap.
- Kerek edi seniń ómiriń maǵan... - dedi ol áldebir túsiniksiz daýyspen shiqyldap. Sóitti de qaitadan:
- Biraq, esińde bolsyn, qalaǵa barma, buzylasyń? - dep, áp-sátte óz qalpyna enip, uiasyna qarai jóneldi.
* * *
Kóz shyrymyn alyp úlgermedim, tórgi bólmede tyraiyp jatqan jerimnen julqylap oiatqan áielim bas salyp qushaqtap aldy.
- Barmysyń?! Qudaiym-aý, tiri ekensiń ǵoi. Seni bir pálege ushyrady eken dep... Júregim-ai...
Janarynan aqqan jas taram-taram tógilip, meni bala sekildi ainalyp tolǵana beredi.
- Tań atpai joqtaý aitqanyńa jol bolsyn, - dedim tańdanyspen.
- Endi qaitemin... Seni izdemegen jerimiz joq. Dostaryń, tanystaryń bar, bárimiz jabylyp úsh kún boiy qalany sharladyq. Kórdim-bildim degen pende joq. Jumysyńa da barmapsyń. Politsiiaǵa da habar berdik.
Barsiktiń eldi shýlatyp, bir nárseni búldirgenin sezdim. Áielime úsh kún boiy úidi torýyldap júrgenimdi aitýǵa batylym barmady. «Tura tur bálem, sazaiyńdy tarttyrmasam ba» dep Barsikke kijindim. Asyp-sasqan áielimniń «qaida boldyń» dep suraýǵa murshasy bolmady. Uiqym shaidai ashyldy. Salqyn dýsh qabyldap, asyqpai shashymdy keptirdim. Asqazanym shuryldasa da tańǵy asqa tábetim tartpady. Jyldam kiinip, jumysqa asyqtym. Esiktiń aldyna shyqqanymmen Barsik kózge túspedi. Ortalyqtaǵy aialdamadan taksige otyryp, qalaǵa kettim. Sodan beri Barsikti kórmedim. Ushty-kúili joq. Alǵashqy kezde kórshi Almas aǵadan:
- Barsik qaida ketken?- dep, suradym.
- Soǵan ózim de ań-tańmyn. Joǵalarynan buryn úsh kún boiy eki úidiń ortasynda ersili-qarsyly júrip, nár syzbai qoiǵan. Sodan keiin ózim de kórgen emespin, - dep jaýap berdi.
Bir bilse ol jaiynda Bóribasar biler. Bálkim Syrttannan da suraý kerek shyǵar. Álde ony kókshýlan it ertip keti me eken?
Maqsat Ramazanuly
