بارسيك (ەڭگٸمە)
كٶرشٸ الماس اعانىڭ بارسيك اتتى يتٸنٸڭ ادام سەكٸلدٸ سٶيلەيتٸنٸن بٸلسەم دە ەشكٸمگە تٸس جارمادىم. جاھانعا جار سالعانمەن ەشكٸم سەنبەيتٸن ەدٸ.
****
بارسيك ەكەۋمٸزدٸڭ دوستىعىمىز قالا شەتٸندەگٸ اۋىلعا جاڭادان تۇرعىزعان ٷيٸمٸزگە كٶشٸپ كەلگەن كەزدەن باستالدى. اۋلامىز قورشالماعاندىقتان بٸزدٸڭ ٷيگە كەلگٸشتەپ جٷرەتٸن. يتاياعىنا جۋىندى قۇيامىز. تۇرقى نەمٸس وۆچاركاسىنا ۇقساعانىمەن, قىرىق يتتٸڭ يلەۋٸنەن جاراتىلعان قاراپايىم يت. قانداي تۇقىم ەكەنٸن اجىراتۋ قيىن. ادامعا ارس ەتٸپ ازۋىن اقسيتقانىن كٶرمەپپٸن. مٸنەزٸ قىزىق. «بارسيك, بارسيك» دەپ شاقىرساڭ تاسىرلاتىپ جٷگٸرٸپ كەلەدٸ دە ٷش-تٶرت قادام قالعاندا كٸلت توقتاپ, ماڭقيىپ تۇرا قالادى. سوسىن كٶگەرشٸن اۋلاعان مىسىقتاي جەر باۋىرلاپ, بٷگەجەكتەپ, ەلدەنەدەي ۇيالعانداي جانارىن الا قاشىپ, اقىرىن جىلجىپ جانىڭا جاقىندايدى. كەيدە بارسيكتٸ وسى قىلىعى ٷشٸن قاڭق ەتكٸزٸپ بٸر تەپكٸم كەلەتٸن. ارتىنان رايىمنان قايتامىن. باسىنان سيپاپ, ەركەلەتەمٸن. «كٸم بٸلەدٸ, ونىڭ جٷرەگٸن جانشىپ جاتقان مۇڭ بار شىعار. تٸرشٸلٸك يەسٸنٸڭ قۋانۋعا, قايعىرۋعا حاقى بار عوي. بٸز ونى سەزبەيمٸز, بٸز يتتٸڭ تٸلٸن بٸلمەيمٸز. بەلكٸم, كٷشٸك كەزٸندە ادامداردان قاتتى زەبٸر كٶرٸپ, ساناسىنداعى قورقىنىش بۇلتى ەلٸ سەيٸلمەي جٷرۋٸ كەدٸك» دەپ ويلايمىن. كەيدە ماعان بٸر نەرسە ايتقىسى كەلگەندەي وقتالىپ, كٶمەيٸ بٷلك-بٷلك ەتەدٸ. ەيتەۋٸر ونىڭ بويىندا جاسىرىنعان بەلگٸسٸز تىلسىم كٷش بارىن ۇعاتىنمىن...
بارسيكتٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ, مەن قاي ۋاقىتتا جۇمىسقا شىقسام دا اۋىلدىڭ وراتالىعىنداعى ايالداماعا دەيٸن ەرٸپ وتىرادى. بٸز سول جەردەن قالاعا قاتىنايتىن كٶلٸككە مٸنەمٸز. بارسيك بولسا, مەجەلٸ جەرگە جەتكەندە «مەنٸڭ مٸندەتٸم وسى» دەگەندەي, كەرٸ بۇرىلىپ, ارتىنا قاراماستان, كەلگەن ٸزٸمەن كەرٸ تارتادى. جۇمىستان قاي مەزگٸلدە ورالمايىن, جارتى جولدان كٷتٸپ تۇرادى. يتتٸڭ سوڭعى ەرەكەتٸن كەزدەيسوقتىققا بالايتىنمىن. بارا-بارا بارسيكتٸڭ بۇل ەرەكەتٸ قالىپتى ەدەتكە اينالدى. كٷندە قايتالانادى. قۇددى بٸر كٶزٸن اشقاننان اسىراپ العان يتٸم دەرسٸڭ...
بٸرتە-بٸرتە بارسيككە باۋىر باسىپ كەتتٸم. دەمالىس كٷندەرٸ ەسٸك الدىندا ۇساق-تٷيەك جۇمىستاردى ٸستەپ جٷرگەنٸمدە بارسيك ٷنەمٸ قاسىما كەلٸپ الادى. «بارسيك قالايسىڭ», «نە جاڭالىق» دەپ ونى ەڭگٸمەگە تارتىپ سىرلاسامىن. ەش جاۋاپ بولماسا دا نەبٸر تٷرلٸ سۇراقتار جاۋدىرامىن. مٷلگٸپ ٷنسٸز تىڭدايدى. اراسىندا مەنٸڭ ايتقاندارىمدى تٷسٸنگەن ىڭعايمەن باسىن يزەيدٸ. ونداي سەتتە بالاشا مەز بولىپ, ەرەكشە تەبٸرەنٸسپەن سۇراعىمدى ەسەلەيمٸن. كەيدە تٷلەن تٷرتكەندەي اتىپ تۇرىپ, ٷيٸنە قاراي بەزە جٶنەلەدٸ. «بارسيك, بارسيك» دەپ قانشا شاقىرسام دا ارتىنا قارايلامايدى. «قاي سٶزٸمنەن اعاتتىق كەتتٸ? رەنجٸپ قالعان جوق پا?» دەپ, ٶزٸمدٸ قويارعا جەر تاپپايمىن. بارسيككە بەرٸبٸر. بٸرازدان كەيٸن تٷك بولماعانداي قايتا جانىڭا كەلٸپ, ەڭگٸمەڭە قۇلاق تٷرگەن كەيٸپپەن شوقيىپ وتىرىپ الادى.
بٸر كٷنٸ ٷيگە تاڭعا جۋىق كەلدٸم. جازدىڭ قىسقا تٷنٸ جارىقتان دٷركٸرەي قاشىپ, تٶڭٸرەك ايقىن كٶرٸنەدٸ. جۇما كٷنٸ كەشكە جۇمىستان كەيٸن دوستارمەن باس قوسقانبىز. اۋىق-اۋىق توست كٶتەردٸك. نەبٸر جەيتتٸڭ باسىن قايىردىق. اقىر سوڭىندا تٷركيياداعى ەسكەري تٶڭكەرٸس جايىندا پٸكٸرٸمٸز ەكٸگە جارىلىپ, قىزىلكەڭٸردەك ايتىسپەن تاڭنىڭ قالاي اتقانىن بايقاماي قالىپپىز. سودان تەڭسەلە باسىپ كەلە جاتقان بەتٸم. بارسيك الدىمنان شىقتى. تٷنٸمەن ەكٸ كٶزٸ تٶرت بولىپ مەنٸ كٷتكەندەي, جٷزٸ سىنىق. اۋىر ەسٸنەيدٸ. سەلدەن سوڭ الدىڭعى ەكٸ اياعىن سوزىپ, اسىقپاي كەرٸلدٸ دە دەنەسٸن سٸلكٸپ-سٸلكٸپ الدى.
- بارسيك, - دەدٸم, قۇلاعىنىڭ تٷبٸنەن قاسىپ, - ۇيقى قايدا? ەلدە مەنٸ كٷتٸپ جٷرسٸڭ بە? ەي, بارسيك-اي, وسى جولى كٷتپەي-اق قويساڭ بولاتىن ەدٸ عوي... بٸراق, ساعان راحمەت! كٶڭٸلٸمدٸ كٶتەرٸپ تاستادىڭ, - دەپ, العا بٸر قادام باسپاق ەدٸم, ەلدەنەگە سٷرٸنگەندەي ەپتەتٸمنەن قۇلاي جازدادىم. دەنەمدٸ تٸكتەي باستاعانىم سول ەدٸ, ارتقا شالقالاپ, ەكٸ قولىمدى تٸرەگەن قالپىمدا جەرگە قونجييا كەتتٸم. ورنىمنان تۇرىپ, ٷستٸ-باسىمدى قاعىپ-سٸلكٸپ, بارسيككە سۇق ساۋساعىمدى شوشايتىپ:
- ماعان كٷلە قاراپ تۇرسىڭ با? كٷلسەڭ كٷلە بەر. ماعان بەرٸبٸر. سەبەبٸ, بەرٸمٸز يت سەكٸلدٸمٸز. بٸراق, سەن يتتەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ادامىسىڭ, - دەدٸم, وعان بارلاي قاراپ. مەنٸڭ سٶزدەرٸم بارسيكتٸڭ قۇلاعىنا مايداي جاققان بولۋى كەرەك, قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپ, ەلٸ دە ايتا تٷس دەگەندەي ەلەڭدەپ قويادى.
- الايدا, - دەدٸم, قايتادان اشۋعا مٸنگەن جانداي داۋىسىمدى زورايتىپ, - سەندەر بٸز سەكٸلدٸ اراق ٸشە المايسىڭدار. بٸزدٸڭ باقىتىمىز دا, سورىمىز دا سول, اراق ٸشە الامىز. ٸشكەندە قانداي... - دەپ, بارسيكتٸڭ بەتٸنەن سٷيمەككە ەكٸ قۇلاعىنان ۇستاپ ٶزٸمە تارتا بەرٸپ ەدٸم, تۇمسىعىن تىرجيتىپ, جالت بەردٸ.
- ەشتەڭە ەتپەيدٸ, - دەدٸم بارسيككە. – جٷر, بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ الدىنداعى ورىندىققا بارىپ وتىرايىق. جٷرەگٸم اينىپ تۇر. تازا اۋا جۇتىپ سەرگٸپ الايىن, - دەپ جول باستادىم. بارسيك سوڭىمنان ەردٸ.
بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ كٶشە جاق قاپتالىندا جاپسارلاس ورناتىلعان ورىندىققا جايعاستىم. اۋلامىز قورشالماعاندىقتان تٶڭٸرەكتٸ كٶزبەن وڭاي شولىپ شىعاسىڭ. قالتامنان ۇيالى تەلەفوندى الىپ, ساعاتىنا قارادىم. تاڭعى تٶرت جارىم. دەنەمدٸ سەل شالقايتىپ, ارقامدى ٷيدٸڭ قابىرعاسىنا بەرٸپ, باسىمدى كٶتەرە جانارىمدى كٶككە قادادىم. تاڭعى تىنىشتىقتى قاق جارعان الىپ ۇشاق بالا بەسٸگٸنە تاعىلعان سىلدىرماقتاي اۋىلدىڭ ٷستٸنەن تٶنٸپ, ەۋەجايدى بەتكە الىپ بارادى.
- بارسيك, - دەدٸم, اسپانداعى ۇشاقتى نۇسقاپ, - سەن ۇشاققا مٸنٸپ كٶردٸڭ بە? مەن ٶمٸرٸمدە ەكٸ رەت الماتىدان اۋىلعا ۇشاقپەن ۇشقانمىن. شەشەم دٷنيەدەن وزعان كەزدە توپىراق سالۋعا ٷلگەرۋٸم كەرەك بولدى. ەكٸنشٸ رەت جيەن ٸنٸم قايتىس بولعاندا تاعى ۇشاققا اياق ارتۋعا تۋرا كەلدٸ. ەندٸ ەشقاشان ۇشاققا مٸنگٸم كەلمەيدٸ. بارسيك, تىڭداپ وتىرسىڭ با? – دەپ, يتكە ٷڭٸلسەم ەكٸ كٶزٸن جۇمىپ الىپتى.
- ەي, بٸراق, يتكە تەمٸر نە كەرەك?! – دەدٸم, قولىمدى بٸر سٸلتەپ, - سەن باقىتتىسىڭ, بارسيك! اجالىڭ جەتكەندە كٷنٸ ٶلە قالاسىڭ. باسقا مەسەلەگە باس قاتىرمايسىڭ. يتاياعىڭا قۇيىلعان اسقا تويىپ الاسىڭ دا, انا تالدىڭ تٷبٸنە بٸر سارىپ, ەرٸ قاراي جٷرە بەرەسٸڭ?
بارسيككە قارادىم. جۇمعان كٶزٸ اشىلماپتى. تاعى ەلدەنەلەر ايتۋعا وقتالعانمىن, ەرٸ قاراي تٷك ەسٸمدە جوق.
- تۇرساڭشى. ەلدەن ۇيات ەمەس پە? - دەگەن داۋىستان شوشىپ وياندىم. جالما-جان كٶزٸمدٸ اشىپ, اينالاما قاراسام ورىندىققا وتىرعان قالپىمدا قالىڭ ۇيقىنىڭ قۇشاعىنا بەرٸلٸپپٸن. ەيەلٸم وياتىپ تۇر ەكەن دەپ ويلادىم. ۇيالى تەلەفوننىڭ بەتٸندەگٸ ساعاتقا ٷڭٸلدٸم. تۋرا التى بولىپتى. بٸر جارىم ساعات كٶز شىرىمىن الىپپىن. باسىم سولقىلداتىپ ەكەتٸپ بارادى.
- بايان, سەنبٸسٸڭ? – دەدٸم, ەيەلٸمنٸڭ اتىن اتاپ, - ەلدە تەرەزەدەن باقىلاپ تۇرسىڭ با مەنٸ? - دەپ, ماڭايدى شولدىم.
- ەشكٸمدە ەمەس. بۇل – مەن, - دەدٸ بارسيك گٷر ەتٸپ. سەلك ەتە تٷستٸم. تٸلٸم بايلانىپ, اۋزىما سٶز تٷسپەدٸ.
- بۇلاي جاراسپايدى. ٷيگە بارىپ ۇيىقتا, - دەدٸ بارسيك, ماعان بۇيىرا سٶيلەپ. قارسى الدىمداعى ناق بارسيك ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزگەسٸن اقىرىنداپ ٶز-ٶزٸمە كەلە باستادىم.
- بارسيك, شىنىمەن سەنسٸڭ بە? ەلدە تٷسٸم بە? - دەپ, بارسيككە بار نازارىمدى بۇردىم, - شەشەم مارقۇم دالادا ۇيىقتاما دەۋشٸ ەدٸ, - دەپ, ٸشتەي كٷبٸرلەدٸم. سوسىن اقىرىنداپ ورنىمنان تۇرىپ, ٷيگە بەتتەدٸم. بارسيكتٸڭ ماعان تٸل قاتقانىنا ەلٸ سەنە الار ەمەسپٸن. و زاماندا, بۇ زامان, يت سٶيلەۋشٸ مە ەدٸ دەپ مىرس ەتتٸم دە, ٷيگە كٸردٸم. بارسيك مەن وتىرعان جەردە ٷنسٸز قالا بەردٸ.
* * *
تٷس ەلەتٸندە ەرەڭ ەسٸمدٸ جيدىم. ەيەلٸم ىستىق سورپا ەزٸرلەپ قويىپتى. تاماققا تەبەتٸم شاپپادى. سىرتقا بەت الدىم. تٶبەڭنەن وت قويعانداي اپتاپ كٷننٸڭ ىستىعى كٷيدٸرٸپ ەكەتٸپ بارادى. تەك, باتىستان قىلتيعان ەكٸ شٶكٸم قارا بۇلتتان باسقا زەڭگٸر كٶكتە كٶزگە ٸلٸنەر دەنەڭە جوق. «باقشانى سۋارۋ كەرەك» دەگەن وي سانامدا قىلاڭ بەرٸپ, ول ويىمنان لەزدە اينىدىم. بٸرٸنشٸدەن, جۇمىستاعى ەرٸپتەس ورىس كەمپٸردٸڭ «باقشانى كٷن ىستىقتا سۋارۋعا بولمايدى» دەگەن كەڭەسٸ ەسٸمە تٷستٸ. ەكٸنشٸدەن, الماتىنىڭ اسپانىندا باتىستان عايىپتان پايدا بولاتىن بۇلتتىڭ بٸرتٸ-بٸرتە شىعىسقا ٶرلەپ, قاتارى قالىڭداپ, ارتى جاۋىنعا ۇلاساتىنىن جاقسى بٸلەمٸن. قۇدايدىڭ قارەكەتٸمەن جاعالاسقىم كەلمەدٸ. تاڭ الدىنداعى بارسيك ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزدا ٶربٸگەن ديالوگتىڭ سۇلباسى كٶز الدىمنان قايتا جٷگٸرٸپ ٶتتٸ. قۇلاعىم قاعىس ەستٸگەن جوق. اينا قاتەسٸز كٶرٸنٸس. بارسيك ماعان تٸل قاتتى. تٸلٸ تاستاي, تاق-تاق ەتەدٸ. نەدە بولسا بارسيكتٸڭ ٶزٸنەن سۇرايىن دەپ, «بارسيك, بارسيك!», - دەپ ايقايلادىم. كٶلەڭكەدەن اتىپ شىققان يت ەلدەنەدەن قۇر قالعانداي جٷگٸرٸپ, قاسىما كەلٸپ بٸر-اق ٸركٸلدٸ. بۇ جولى يمەنشٸكتەمەي, ٶزٸن ەركٸن ۇستادى. «كەتتٸك» دەدٸم. ول مەنٸڭ سٶزٸمدٸ كٷتكەندەي سوڭىمنان ٸلەستٸ.
ەكەۋمٸز بٸزدٸڭ كٶشەنٸڭ بويىمەن اۋىلدىڭ شەت جاعىنا باعىت الدىق. ول جاقتى ەلدٸڭ بەرٸ متپ دەپ اتايدى. الايدا ونىڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸنە ەشقاشان كٶڭٸل اۋدارعان ەمەسپٸن. كەيدە اۋىل اراسىندا اداسىپ جٷرگەن كەيبٸر ادامدار «متپ قاي جاقتا» دەپ سۇراعاندا «مىنا جاقتا» دەپ جٶن سٸلتەپ جٸبەرگەنٸم بولماسا, سول جەرگە بارىپ كٶرمەپپٸن. دەل قازٸر سول جاققا نە ٷشٸن بارا جاتقانىمدى دا بٸلمەيمٸن. ەر نەرسەنٸ ويلاپ, جانىمدا بارسيكتٸڭ كەلە جاتقانىن ۇمىتىپ كەتٸپپٸن. ارس ەتكەن ٶتكٸر داۋىستان سەلك ەتٸپ, دەنەنٸ دٸر ەتكٸزگەن قورقىنىشتىڭ جەتەگٸمەن قاشا جٶنەلٸپپٸن. جيىرما-وتىز قادامداي جەرگە القىنىپ, ەرەڭ جەتتٸم. ارتىما قاراسام دەۋ سۇر يت پەن بارسيك ىرىلداسىپ تۇر. ەكەۋٸ دە بٸر-بٸرٸنٸڭ قاپىسىن اڭدىپ, القىمنان الا تٷسۋگە ەزٸر. ارپالىس باستالسا ەڭگەزەردەي سۇر يتتٸڭ بارسيكتٸ ەكٸ بٷكتەپ, شايناپ تاستايتىنىن ۋايىمداپ تاس لاقتىردىم. قاتقان مٷسٸندەي ەكەۋٸ ىرىلداسقان قالپى مٸز باعار ەمەس. جاقىنداۋعا باتىلىم جەتپەدٸ. ەكٸ يت مەڭگٸلٸككە ارباسىپ تۇرا بەرەر مە ەدٸ, كٸم بٸلسٸن, كەنەت «بٶرٸباسار, بٶرٸباسار» دەگەن زٸلدٸ داۋىستى ەستٸگەن سۇرت يت جالت بەرٸپ, ٷيٸنە قاراي زىتتى. بەلەدەن قۇتىلىپ, تەز-تەز باسىپ جانىم كەلگەن بارسيكتٸڭ جانارى ٷرەيگە تولى.
- دٶڭكيٸپ, ٶزٸندە تٷك قاسيەت جوق, - دەدٸ اشۋلى ٷنمەن. بۇل جولى ونىڭ ادام سەكٸلدٸ سٶيلەگەنٸن كٷندەلٸكتٸ ٷيرەنشٸكتٸ كٶرٸنٸس ەسەبٸندە قابىلداعانىممەن ەرٸكسٸز كٷلٸپ جٸبەردٸم.
- بارسيك-اۋ, سەن دە – يتسٸڭ! ول دا – يت! يتتەن يتتٸڭ ايىرماشىلىعى قانە?!
- ايىرماشىلىق جەر مەن كٶكتەي. ول سەرتٸنە ادال ەمەس. بارىپ تۇرعان انتۇرعاننىڭ ٶزٸ. يەسٸ وعان بٶرٸباسار دەپ ات قويىپتى. پٸشتۋ... بٶرٸباساردان ساداعا كەتسٸن. اڭدىعانى تاماق. بٸردٸ بٸرگە سوعىستىرىپ, ٸزدەگەنٸ شاتاق. بار ەرمەگٸ – وسى ماڭايداعى يت بٸتكەننٸڭ ەلٸ جەكتەنٸنە قوقاڭداپ, كٷش كٶرسەتۋ.
بارسيكتٸڭ ادام سەكٸلدٸ سٶيلەگەنٸ ەمەس, سۇراعىڭا بايىپپەن, بايسالدى جاۋاپ قاتقانى ويىمدى سان-ساققا جٷگٸرتتٸ. بٸز وسى اۋىلعا كٶشٸپ كەلگەلٸ ٷش جىلدان استى. ٷش جىل بويى بارسيكتٸ كٷندە كٶرەمٸن. الدا-جالدا بٸرەۋ «بارسيك ادام سيياقتى سٶيلەيدٸ ەكەن» دەسە مەنٸڭ ٶزٸم ول ادامعا كٷلە قارايتىن ەدٸم. مٸنە, بٷگٸن بەرٸ كەرٸسٸنشە, بارسيك ادام سەكٸلدٸ سايراپ تۇر. سٶيلەگەندە قانداي?! بٶرٸباساردىڭ بارلىق بىلىق-شىلىعىن جايىپ سالدى. بەلكٸم ماعان جان-جانۋاردىڭ تٸلٸن بٸلەتٸن سٷلەيمەن پايعامباردىڭ قاسيەتٸ قونعان شىعار دەگەن وي جىلت ەتتٸ سانامدا. جەر-جەردە «مەن پايعامبارمىن» جارييالاپ جاتقان جاندار جەتەرلٸك قوي. ەگەر ماعان سٷلەيمەننٸڭ قاسيەتٸ بەرٸلسە ەشكٸمگە جارييا ەتپەي-اق, تەلەارنالارعا سۇحبات بەرمەي-اق ٶز بٸلگەنٸمدٸ ٶز ٸشٸمدە بۇعىپ, جان-جانۋارلارمەن تٸلدەسٸپ جٷرە بەرمەيمٸن بە?.. ويىمدى سۇق كٶز وقىپ قويعانداي ٷركٸپ, جىلدام باسىپ متپ جاققا قاراي جول باستادىم.
متپ-نىڭ ماڭايى بٸر-بٸرٸنە مٸڭگەسكەن تەرەڭ ساي ەكەن. نۋ جىنىس. اۋىل جاق قاپتالىن قالىڭ قامىس, قوعا باسقان. اناداي جەردەگٸ جالعىز تەرەكتٸڭ جانىنا تٸزە بٷگٸپ, بارسيكتٸ شاقىردىم. بٷگٸنگٸ ادام نانعىسىز وقيعانىڭ مەن-جايىن انىقتايتىن سەت تۋدى. بارسيكتٸڭ قىر-سىرىنا قانىققىم كەلدٸ.
- بارسيك, سەن بۇعان دەيٸن ادامنىڭ تٸلٸندە سٶيلەي الاتىن با ەدٸڭ?
- يە...
- جارىلىپ كەتپەي قالاي شىداپ جٷرسٸڭ? ەگەر مەن يت بولسام, ونىڭ ٷستٸنە ادامنىڭ تٸلٸندە سٶيلەيتٸن بولسام بٸر سەتتە ەلەمدەگٸ ەڭ تانىمال يتكە اينالىپ شىعا كەلەر ەدٸم. بۇل اۋىلدىڭ اتىن ەلەم بٸلٸپ, سەنٸ كٶرۋگە جەر-جەردەن اعىلاتىن جۇرتتىڭ ەسەبٸ بولمايتىن. راس قوي, بارسيك! كٶز الدىڭا ەلەستەتشٸ. جان-جاعىڭدا قوعاداي جاپىرىلعان حالىق سەنٸمەن سۋرەتكە تٷسۋگە تالاسىپ جاتادى. ورتاسىندا ماڭعازدانا قاراپ سەن تۇراسىڭ. ايتشى بارسيك, راحات ەمەس پە?
بارسيك ٷندەمەدٸ. ماڭعازدانا قالىپتى. مەنٸڭ ايتقاندارىما تۇشىنىپ, قييالى شارىقتاپ كەتتٸ مە, ەلدە ۇناتپاي تۇر ما, و جاعىن اجىراتا المايسىڭ. سەلدەن كەيٸن شورت كەتتٸ.
- جٷرەكتٸ جٸبٸتٸپ, جاندى ەلٸتكەنگە شەبەرسٸڭدەر, ە? بەرٸبٸر مۇنىڭنان تٷك ٶنبەيدٸ. يت بولىپ جاراتىلدىم, يت بولىپ ٶلەمٸن... بٸلە بٸلسەڭ, اۋىلداعى بارلىق يت ادامنىڭ تٸلٸندە سٶيلەي الادى, - دەپ, ادام سەكٸلدٸ بٸر جٶتكٸرٸنٸپ, ەڭگٸمەسٸن قايتا جالعاستىرۋعا وقتالعاندا كيلٸگە كەتتٸم.
- سوندا باعاناعى دەۋ سۇر يت تە سٶيلەيدٸ دەمەكسٸڭ بە?.. تٷسٸنسەم بۇيىرماسىن! - دەدٸم, نانىمسىز ٷنمەن.
- كەرەك دەسەڭ گازەت-جۋرنال وقي الامىن.
- حات تانيمىن دەمەكسٸڭ بە?
شاراداي بولعان كٶزٸمە قاراعان بارسيك بٸر نەرسەنٸ بٷلدٸرٸپ الدىم با دەگەندەي تىقىرشىپ:
- وندا تۇرعان نە بار?.. ارا-تۇرا ٷي جاققا جەل ۇشىرىپ ەكەلەتٸن گازەتتەردٸ وقىپ تۇرامىن. ٶمٸرلەرٸڭ راحات ەكەن عوي. نەمەسٸنە بۇلدانىپ, نەگە كٶڭٸلدەرٸڭ تولماي جٷرەدٸ ٷنەمٸ? - دەدٸ. بۇدان كەيٸن وعان جاۋاپ قاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق ەدٸ. ەكٸ الاقانىمدى جايىپ, يىعىمدى قيقاڭ ەتكٸزدٸم. جاۋاپتان كٷدەر ٷزگەن ول باسىن اۋىل جاققا ەنتەك بۇرىپ, ەلدەنەگە ەلەگٸزگەندەي, قۇلاعىن تٸكتەپ, ٷرٸپ-ٷرٸپ جٸبەردٸ. ٸلە-شالا كٶسٸلٸپ جاتقان الدىڭعى ەكٸ اياعىنىڭ ٷستٸنە باسىن تاستاپ, بەلگٸسٸز باعىتقا جانارىن قادادى. ونىڭ ويعا شومعان تىنىشتىعىن بۇزعىم كەلمەدٸ. ادام سەكٸلدٸ سٶيلەي السا, وندا ادام سيياقتى ويلاي الاتىنى سٶزسٸز عوي. «يتتٸڭ قييالى, يتتٸڭ ارمانى قانداي بولادى ەكەن» دەگەن وي مازا تاپتىرار ەمەس. ارتىنشا ٶنە بويىمدى قورقىنىش بيلەي جٶنەلدٸ. «بۇلاردىڭ بارلىعى سٶيلەي بٸلسە, نەگە بٸز وسى كٷنگە دەيٸن اڭعارماعانبىز. حات تانيدى ەكەن. مٷمكٸن ادامدارعا قارسى بٸر ٸس ويلاستىرىپ جاتقان شىعار. بارسيكتٸ بٸزگە تامىرىمىزدى باسىپ كٶرۋ ٷشٸن ارنايى جٸبەرۋٸ دە عاجاپ ەمەس قوي» دەگەن وي سۋماڭ ەتە قالدى. بارسيك قۇددى يتتەر ەلەمٸنٸڭ ادامدار اراسىنا جٸبەرگەن جانسىزى سەكٸلدٸ ەلەستەدٸ. قازٸر ماعان اتىلسا جالعىز تەرەكتٸڭ تٷبٸندە جايراتىپ كەتۋٸ مٷمكٸن عوي. وقىس ەرەكەت بايقالسا قامسىز قالمايىن دەپ, ساقتىقپەن وڭ قولىمدى قارماپ, قولىما ٸلٸككەن جۇدىرىقتاي تاستى بارسيككە كٶرسەتپەي قىسىپ ۇستادىم. اقىرىنداپ باجايلاسام, ونىڭ جٷزٸنەن قاراۋلىقتىڭ نىشانى بايقالمايدى. ٶز-ٶزٸمە كەلگەندەي تۇتىعىپ:
- اۋىل يتتەرٸنٸڭ بەرٸ ادامنىڭ تٸلٸن مەڭگەرگەن دەيسٸڭ. وندا ولار نەلٸكتەن يەلەرٸمەن سٶيلەسپەيدٸ. سەنٸڭ دە بۇل ەرەكەتٸڭدٸ مەنەن باسقا ەشكٸم بٸلمەيدٸ عوي, - دەدٸم, ۋىسىمداعى تاستى نىعىرلاپ.
- ادامدارعا جانىم اشيدى, - دەدٸ ول, تٷيەدەن تٷسكەندەي. بارسيكتٸڭ نيەتٸ ادال ەكەنٸن سەزگەن مەن قولىمداعى تاستى تاستاي سالا سانىمدى شاپاتتاپ, قارقىلداي:
- سەن دە تەگٸ... مٷسٸركەيتٸن جاراتىلىستى تاپقان ەكەنسٸڭ... وي... ٸشەگٸم-اي... - دەدٸم, كٷلكٸمدٸ تييا الماي. ول مەنٸڭ ىرىقسىز كٷلكٸمدٸ جاقتىرماي, قايتا سٶز باستادى.
- بىلتىر جازدا وسى اۋىلعا قاڭعىباس كٶكشۋلان يت كەلگٸشتەپ جٷرەتٸن. جانارى ٶتكٸر. ەشكٸمگە سوقتىقپايتىن. شۋ-شۋ ەتكەن اۋىل يتتەرٸ سوڭىنان جٷگٸرٸپ, جان-جاقتان جۇلمالاسا دا قىڭق دەمەيتٸن. قايدان كەلگەن, ەلدە بٸرەۋدٸڭ بوساپ كەتكەن يتٸ مە, بٸلە المادىم. ماعان ٷيٸر بولاتىن. ساندىراقتاپ ەر نەرسەنٸڭ باسىن شالىپ, مەن تٷسٸنبەيتٸن ەڭگٸمەلەر ايتاتىنى بولماسا, ٶزٸ تۋرالى اۋزىن اشقان ەمەس. ادامنىڭ كٶزٸنە تٷسپەۋگە تىرىساتىن. بٸر كٷنٸ اياق استىنان جوق بولىپ كەتتٸ. بٷگٸن تاڭەرتەڭ سول يتتٸ كٶردٸم. سەن ورىندىقتا ۇيىقتاپ جاتقاندا جانىمىزدان ٶتتٸ. مەنٸ مٷلدە تانىمايتىنداي, ەلەمەدٸ. تەك ساعان مٷسٸركەپ قاراپ بارا جاتتى. ۇياتتان جەرگە كٸرٸپ كەتە جازدادىم. سوسىن سەنٸ وياتقانمىن...
بارسيك سٶزٸن اياقتاعان تۇستا مەن ورنىمنان تۇرىپ, ەرلٸ-بەرلٸ جٷردٸم. «قۇداي-اۋ, يتتٸڭ ٶزٸ مٷسٸركەيتٸندەي نە جازىپ قويدىم» دەپ, ٶز-ٶزٸمدٸ جازعىردىم. مىنا بارسيكتٸڭ كٶڭٸل تٷپكٸرٸندە دە سونداي ەمەۋرٸن جاتقانداي. سٷلەيمەن پايعامباردىڭ قاسيەتٸ قونعان شىعار دەگەن ويىمنىڭ دا كٷل-تالقانى شىقتى. ٶزٸمدٸ «ۋولت ديسنەي» كومپانيياسى تٷسٸرگەن مۋلتفيلمنٸڭ كٶپ كەيٸپكەرٸنٸڭ بٸرٸندەي سەزٸندٸم. اۋىر ويدان ارىلۋ ٷشٸن بارسيكتٸڭ جانىنان تەزٸرەك كەتۋگە بەل بۋدىم. بۇل ويىما دەم بەرگەندەي الماتىنىڭ اسپانىن تورلاپ ٷلگەرگەن قارا بۇلت جارىلارداي سىزداپ تۇر ەكەن. ەكەۋارا ەڭگٸمەنٸڭ ەسەرٸنەن اڭعارماپپىز.
- بارسيك, ٷيگە قايتايىق. جاۋىن باستالماي اۋىلعا جەتٸپ الايىق, - دەدٸم. اۋىلدىڭ شەتٸنە اياعىمىز ٸلٸنگەندە جاڭبىر شەلەكتەپ قۇيدى. ەكەۋمٸزدٸڭ ٷستٸمٸز مالمانداي سۋ. اسىعىس ادىمداپ, ٷيگە جاقىنداعاندا جٷگٸرە تٷستٸك. بارسيكتٸڭ كٶكەيٸندە نەندەي وي جاتقانىنان حابارسىزبىن, بٸراق بٷگٸن مەن ٷشٸن امەريكا اشقانداي قۇپييا مەن عاجايىپقا تولى كٷن ەدٸ...
* * *
بارسيك اعىنان اقتارىلعان كٷننەن بەرٸ مەنٸڭ ٶمٸرٸمە بەلگٸسٸز تىلسىم كٷش ٶزگەشە ٶرنەك سالا باستادى. جۇمىس اياقتالىسىمەن ٷيگە قاراي اسىعاتىن ەدەتكە ۇشىرادىم. ەنشەيٸندە «ٷيدە وتىرمايسىڭ» دەپ كٷڭكٸلدەيتٸن جارىم ەندٸ «ٷي كٷشٸك بولىپ كەتكەنسٸڭ بە» دەپ كەلەكە قىلادى. ٷيگە كەلگەن سوڭ كەشكٸ اسىمدى اسىعا ٸشٸپ الامىن دا, ەسٸك الدىنا شىعامىن. قايبٸر كەزدە دەرٸگەردٸڭ «اسقازانىڭ اۋىرادى, كەشكٸ استان كەيٸن تەلەديداردىڭ الدىنا جاتىپ الماي, سەرۋەندەگەنٸڭ دۇرىس» دەگەنٸ بار. سونى سىلتاۋراتىپ, سەرۋەندەگەن بولامىن. قالا شالعايىنداعى جاڭادان بوي كٶتەرگەن اۋىل بولعاندىقتان, بٸزدٸڭ ماڭايدا سەيٸل قۇراتىنداي ارنايى جەر جوق. شاڭىن بۇرقىلداتىپ كٶشەنٸنٸڭ انا شەتٸن بٸر, مىنا شەتٸن بٸر سٷزٸپ ٶتەسٸڭ. ەسەسٸنە بارسيكپەن سىرلاسىپ, ەكەۋمٸز ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرامىز. بىلايعى كەزدە ەشكٸمگە سىر الدىرمايمىز. بارسيك مەن ٷشٸن وقىستان جارق ەتكەن ەكٸنشٸ ەلەم ەدٸ.
ادامدار ەلەمٸنە اڭسارى اۋىپ تۇراتىن بارسيك ەر نەرسەگە قىزىعىپ, كەز كەلگەن جەيتتٸ سۇراعىشتاي بەرەدٸ. ٶمٸردٸڭ ەر سەتٸن ساناسىنا سٸڭٸرٸپ, بٸلمەككە ۇمتىلعان بالا دەرسٸڭ... كەيدە ونىڭ سويى باسقا سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋگە توسىلىپ قالامىن. سونداي قىسىلتاياڭ سەتتەن سىتىلىپ شىعۋ ٷشٸن گازەت-جۋرنال ەكەلٸپ بەرٸپ جٷردٸم. ەر تٷرلٸ باعىتتاعى گازەتتٸ قوتارا وقيتىن ول بٸر كٷنٸ ساياسات جايىندا ەڭگٸمە قوزعاپ, تٸپتٸ الداعى ۋاقىتتا سايلاۋ ٶتە قالسا ٶزٸ ۇناتقان ٷمٸتكەرگە داۋىس بەرگٸسٸ كەلەتٸنٸن ايتتى. اقىلعا قونىمسىز باستامانىڭ سوڭىن بٸلمەك نيەتپەن:
- سوندا كٸمگە داۋىس بەرمەكسٸڭ, - دەدٸم, قۋلانىپ.
- بٶرٸباسارعا, - دەيدٸ, تٷك ساسپاستان.
بارسيكتٸڭ بۇل ويىنان شوشيىن دەدٸم. ٶتكەندە عانا بٶرٸباساردى جەردەن, جەرگە سالىپ ەدٸ. ەندٸ قاراشى, يت يتتٸگٸن جاساپ, ەمەشەگٸ ٷزٸلٸپ بارادى. ونىمەن العاش تٸلدەسكەن كٷنٸ: «بۇلاردىڭ بارلىعى سٶيلەي بٸلسە, نەگە بٸز وسى كٷنگە دەيٸن اڭعارماعانبىز. مٷمكٸن ادامدارعا قارسى بٸر ٸس ويلاستىرىپ جاتقان شىعار. بارسيكتٸ بٸزگە تامىرىمىزدى باسىپ كٶرۋ ٷشٸن ارنايى جٸبەرۋٸ دە عاجاپ ەمەس قوي», - دەپ توپشىلعانىم تەگٸن ەمەس ەكەن دەپ تٷيدٸم. مۇنىمەن ابايلاپ سٶيلەسپەسە, ٸشتەي بٸر جوسپارى بار ەكەن. بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ يتتەرٸ ادامزاتقا قارسى سوعىس اشپاققا بەل بۋىپ جاتقانداي ٷرەيلەندٸم.
- يسلام كەرٸموۆ دٷنيەدەن وزىپتى, - دەگەندە شالقورتامنان تٷسە جازدادىم.
- ونى قايدان ەستٸپ جٷرسٸڭ? بٷگٸن عانا شارتاراپقا حابارلانعان جاڭالىق قوي...
- سەنٸڭ ٷيٸڭنٸڭ ارتقى جاعىندا ٷي سوعىپ جاتقان ەلييا دەگەن ەيەل بار عوي. سونىڭ ٷيٸندەگٸ ٶزبەكتەردٸڭ بٸرٸ تٷس كەزٸندە بوتاداي بوزداپ, اڭىراپ جىلاپ وتىرعان.
- ...
- ايتپاقشى, سەن پاتشاڭ ٷشٸن جىلاي الاسىڭ با?
- قوي, قايداعىنى اتپاي... جىن قاققان با ٶزٸڭدٸ?
توسىننان تاستالعان سۇراق تىعىرىققا تٸرەپ تاستادى. اقيقاتىندا مۇنداي ساۋالعا باس قاتىرعان ەمەسپٸن. سوڭعى رەت شەشەم ٶلگەندە ٶكٸرٸپ, سولىعىم باسىلماي قاتتى جىلاعانىم ەسٸمدە. سودان بەرٸ ون جىلدىڭ جٷزٸ الماستى. ٶمٸردە جٷرەككە سالماق سالىپ, جانىمدى جەگٸ قۇرتتاي كەمٸرەگەن نەبٸر وقيعالار ٶتتٸ. سونىڭ بارلىعىندا شەشەم ٶلگەن كەزدەگٸدەي شىن جىلادىم دەپ ايتا المايمىن. ەسٸلٸندە ادام بالاسى بەس كٷندٸك عۇمىرىندا بٸر-اق رەت شىن جىلايتىن سەكٸلدٸ. بارسيك بولسا الىستان وراعىتىپ, ويىننان وت تۇتاتقالى تۇر. مەنٸڭ جاۋاپ قاتۋعا قينالعانىمدى سەزدٸ دە:
- ايىپ ەتپە?! سونشالىقتى قيىن سۇراق دەپ ويلاماپپىن. تۋححح, ماڭدايىڭنان سۋىق تەر بۇرق ەتە قالدى عوي... بەرٸ سەن ەكەلٸپ بەرەتٸن گازەت-جۋرنالداردىڭ كەسٸرٸ. ولاردى وقىعان سايىن قاراپتان-قاراپ كٷيٸپ كەتەمٸن. ەيتپەسە ساياساتتا نەم بار, - دەپ, بار بەلەنٸ ٶزٸمە اۋدارا سالدى.
«بەسە, - دەدٸم, ٸشٸم جٸبٸپ, - ٶمٸر دەگەن گازەت-جۋرنال بەتٸندە جازىلعانداي ەمەس. ٶمٸر باسقا...»
بارسيك ەكەۋمٸز ەرٸ قاراي تٸل قاتپادىق. ماي توپىراعى بورپىلداعان كٶشەنٸ تاعى بٸر شولىپ, ٷيگە قاراي بۇرىلدىق. قوشتاسار سەتتە ول ماعان قىزىق ۇسىنىسى بارىن جەتكٸزدٸ.
- ٶتكەندە بٸر كٶكشۋلان يت جايىندا ايتقانىم ەسٸڭدە شىعار.
- يە.
- كٶكشۋلاننىڭ ٶزگەلەردەن ەرەك قاسيەتٸ بولاتىن. ول ادامنىڭ كەيپٸنە ەنە الادى. سول قاسيەتٸ ماعان دا قوندى دەپ ايتقانى بار. ەلٸ كٷنگە دەيٸن باعىمدى سىنامادىم. الدىندا سەن ەسٸك الدىندا ۇيىقتاپ جاتقاندا عايىپتان جانىمنان ٶتتٸ دەپ ەدٸم عوي. سول كەزدە ول تۋرالى قايتا سۇراعىم كەلگەن. بٸراق مەنٸ ەلەڭ قىلمادى.
بارسيكتٸڭ نەنٸ تۇسپالداعانىن بولجاي المادىم. سەنبەيٸن دەسەم, ادامنىڭ تٸلٸندە سٶيلەيتٸنٸن كٷندە كٶزٸممەن كٶرٸپ جٷرمٸن. ونداي يتتەن بەرٸن دە كٷتۋگە بولادى.
- ادام سەكٸلدٸ سايراعاندا ەڭگٸمەنٸڭ تٷبٸن تٷسٸرەسٸڭ. ادامنىڭ دا كەيپٸنە ەنە الادى ەكەنسٸڭ. مۇنىڭ بەرٸنە مەنٸڭ قاتىسىم قانشا?
- ايتايىن دەگەنٸم... ەگەر قارسىلىق تانىتپاساڭ... بٸر كٷن سەنٸڭ كەيپٸڭە ەنٸپ قالا جاققا بارىپ كەلسەم... سەن مەنٸڭ كەيپٸمدە يتتەر ەلەمٸنٸڭ قىر-سىرىمەن تانىساسىڭ.
ەسٸ دۇرىس ادام مۇنداي ۇسىنىستان باس تارپايتىنى اقيقات. ٶمٸرگە جٷز رەت كەلسەڭ دە, جاراتقانعا ميلليون مەرتە جالبارىنساڭ دا ەرتەگٸلەر ەلٸندەگٸدەي عاجايىپ سەت باسىڭا ورناماسى حاق. سوندا دا ٸشتەگٸ الاي-دٷلەي سەزٸم اعىسىن ٸركٸپ, سىر بٸلدٸرمەي:
- ونى قالاي ٸستەمەكسٸڭ? سيقىرلى سٶز ايتاسىڭ با? ەلدە كٷبٸر-كٷبٸر ەتٸپ, باقسىلار سەكٸلدٸ وتتى اينالىپ ويناق سالماقسىڭ با? - دەدٸم, كٷمەندانا.
- تٷك تە قيىندىعى جوق. تەك, كەلٸسٸم بەرسەڭ بولعانى.
- كەلٸستٸك!
- كەلٸستٸك!
ەكەۋمٸز ەكٸگە ايىرىلدىق.
* * *
اشىعان تاماقتىڭ يسٸ مٷڭكٸپ, تاناۋىمدى جارىپ بارادى. ويانۋعا ەرٸنٸپ, اۋناپ تٷستٸم. قولقانى قاپقان يٸس كەتەر ەمەس. «قۇداي-اۋ, نە دەگەن ساسىق يٸس. بٶلمەگە بٸرەۋ شٸرٸگەن جۇمىرتقا تاستاپ كەتكەننەن ساۋ ما» دەپ قويامىن. دەنەم توڭازىپ قالىپتى. ۇيقىلى-وياۋ ەكٸ قولىمدى ەربەڭدەتە تىرمانىپ, جامىلعى كٶرپەنٸ ٸزدەدٸم. الاقانىمدى بەلگٸسٸز نەرسە قىتىقتايتىن سەكٸلدٸ. قولىمدى تاعى سوزعانىم سول, قاتتى زاتقا تيدٸ. جالما-جان اتىپ تٷرەگەلگەنٸمدە باسىمدى وڭدىرماي سوقتىم. دالادا, سەكٸنٸڭ استىندا جاتىرمىن. تٶبەمنەن توقپاقپەن بٸر قويعانداي شەكەم سولقىلداپ, كٶزٸم قاراۋىتىپ كەتتٸ. جانارىمدى توقتاتىپ, تٶڭٸرەككە زەر سالدىم. بٸر-ەكٸ قادام جەردە جارتىلاي اس قۇيىلعان يتاياق تۇر. ەرنەۋٸنە باتپان بولىپ قاتقان قارا قوتىر ماي اعارىپ اتقان كٷننٸڭ ەلسٸز سەۋلەسٸمەن جىلت-جىلت ەتەدٸ. لوقسىپ جٸبەردٸم. «ۇيقىمنىڭ بەرەكەسٸن قاشىرعان وسى پەلەكەتتٸڭ يٸسٸ ەكەن عوي» دەپ جوبالادىم. بٸراق, تٷسٸنسەم بۇيىرماسىن?! تٷندە تٶسەگٸنە جانتايعان جاننىڭ سەكٸنٸڭ استىنان, يتاياقتىڭ قاسىنان ويانعانى قالاي? و, توبا, ٷستٸمە قاراسام, دەنەمدٸ قالىڭ تٷك باسقان. تىرناعىم سوياۋداي. قوس قولىممەن بەتٸمدٸ ۇستاپ ەدٸم, پٸشٸنٸ سوپاقشا تارتىپ, كەدٸمدٸ تۇمسىق پايدا بولىپتى. بٸر تٷننٸڭ ٸشٸندە يتكە اينالىپ شىعا كەلٸپپٸن. باج-باج ەتٸپ, باسىم اۋعان جاققا قاشا جٶنەلەر مە ەدٸم. بەلكٸم تۇرعان ورنىمدا جٷرەگٸم جارىلىپ, سەسپەي قاتار ما ەدٸم. ابىروي بولعاندا بارسيك ەكەۋمٸزدٸڭ تٷندەگٸ ۋاعدامىز ەسٸمە ورالدى. «بٸر كٷن شىدا. ەسٸلٸندە ٶزٸڭ قاتتى قىزىققانسىڭ. بارسيكتٸڭ كەيپٸنە ەنۋ ارقىلى اۋىل يتتەرٸنٸڭ ارام پيعىلىن بٸلمەككە ۇمتىلعانسىڭ. مۇنى تەڭٸردٸڭ ساعان تارتقان سىيى دەپ ۇق» دەپ, ٶز-ٶزٸمدٸ جۇباتتىم. ساباما تٷسكەنٸممەن بٷگٸنگٸ كٷندٸ نەدەن باستارىمدى بٸلمەدٸم. ەۋەلٸ يت بولىپ ٷرگٸم كەلدٸ. اف-اف-اف... كٶمەيٸم بٸتەلٸپ قالعانداي, داۋسىم قۇمىعىپ ەستٸلدٸ. قايتا قومدانىپ, كٶكٸرەگٸمدٸ كەرە تەرەڭ تىنىستاپ, ساحنادا كٶرەرمەننەن شاپالاق دەمەتكەن ەنشٸدەي مويىنىمدى سوزىپ, تۇمسىعىمدى كٶكە شانشىپ, ىشقىنا ٷردٸم. اف-اف-اف... اف-اف-اف... زور داۋسىم قاس-قاعىمدا اۋىلدى شارلاپ, جاڭعىرتىپ ەكەتتٸ. مەنٸڭ ٷرگەنٸمە ٶزگە يتتەر قوسىلىپ, تاڭعى اۋىلدىڭ تىنىشتىعى توقتاپ, ازان-قازان بولدى. ەر جەردە ماڭق-ماڭق ەتكەن يت... اف-اف-اف... اف-اف-اف... ادامدار ٷنسٸز. اف-اف-اف... ادامدار قالىڭ ۇيقىدا. مۇنىڭ دا ٶز سەبەبٸ بار. بۇل اۋىلدا ەشكٸم تاڭمەن تالاسىپ سيىر ساۋۋعا تۇرمايدى. بۇل اۋىلدا ٶرٸسكە ايدالاتىن تٶرت-تٷلٸك جوق سوندىقتان بٸزدٸڭ كٶشەنٸڭ تٸرشٸلٸگٸ تاڭعى التىدان كەيٸن باستالاتىنى ماعان ايان. مەن ٶز ٷيٸمدٸ تٶڭٸرەكتەپ, ونىڭ جۇمىسقا شىعۋىن سارىلا كٷتتٸم. مۇرنىما قۋىرىلعان جۇمىرتقانىڭ يٸسٸ كەلدٸ. ەيەلٸم قاننەن-قاپەرسٸز وعان تاڭعى اس دايىنداپ جٷرگەن بولار. جٷرەگٸم سازىپ, اسقازانىم شۇرىلدادى. باعاناعى يتاياق ەسٸمە تٷسكەندە قايتا لوقسىدىم. بٸر كٷنگٸ اشتىق دەنەڭە ەتپەس, شىدايمىن دەپ سەرت بەردٸم ٶزٸمە.
سٷت پٸسٸرٸم ۋاقىتتان سوڭ ول ٷيدەن شىقتى. ەيەلٸمدٸ قولتىقتاپ الىپتى. مەنٸڭ اق كٶيلەگٸمدٸ كيگەن. تۋرا ٶزٸم سيياقتى جوعارعى ەكٸ تٷيمەسٸن اعىتىپ قويىپتى. مەن بۇل اق كٶيلەكتٸ سيرەك ٷستٸمە ٸلەتٸنمٸن. بەلكٸم ول ٶمٸرٸندە بٸر رەت جارقىراي كٶرٸنٸپ, ٶمٸردٸڭ لەززاتىن سەزٸنگٸسٸ كەلگەن شىعار. مەنٸڭ بۇيرا شاشىمدى گەلمەن جابىستىرا تاراپ, ارتقا قايىرىپتى. مەنٸڭ ساقال-مۇرتىمدى جىلميتىپ قىرىپ تاستاپتى. مەنٸ كٶرگەن سەتتە:
- و, بارسيك! قالايسىڭ? ەدەتتەگٸدەي جۇمىسقا شىعارىپ سالماقسىڭ با? - دەدٸ. جاۋاپ بەرەيٸن دەدٸم دە, ٶز-ٶزٸمدٸ ەرەڭ تەجەدٸم. جوسپارىمىز كٷل-تالقان بولىپ, تٸپتٸ ەيەلٸمنٸڭ جٷرەگٸ توقتاپ قالۋى مٷمكٸن عوي. قۇيرىعىمدى بۇلعاڭداتىپ, «يە, دەل سولاي» دەگەندەي سىڭاي تانىتتىم. ەكەۋٸنٸڭ سوڭىنان ەرٸپ كەلەمٸن. بٸردە العا وزىپ, بٸرەسە ارتتا قالىپ, ەر نەرسەنٸ تٸمٸسكٸلەپ كەلە جاتقانىممەن ەكەۋٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸنە قۇلاق تٷرۋدٸ ۇمىتپادىم.
- بٷگٸن جۇمىستان قاشان شىعاسىڭ, - دەدٸ ەيەلٸم وعان قيىلىپ.
- كەشتەۋ قايتۋىم مٷمكٸن. شارۋا شاش ەتەكتەن, - دەدٸ ول. ەسٸلٸندە كەشە بارلىق جۇمىسىمدى رەتتەپ كەتكەنمٸن. بٷگٸن جۇمىستا قارامدى كٶرسەتٸپ وتىراتىنىم بولماسا, ول ايتقان ٸستەيتٸن ٸس جوق. «ول ەشقاشان قايتپاي قويسا قايتپەكپٸن, - دەدٸم مەن ٸشتەي, - مەنٸ الداپ سوعىپ, ٶزگە قالاعا كەتٸپ قالسا شە? ونىڭ قاراپايىم يت, بارسيك ەكەنٸن كٸمگە قالاي دەلەلدەيمٸن? ٸس ناسىرعا شاپپاي تۇرعاندا توقتاتىپ, ەيەلٸمە بولعان جەيتتٸ جايىپ سالسام با ەكەن? ەلدە ەلٸپتٸڭ ارتىن كٷتەيٸن بە?» سانسىز سۇراقتان سانسىراپ, ۇنجىرعام تٷسٸپ كەتتٸ. «نەدە بولسا اقىرىنا دەيٸن شىدايىن» دەپ شەشتٸم.
ايالداماعا جەتكەن سوڭ ەكەۋٸ قالاعا جٷرگەلٸ تۇرعان تاكسيگە وتىردى. مەن كەرٸ قايتتىم. بىلايعى كەزدە قالاي اڭعارماعانمىن, ايالداماعا دەيٸن يەسٸن شىعارىپ سالاتىن يتتەردٸڭ قاتارى كٶپ ەكەن. اعى, قاراسى, سارىسى, كەندەگٸ, تٶبەتٸ دەيسٸڭ بە, بەرٸ بار. ٶتكەندەگٸ دەۋ سۇر يت تە جٷر. بارسيكتٸڭ ايتقانى اينا قاتەسٸز كەلدٸ. العا تٷسٸپ جٷگٸرگەن سۇر يت الاڭسىز كەتٸپ بارا جاتقان قارا كەندەكتٸ جەلكەدەن تٸستەپ, جۇلمالاپ-جۇلمالاپ لاقتىرىپ جٸبەردٸ. قىڭسىلاۋعا شاماسى جەتپەي قىستىققان قارا كەندەكتٸ ٶزگە يتتەر دە بٷرە تٷسٸپ, سٸلٸكپەسٸن شىعاردى. ويبايعا باسىپ, بٸر اياعىن كٶتەرە تۇرا قاشقان بايعۇستى دەۋ سۇر يت تٶسٸمەن بٸر سوعىپ, جولدىڭ شەتٸندەگٸ ارىققا دومالاتىپ تٷسٸردٸ. قارا كەندەكتەن سىبىس جوق. ٶلٸپ قالمادى ما دەپ ارىققا ٷڭٸلسەم, بٷيٸرٸ بٷلكٸلدەيدٸ. قايتا تۇرسا انتالاعان كٶپ يت تالاپ جەيتٸنٸن سەزگەندەي, ەدەيٸ قوزعالماي جاتقان سەكٸلدٸ. بۇل ونىڭ ەدەتتەگٸ ايلاسى بولسا كەرەك. شىدامىم تاۋسىلىپ, بٶرٸباساردىڭ جانىنا جەتٸپ باردىم.
- نە جەتپەيدٸ سەندەرگە, بٸر-بٸرٸڭدٸ قاسقىرشا تالاپ, - دەدٸم, قالش-قالش ەتٸپ. بٸر كٶزٸن سىعىرايتىپ, مىسىقتابانداپ جاقىنداعان ول جەلكەسٸن كٷجٸرەيتٸپ:
- بارسيكپٸسٸڭ? تٸلٸڭ شىعايىن دەپتٸ عوي. كٶرەيٸك ەۋسەلەڭدٸ, - دەپ, مەنٸ تٸمٸسكەلەپ ٶتتٸ. ىزعارىن شاشىپ, ازۋىن اقسيتىپ, باس سالعالى تۇر. سۇر يت قيت ەتسە ٶزگە يتتەر جاپاتارماعاي ماعان ۇمتىلىپ تالاپ-جەمەك. كٷنٸ ەرتەڭ ٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ دەل وسىلاي قۇرباندىققا شالىناتىنىن ەشقايسىسى باعامدامايتىن سيياقتى. وسى سەتتە اراعا كيلٸككەن كەرٸ تٶبەت:
- تەيت, ٶڭشەڭ انتۇرعان! ەلٸڭ جەكتەندٸ الىپ سوعىپ, وزبىرلىق تانىتۋدى باتىرلىق دەپ كٸم ايتىپتى? اۋلاق جٷر! - دەپ, سۇر يتتٸ تيىپ تاستادى. كەرٸ تٶبەتتٸڭ ايبارىنان قايمىققان بٶرٸباسار ساپ تيىلدى. سوندا دا «بۇل ماڭايدىڭ قوجايىنى مەنمٸن» دەگەندەي كٶزٸن شاتىناتىپ:
- تٷس كەزٸندە متپ جاقتا جينالىس بولادى. بٸرٸڭ قالماي كەلٸڭدەر, - دەدٸ تٸستەنٸپ. ونىڭ سٶزٸنە باس شۇلعىعان يتتەر جان-جاققا تارقاستى. مەن بولسام قاۋٸپتەن قۇتقارعان كەرٸ تٶبەتتٸ ٸش تارتىپ, سوڭىنان ەردٸم. تۇرقى بيٸك تٶبەتتٸڭ قۇلاعى شۇناق ەكەن. تۇمىسىعىندا بٸلەۋلەنگەن ايقۇش-ۇيقىش تىرتىقتىڭ ٸزٸ كٶپ. ۇرتى سالبىراپ, قاباعى قاتپارلانىپ, كٶزٸنٸڭ ۇياسى ۇلعايا تٷسكەن. تٶبەت بٸتكەننٸڭ تابيعاتىنان توماعا-تۇيىق, قاق-سوقپەن ٸسٸ جوقتىعىن جاقسى بٸلەتٸندٸكتەن سىر سۋرىتپاقتادىم.
- نىسپىڭىز كٸم?
- سىرتتان.
سىرتتان دەسە سىرتتان ەكەن. ماڭعاز. سىنى كەتسە دە قيمىل-قوزعالىسىنان بەكزادالىقتى تانيسىڭ.
- كٸمنٸڭ يتٸسٸڭ? قاي كٶشەدە تۇراسىڭ? - دەدٸ ول, اقىرىن عانا.
- اناۋ «كەۋسار» دٷكەنٸنەن وڭعا بۇرىلاتىن كٶشەنٸڭ باس جاعىندا تۇرامىن.
- وندا جولىمىز بٸر ەكەن.
بۇدان كەيٸن سىرتتان تاس جۇتىپ قويعانداي لەم-ميم دەمەدٸ. «كەۋسار» دٷكەنٸنەن ٶتكەننەن كەيٸن بٸزدٸڭ كٶشەگە بۇرىلاتىن تۇستا اشىق الاڭقاي بولاتىن. سول جەرگە جەتكەندە عانا:
- دامىلداپ الساق قالاي قارايسىڭ? كەرٸلٸك دەگەندٸ قويساڭشى... بۇرىنعىداي قوي قايىرىپ, ويدى-قىردى شارلاپ جٷرەتٸن شاما جوق. جارتى شاقىرىم جەر باسپاي دٸڭكەم قۇريدى, - دەدٸ. سىرتتاننىڭ سٶزٸنەن سوڭ بٸزدٸڭ ٷي مەن ايالدامانىڭ ورتاسى بٸر شاقىرىمداي جەر ەكەنٸ ەسٸمە تٷستٸ. ودان ٶتكەن ٶمٸرٸ جايىندا, قويلى اۋىلدان مىنا جەرگە قالاي تاپ بولعانىن سۇراعىم كەلگەن. جانىن اۋىرتىپ الامىن با دەپ, باسى ارتىق سٶز قوزعامادىم. بٸر جاعىنان ٶزٸ دە اسا قۇلىق تانىتپادى. قوشتاسار سەتتە بار ايتقانى:
- انا بٶرٸباساردان بويىڭدى اۋلاق ۇستا, - دەدٸ. بەرٸنٸڭ بٶرٸباسار دەسە تٶبە شاشى تٸك تۇرىپ, زەرەزاپ بولاتىنىن تٷسٸنبەدٸم. راس, ەلٸ كەلەتٸن يتكە تٸسٸ باتقان شىعار, كٶرٸنگەنگە قورلىق كٶرسەتٸپ, تىنىشتىعىن الاتىن شىعار. نەگە بەرٸ جابىلىپ بٶرٸباساردىڭ سازايىن بەرەمەيدٸ? تٸپتٸ, سىرتتاننىڭ ٶزٸ-اق اقىرعى كٷشٸن سارقىپ الىسسا, بٶرٸباساردىڭ اياعىن اسپاننان كەلتٸرەرٸ حاق. يتتەردٸڭ شاراسىزدىعىنا نالىپ, باسىمدى تٶمەن سالىپ كەلە جاتىپ ٷيدەن ٶتٸپ كەتە جازداپپىن. كٸلت توقتاپ, ماڭايىما كٶز تاستادىم. ەرٸرەكتە ويىن قىزىعىنا بەرٸلگەن ەكٸ-ٷشٸ بالادان باسقا ەشكٸم جوق. زەرٸگە باستادىم. تەزٸرەك تٷس بولسا ەكەن دەپ كٷتتٸم. ۋاقىت توقتاپ قالعانداي, سىرعىر ەمەس. «نە دەگەن كٶڭٸلسٸز يت ٶمٸر» دەدٸم ٸشتەي. ەر قادامىڭدى ساناپ, اسىعىپ-اپتىعىپ جٷگٸرەتٸن ادامنىڭ ٶمٸرٸ قانداي كەرەمەت! بۇرىندارى بارسيككە قاتتى قىزىعۋشى ەدٸم. ونىم كٷپٸرشٸلٸك ەكەن. سٸرە, بارسيك تە وسى ٶمٸرٸنەن باز كەشٸپ, بٸر كٷن بولسا دا ادام سەكٸلدٸ ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلگەن عوي دەپ تٷيدٸم. كٶلەڭكەنٸڭ استىنان قوزعالعىم كەلمەدٸ. كٶزٸم ٸلٸنٸپ كەتٸپتٸ. كٶلٸكتٸڭ دٷرٸلٸنەن وياندىم. كٶرشٸ دانيياردىڭ قىزىل مازداسىن تەپەڭدەتٸپ, تٷسكٸ اسقا ورالعان بەتٸ. بارسيك سەكٸلدٸ كەرٸلٸپ-سوزىلىپ, قۇرىسىمدى جازىپ الدىم دا متپ جاققا قاراي اياڭدادىم.
جينالىس باستالىپ كەتٸپتٸ. ورتادا ودىراڭداعان بٶرٸباسار جيىندى باسقارىپ جٷر. بۇل اۋىلدىڭ ادامىنان يتٸ كٶپ پە دەرسٸڭ, قاراقۇرىم جينالىپتى. بۇعان دەيٸن نە ايتىلعانىن بٸلمەيمٸن, دەل قازٸر اۋىل ٸشٸن كەزٸپ جٷرەتٸن قاڭعىباس قارا قانشىقتىڭ مەسەلەسٸن تالقىلاعان توپ شۋ-شۋ ەتەدٸ.
- ەي, قارا جىلان. سٷمەڭ-سٷمەڭ ەتٸپ جىلىنا ەكٸد رەت كٷشٸكتەگەنٸڭدٸ قاشان قوياسىڭ, ا? اسىراي الماساڭ توپىرلاتىپ تۋا بەرگەننەن نە پايدا? - دەدٸ, بٶرٸباسار شٷيلٸگٸپ. قارا قانشىق قالىسار ەمەس.
- ونى نەگە ٷستٸمە ارتىلعاندا ويلامايسىڭ, - دەگەندە يتتٸڭ بەرٸ دۋ كٷلدٸ, - تاپسام, قۇدايدىڭ بەرگەنٸ! اۋزىنداعىسىن جىرىپ بەرگەندەي, و نەسٸ-اي?! - دەدٸ, جٷزٸ تٷتٸگٸپ.
- مۇنىڭ كٷشٸكتەرٸ شەتٸنەن ۇرى. سۇعاناق. سولاردىڭ كەسٸرٸنەن ادامدار يت بٸتكەندٸ قارعاپ-سٸلەپ, نامىسىمىزعا سىزات تٷسۋدە, - دەدٸ بٸر كەزدە تىرىق تٶرت كٶز يت. قارا قانشىق ودان سايىن شاپتىعىپ:
- و, توبا! كٷشٸكتەرٸم اياعى سالبىراپ اسپاننان تٷسكەندەي كەرگيتٸندەرٸڭ نە? قانىنا تارتپاي قايدا قاشادا دەيسٸڭ, - دەپ, توپ يتتٸ بٸر تٷيرەپ الدى. ەرٸ قاراي كٷڭكٸل ەڭگٸمە, قىجىرتقان سٶزدەن قۇلاعىم شۋىلداپ, باسىم مەڭ-زەڭ بولدى. «بٷيتكەن جينالىسى قۇرسىن» دەپ, تۇرا قاشتىم. «بۇلاردان بەكەر قاۋٸپتەنگەن ەكەنمٸن» دەپ ويلاپ كەلەمٸن. بارسيكتٸڭ وقىس ەرەكەتتەرٸنەن كٶڭٸلٸمە كٷدٸك ورناعان ەدٸ. بٸر كٷندٸك ۋاقىتىمنىڭ تەكتەن-تەككە كەتكەنٸن تٷسٸندٸم. كەلدٸم دە قايتادان سەكٸنٸڭ استىنا جاتىپ الدىم. ەڭ بولماعاندا كەشكە دەيٸن ۇيقىمدى قاندىرىپ, بٸر كٷن تىنىعىپ الايىن دەدٸم.
قانشا ۋاقىت ٶتكەنٸن بٸلمەيمٸن, «بارسيك, بارسيك» دەگەن ٶز داۋسىمنان وياندىم. تٶڭٸرەككە تٷن قوناقتاپتى. سٸلەم قاتىپ, سەرەيٸپ قالىپپىن. جالما-جان ٷي جاققا جٷگٸردٸم. ول ەلٸ جۇمىستان كەلمەپتٸ. سول كەتكەننەن مول كەتكەن ول ٷشٸنشٸ كٷنٸ تاڭ بوزىندا ورالدى. ٷش كٷن بويى نەر تاتپاي, اشتان بۇراتىلعان مەنٸڭ سٶيلەۋگە شامام جوق. جاعىم قۋارىپ, قيرالاڭداپ ەرەڭ قوزعالامىن.
- جاساعان يەم ساز بالشىقتان جاراتقان ادامعا التىننان ەسكەرتكٸش قويۋ كەرەك. بٸراق, ەسٸڭدە بولسىن, قالاعا بارما, بۇزىلاسىڭ, - دەدٸ ول, قوس قولىن كٶككە كٶتەرٸپ. كٷيٸپ كەتتٸم.
- قايدا جٷرسٸڭ? قالاڭ دا, ٶزٸڭ دە قۇرى! قۇداي ٷشٸن, ٶز ٶمٸرٸمدٸ قايتارشى. قالعانىن ەرتەڭ سٶيلەسەرمٸز, - دەدٸم وعان جىلى تٶسەگٸمدٸ اڭساپ.
- كەرەك ەدٸ سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ ماعان... - دەدٸ ول ەلدەبٸر تٷسٸنٸكسٸز داۋىسپەن شيقىلداپ. سٶيتتٸ دە قايتادان:
- بٸراق, ەسٸڭدە بولسىن, قالاعا بارما, بۇزىلاسىڭ? - دەپ, ەپ-سەتتە ٶز قالپىنا ەنٸپ, ۇياسىنا قاراي جٶنەلدٸ.
* * *
كٶز شىرىمىن الىپ ٷلگەرمەدٸم, تٶرگٸ بٶلمەدە تىرايىپ جاتقان جەرٸمنەن جۇلقىلاپ وياتقان ەيەلٸم باس سالىپ قۇشاقتاپ الدى.
- بارمىسىڭ?! قۇدايىم-اۋ, تٸرٸ ەكەنسٸڭ عوي. سەنٸ بٸر پەلەگە ۇشىرادى ەكەن دەپ... جٷرەگٸم-اي...
جانارىنان اققان جاس تارام-تارام تٶگٸلٸپ, مەنٸ بالا سەكٸلدٸ اينالىپ تولعانا بەرەدٸ.
- تاڭ اتپاي جوقتاۋ ايتقانىڭا جول بولسىن, - دەدٸم تاڭدانىسپەن.
- ەندٸ قايتەمٸن... سەنٸ ٸزدەمەگەن جەرٸمٸز جوق. دوستارىڭ, تانىستارىڭ بار, بەرٸمٸز جابىلىپ ٷش كٷن بويى قالانى شارلادىق. كٶردٸم-بٸلدٸم دەگەن پەندە جوق. جۇمىسىڭا دا بارماپسىڭ. پوليتسيياعا دا حابار بەردٸك.
بارسيكتٸڭ ەلدٸ شۋلاتىپ, بٸر نەرسەنٸ بٷلدٸرگەنٸن سەزدٸم. ەيەلٸمە ٷش كٷن بويى ٷيدٸ تورۋىلداپ جٷرگەنٸمدٸ ايتۋعا باتىلىم بارمادى. «تۇرا تۇر بەلەم, سازايىڭدى تارتتىرماسام با» دەپ بارسيككە كٸجٸندٸم. اسىپ-ساسقان ەيەلٸمنٸڭ «قايدا بولدىڭ» دەپ سۇراۋعا مۇرشاسى بولمادى. ۇيقىم شايداي اشىلدى. سالقىن دۋش قابىلداپ, اسىقپاي شاشىمدى كەپتٸردٸم. اسقازانىم شۇرىلداسا دا تاڭعى اسقا تەبەتٸم تارتپادى. جىلدام كيٸنٸپ, جۇمىسقا اسىقتىم. ەسٸكتٸڭ الدىنا شىققانىممەن بارسيك كٶزگە تٷسپەدٸ. ورتالىقتاعى ايالدامادان تاكسيگە وتىرىپ, قالاعا كەتتٸم. سودان بەرٸ بارسيكتٸ كٶرمەدٸم. ۇشتى-كٷيلٸ جوق. العاشقى كەزدە كٶرشٸ الماس اعادان:
- بارسيك قايدا كەتكەن?- دەپ, سۇرادىم.
- سوعان ٶزٸم دە اڭ-تاڭمىن. جوعالارىنان بۇرىن ٷش كٷن بويى ەكٸ ٷيدٸڭ ورتاسىندا ەرسٸلٸ-قارسىلى جٷرٸپ, نەر سىزباي قويعان. سودان كەيٸن ٶزٸم دە كٶرگەن ەمەسپٸن, - دەپ جاۋاپ بەردٸ.
بٸر بٸلسە ول جايىندا بٶرٸباسار بٸلەر. بەلكٸم سىرتتاننان دا سۇراۋ كەرەك شىعار. ەلدە ونى كٶكشۋلان يت ەرتٸپ كەتٸ مە ەكەن?
ماقسات رامازانۇلى
