Mahmut Qasymbekov. Elimiz tarihynda 2011 jyl nesimen mańyzdy?

Ekonomika damyp, halyqtyń ál-aýqaty jaqsara túsetin elde, ádette, qoǵamnyń saiasi ómiri de qyz-qyz jainap jatatyny belgili. Elimiz úshin 2011 jyl sondai jyl boldy. Jyl basynda elimizdi myna bir mańyzdy saiasi oqiǵa eleńdetip turdy. Bir top qairatker azamat Óskemen qalasynda 2010 jylǵy 23 jeltoqsanda ótken respýblikalyq forýmda Tuńǵysh Prezidentimizdiń ókilettigin 2020 jylǵa deiin uzartý qajettigi týraly búkilhalyqtyq referendým ótkizý jóninde másele kóterip edi. Oǵan eń aldymen, sol azamattardyń elimizde ótken jiyrma jyldyń aýqymynda tabysty júzege asyrylǵan saiasi jáne ekonomikalyq reformalardyń oń nátijesin joǵary baǵalaýy sebep bolǵany anyq. Árine, munda Tuńǵysh Prezidentimizdiń osy oraidaǵy tarihi eńbegine jurtshylyqtyń rizashylyǵy da kórinis tapqan bolatyn. Sondai-aq, bul saiasi aktsiiada búgingi tańda beleń alyp kele jatqan jańa álemdik ekonomikalyq daǵdarys tusynda tájiribeli ári syralǵy Elbasymyzdyń óz qyzmetin odan ári tabysty jalǵastyra berýin tilegen kópshiliktiń qalaýy da jatqany sózsiz. Buǵan qosa, halqymyzdyń kóńilin ornyqtyryp, onyń erteńgi kúnge degen senimine selkeý túsirmeý de oida turǵany anyq.

Sondyqtan osy referendým ótkizý máselesin talqylaý buqaralyq aqparat quraldarynda jáne kópshiliktiń qatysýymen ótken túrli jiyndarda keń óris aldy. Bul máseleniń sol kez úshin mańyzdy bolǵanyn myna bir derekterden de ańǵarýǵa bolady. Usynysty bir aidyń kóleminde 5 millionnan astam adam qoldap shyqty. Munyń ózi búkil daýys berýshilerdiń jartysynan astamy edi.

Osy arada halyqtyń bul qoldaýyna Elba­sy­myzdyń úlken qurmetpen qaraǵanyn, sonymen birge, zańdylyqtyń buzylýyna jol berilmeýin de erekshe nazarda ustaǵanyn aita ketken jón. Sebebi, el Parlamenti osy jaitqa qatysty arnaiy zań jobasyn qabyldaǵan kezde, Memleket basshysy bul oraida Konstitýtsiialyq Keńestiń tóreligine júginýdi jón kórdi. Atalǵan organ ol zań shyǵarýshylyq normanyń Konstitýtsiiaǵa sai emestigi týraly qory­tyndy shyǵardy. Osylaisha, bizdiń elimizde zań­nyń ústemdigi taǵy bir ret dáleldendi. «Biz bul jaitty «jai qabyldaý nemese bas tartý» retin­de emes, ómirdiń ózi usynǵan demokratiianyń tarihi ta­ǵylymy dep qabyldaǵanymyz jón», dep túsin­dirdi muny Prezident halyqqa joldaǵan óz úndeýinde.

Qoǵamnyń saiasi tynysyn tamyrshydai tap basyp otyratyn Elbasymyz atalǵan referendýmnyń ornyna merziminen buryn Prezident sailaýyn ótkizýdi usyndy. Munyń ózi qyzmet basyndaǵy Memleket basshysynyń ókilettigin eki jyl mer­zimge qysqartatyn edi. Alaida, el múddesin ár­daiym aldyńǵy kezekke qoiatyn Memleket basshysy osyndai qadamǵa qaǵidatty túrde bardy.

11 aqpanda ótken «Nur Otan» halyqtyq-demo­kra­tiialyq partiiasynyń HIII sezi is basyn­daǵy Elbasymyzdy prezidenttikke kandidat etip usyndy. Al 3 sáýirde bolyp ótken prezi­dent­tik sailaýda N.Á.Nazarbaev daýys bergen sailaý­shy­lardyń 95,55% senimine ie bolyp, taǵy da tamasha jeńiske jetti. 8 sáýirden bastap osyǵan deiin atqaryp kelgen qyzmetin odan ári jalǵastyrýǵa resmi túrde kiristi.

Sol jylǵy halyqaralyq aýqymdaǵy umytylmas is-sharalardyń biri – árine, «Maqsaty birdiń – rýhy bir» degen uranmen TMD men musylman elderi arasynda birinshi ret – 30 qańtar men 6 aqpan aralyǵynda Qazaqstanda ótken VII Qysqy Aziia oiyn­dary edi. Ol elordamyzdyń 30 myń kórermenge laiyqtalǵan «Astana-Arena» kesheninde qyzyqty da mazmundy qoiylym arqyly saltanatty jaǵ­daida ashyldy. Aziada oiyndaryna alǵash ret 27 el­den kelgen 1 myńnan astam sportshy qatysty. Qur­lyqtyq jarysqa alań ieleri retinde tyńǵylyqty ázirlengen otandastarymyz onda 32 altyn, 21 kúmis, 17 qola medaldy jeńip alyp, komandalyq birinshi oryndy iemdendi. Sondyqtan, bul el mereiin arttyrǵan, elimizde sporttyń oń baǵytta damyp kele jatqanyn dáleldegen aishyqty oqiǵa retinde tarihqa endi.

Kóktemde elordamyzdaǵy Beibitshilik jáne Kelisim saraiynda «Táýelsiz Qazaqstan: bei­bitshilik, kelisim men jasampazdyqtyń 20 jyly» kún tártibi boiynsha Qazaqstan halqy Assambleiasynyń kezekti HVII sessiiasy bolyp ótti. «Táýelsizdiktiń 20 jyldyq tarihy – turaqtylyqtyń, Qazaqstan halqynyń dostyǵy men kelisiminiń tarihy», dedi óz baiandamasynda sessiianyń jumysyna tóraǵalyq etken Elbasymyz.

Qarasha aiynyń ortasynda da elimizde Memleket basshysynyń Premer-Ministr men Parlament palatalary tóraǵalarynyń jáne Prezident Ákimshiligi Basshysynyń qatysýymen keńes ótip, onda Parlament Májilisiniń depýtattary tarapynan Elbasynyń atyna kelip túsken Májilisti taratý jáne kezekten tys sailaý ótkizý týraly úndeýdiń jaiy qaraldy.

Prezident keńeste depýtattardyń úndeýdi joldaýynyń sebepterin atap kórsetti. Úndeýdiń jazylýyna Konstitýtsiiaǵa engizilgen jańa ózgerister basty sebep bolyp edi. Sol ózgeristerge sáikes Májiliste kem degende, eki saiasi partiia bolýy tiis. Qoǵamnyń qazirgi damý deńgeii osyny talap etti. Sondyqtan elimizde saiasi júiege reformalar jasalyp, partiialyq tizim boiynsha sailaý engizildi. Bul Ortalyq Aziia óńirinde birinshi bolyp bizdiń elimizde júzege asty. Memleket basshysy elimizde demokratiialyq baǵyttyń damýyna mán berdi. Onyń ústine, Qazaqstan 2008-2009 jyldary kúrdeli álemdik daǵdarystyń salqynyn sezingen bolatyn. Memleketterdiń kópshiligi ony endi ǵana eńsere bastaǵandai kóringen. Soǵan qaramastan, álemdik ekonomika burynǵysynsha qatty qubylmaly kúiinde turdy. Sol sebepti, Prezident endigi daǵdarys sailaý naýqanymen sáikes keletindei bolsa, el basshylyǵynyń, Úkimettiń jáne óńirlerdiń osy másele boiynsha jumysy qiyndaitynyna nazar aýdardy. Sondyqtan 6 qarashada «Tórtinshi shaqyrylǵan Qazaqstan Respýblikasy Parlamentiniń Májilisin taratý jáne Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisi depýtattarynyń kezekten tys sailaýyn taǵaiyndaý týraly» óz Jarlyǵyna qol qoidy. Sailaý keler jyldyń 15 qańtaryna belgilendi.

Ótken 20 jyldaǵy jetistikterimiz jóninde Elbasymyzdyń «Bolashaqtyń irgesin birge qalai­myz!» dep atalatyn 2011 jyldyń 28 qańtarynda jariia etilgen qazaqstandyqtarǵa arnalǵan dástúrli Joldaýynda jan-jaqty baiandaldy. Sondai-aq, onda el ekonomikasyn údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damytýdyń jańa strategiialyq mindetteri de kórinis tapty.

17 sáýirde Prezident Úkimet músheleriniń, ákimder jáne ortalyq memlekettik organdar basshylarynyń, sondai-aq, «Nur Otan» partiiasy men «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory jetekshileriniń qatysýymen ótken keńeitilgen májiliste de halqymyzdyń ál-aýqatyn jaqsartý máselesi sóz boldy. Memleket basshysy sondai-aq, májilis ústinde memlekettik jáne qoǵamdyq insti­týt­tardyń, kadr­lyq saiasattyń tiimdiligin arttyrý, sybailas jem­qorlyqpen kúresti kúsheitý, quqyq­tyq júie­ni damytý, memlekettik qyzmet sapasyn art­tyrý, óńir­lik jáne fiskaldyq saiasatty júrgizý, jer­gilik­ti ózin ózi basqarýdy jetildirý másele­leri­ne de toq­talyp ótti.

El ekonomikasynyń jaǵdaiy osydan birneshe aidan keiin – 5 tamyzda Aqordada ákimdermen ótkizil­gen keńeste de jan-jaqty talqylandy. Keńes­te sóz sóilegen Prezident el ekonomikasyna qatys­ty Údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵ­darlamasy, «Jumyspen qamtý» baǵdarla­masy, «Ónimdilik», «Aýyz sý», «Biznestiń jol kar­tasy» jáne turǵyn úi sharýashylyǵy baǵdarla­malary ázirlengenin, osy atalǵandardyń alǵashqy­synan ózgelerin júzege asyrý úshin memleket tarapynan 165 mlrd teńge qarjy bólinip otyrǵanyn aitty. Iske asyrylyp jatqan ózge de birqatar baǵdarlamalardyń bar ekeni eske alyndy. Sonymen birge, óńirlerge transfertter túrinde 1,5 trln teńge bólindi. Sóitip, baǵdarlamalardyń barlyǵy derlik qajetti qarajatpen qamtamasyz etildi.

Osy jyly aýyl sharýashylyǵyna 177 mlrd teńge qarajat bólindi. Onyń 55 mlrd-y sýbsi­diia­lar retinde berilip, sonyń ishinde 17 mlrd teńge óńirlerdegi azyq-túlik qoryn turaqtandyrý qoryn qurýǵa arnaldy. Egin oraǵy úshin 400 myń tonnadan astam janarmai jeńildetilgen baǵamen bosatyldy.

Prezident, sondai-aq jinalǵandardyń nazaryn oblystarda zamanaýi tehnologiialardy qoldana otyryp, tamshylatyp sýarý júiesin engizý jónindegi jobalardy bastaýǵa jáne jylyjailardyń, kókónis saqtaý qoimalarynyń, óńdeý kásiporyndarynyń qurylysyn jyldamdatý qajettigine aýdardy. Qysqa ázirlik máseleleri de nazardan tys qalmady.

Jaz ailarynyń sońyna qarai elimizdiń ómirinde erekshe mańyzy bar deýge laiyqty eki birdei óndiristik jańalyq boldy. Onyń birinshisi Ispaniiamen ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń negizinde elordamyzda ashylǵan «Tulpar-Talgo» jolaýshylar vagondaryn shyǵarý zaýytynyń iske qosylýy edi. Bul zaýyttyń ónimderi keń-baitaq qazaq jerindegi eldi mekenderdiń arasyn edáýir qysqartty. Qazir jolaýshylar janǵa jaily osy vagondar arqyly Astana men Almatydan elimizdiń shalǵaiyndaǵy Batys jáne Shyǵys óńirlerine burynǵydan áldeqaida jyldam jete alady.

Sondai-aq, buǵan deiin túrli sebeptermen qurylysy tym uzaqqa sozylyp ketken Almaty metropoliteniniń birinshi kezegi de osy jyly aiaqtalyp, Almaty turǵyndary men kelýshi qonaqtardyń igiligine paidalanýǵa berildi. Onyń stansalarynyń árqaisysy ózinshe bir kórgenge kóz súisinetindei ulttyq naqyshtarmen órnektelgen, sáýletti sarai derliktei bolyp shyqty. Búginde jelisi odan ári uzara túsken metropoliten almatylyqtar úshin qolaily da jaily kólik quralyna ainalyp otyr.

Astana kúni qarsańynda elordamyzdyń «Kór­me» ortalyǵynda «Qýatty Qazaqstandy» birge qu­ramyz!» degen taqyryppen forým uiym­dastyryldy. Oǵan elimizdiń barlyq óńirinen 800-den astam ókil qatysty. Forýmnyń aiasyn­da qazaqstandyqtarǵa elimizde jańadan iske qosylǵan innovatsiialyq kásiporyndar tanysty­ryldy. Prezident «onlain» rejiminde Qazaq­stan indýstriialyq kartasynyń sheńberinde al­ǵash­qy jartyjyldyqta iske qosylǵan alty sheshýshi kásiporynnyń jumysyna start berdi. Olar Almaty oblysyndaǵy «Kompaniia SONIK» profildi qubyrlar shyǵarý zaýyty, Pavlodar oblysyndaǵy «Qazaqstan vagon jasaý kompaniia­sy» JShS-niń júk vagondaryn jasaý zaýyty, Jambyl oblysyndaǵy «Aqbaqai» altyn aiyrý fabrikasynyń ónimdiligin jylyna 2,8 myń tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beretin qosymsha qýattar, Mańǵystaý oblysyndaǵy «Qazaqstan Kaspian Offshor Indastriz» JShS-niń teńiz metall kons­trýktsiialary zaýyty, Qaraǵandy oblysyndaǵy «Green TecHnology» JShS-niń 3 gektarlyq jyly­jai kesheni, Qostanai oblysyndaǵy «Agro­mash­Holding» AQ-tyń «Ssang Yong» kásiporny bolatyn. Atalǵandardan basqa Jetigen-Qorǵas temir jol jelisi men Ekibastuz MAES-i úshinshi energob­logynyń qurylys alańdaryn tikelei iske qosý da júzege asyryldy.

Jyldyń basty saiasi oqiǵasy dep, árine 15 jeltoqsan kúni Astana qalasynyń Táýelsizdik saraiynda el egemendiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jinalysty ataýǵa bolady. Onda Elbasymyz tereń mazmundy baiandama jasap, elimizdiń júrip ótken kezeńde qol jetkizgen tabystaryna jáne alda turǵan mindetterge sholý jasady. Atap aitqanda, Prezident Qazaqstanda 1999 jyldan 2007 jylǵa deiin IJÓ-niń jyl saiynǵy ortasha ósimi jylyna 10% quraǵanyn, elimiz naryqqa ótýdi TMD-nyń ózge elderimen salystyrǵanda tabysty júzege asyrǵanyn, táýelsizdik ýaqytynda shaǵyn jáne orta biznes sýbektileriniń nysany 35 eseden astam óskenin atap aitty. Aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń kólemi sońǵy on jylda tórt ese ósken.

1990 jyly Qazaqstan ózge elderge eshteńe eksporttamasa, 2011 jyly 126 elge shyǵarylǵan ónimderden túsken tabys 75 mlrd AQSh dollarynan asqan. Sonyń 21 mlrd dollary óńdeýshi kásiporyndardyń úlesine tiedi eken. Dúniejúzilik bank klassifikatsiiasyna sáikes, Qazaqstan tabys deńgeii ortashadan joǵary elderdiń qataryna qosyldy. Jiynda damýdyń mundai qarqyny men ómirdi qamtamasyz etý kórsetkishiniń jaqsarýy buǵan deiin álemdik ekonomikada eshqashan jáne esh jerde baiqalmaǵany atap ótildi. Máselen, búginde Ońtústik-Shyǵys Aziianyń «jolbarystary» sanalatyn Ońtústik Koreiada egemen damýdyń alǵashqy 20 jylynda jan basyna shaqqandaǵy IJÓ nebári 3 ese, Malaiziiada 2 ese, Singapýrda 4 ese, Vengriiada 5 ese, Polshada 4 ese ósken eken. Al osy merzimdegi bizdegi ósim 16 ese bolypty.

2003 jyly qabyldanǵan damýdyń 2003-2015 jyldarǵa arnalǵan Indýstriialyq-innovatsiialyq strategiiasy bizdiń ekonomikamyzdy ártaraptandyrýdyń bastaýyna ainaldy. 2010 jyldan ol Údemeli innovatsiialyq indýstriialandyrý kezeńi bolyp jalǵasty. Sonyń nátijesinde elimizde tek sońǵy eki jyldyń kóleminde 350-den astam túrli óndiris oryndary paidalanýǵa berildi. Onda 200 myń bilikti mamannyń qyzmetin qajet etetin jumys oryndary ashyldy.

Saltanatty jinalys ústinde Prezident osy mereili jylda 30 mln tonnaǵa jýyq astyq jinaǵan aýyl eńbekkerlerine arnaiy alǵys aitty.

Táýelsizdik jyldarynda elimiz munai óndirý kólemin 3 eseden astam arttyrdy. Kómir el energiia­synyń 78%-yn qamtamasyz etti. Osy merzimde 1,5 myń shaqy­rymnan astam temir jol jelisi tartylyp, 40 myń shaqyrymnan astam avtomobil joldary salyn­dy jáne jóndeldi. «Batys Eýropa – Batys Qy­t­ai» tranzittik dálizi salynyp jatty, onyń 2700 shaqyrymy Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótedi.

Sońǵy úsh jylda elimiz álemdik korrýptsiiaǵa qarsy kúres reitingindegi óz kórsetkishin 45 pozi­tsiiaǵa jaqsartyp, bul jóninde TMD-da aldyńǵy orynǵa shyqty. Elimizde ashyq ekonomika men demokratiialy saiasi júie ornyqty. Quqyq qorǵaý júiesine túbegeili reformalar júrgizilip jatty.

Sonymen birge, Elbasymyz alda kútip turǵan qiyndyqtardy da jasyrmady. «HH ǵasyr búkil­álemdik arhitektýrany qozǵalysqa túsirdi, – dedi Prezident. – Birinshiden, taiaýdaǵy 10-15 jylda álemdi jańa tehnologiialyq tóńkeris kútýde. Bul – jańa júzjyldyqtaǵy eń basty qater. Ekinshiden, túbegeili ózgerister jańa ekonomikalyq álem qurylysynyń negizderin aiqyndaidy. Álem jahandyq depressiianyń sheginde tur. Álemdik ekonomikanyń tikelei joǵaltqandarynyń ózi ǵana trilliondaǵan dollarmen esepteledi. Eshkimniń de jahandyq apattyń asaý teńizinde mop-momaqan kemejai bolyp qala almaityny anyq. Bul Eýropadan jáne basqa da elderden baiqalady. Bizdi de qiyn kezeń kútip tur».

Mereke kúnderi eldiń áleýmettik-ekonomikalyq jáne mádeni damýyna, halyqtar arasyndaǵy dos­tyq pen yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa qosqan eleýli úlesi, belsendi qoǵamdyq qyzmeti úshin myńdaǵan qa­zaqstandyqqa memlekettik nagradalar men «Qa­zaq­stan Respýblikasynyń táýelsizdigine – 20 jyl» mereitoilyq medali tabys etildi.

Ókinishke qarai, bizdiń mynaý mazasyz ǵasy­rymyzda tutas adamzatty da, jeke bir elderdiń aza­mat­taryn da alańdatyp otyrǵan qaýip-qaterlerdiń az emes ekendigi joǵaryda aityldy. Tabiǵi apattar men ekologiianyń, esirtki zattardyń zardaptary­na endigi jerde dinaralyq alaýyzdyqtar men terro­rizmniń qasireti kelip qosyldy.

Jat dini aǵymdardyń jeteginde ketip, sanasy ýlanǵan sodyrlar endi álemniń jer-jerinde búlik uiymdastyryp, terroristik aktiler jasap, qoǵamnyń tynyshtyǵyn buza bastady. Álemniń túkpir-túkpirindegi onyń jantúrshigerlik mysaldaryn BAQ habarlarynan kúndelikti kórip te, bilip te júrmiz. Ómirdiń ózi ondai qaýip-qaterlerden eshbir eldiń de syrt qala almaitynyn barǵan saiyn jii dáleldeýde. Ókinishke qarai, ondai tártip buzýshylyq pen qoǵamǵa qarsy jasalatyn qylmystyq áreketten búginde álemdik qoǵamdastyqtyń bir múshesine ainalyp úlgergen bizdiń elimiz de tys qala almady.

Qaraly oqiǵa 16-17 jeltoqsanda Mańǵystaý obly­syndaǵy Jańaózen qalasy men Shetpe aýda­nynda oryn aldy. Tártip buzýshy kúshter eldegi ishki saiasi ahýaldy qalybynan shyǵaryp, táýel­sizdiktiń 20 jyldyǵyn alańsyz toilap jatqan hal­qy­myzdyń beibit ómiriniń shyrqyn buzǵysy keldi.

Árine, memleket táýelsizdiktiń taǵdyryn, 17 millionnan astam Qazaqstan halqynyń tynysh­tyǵyn bir top basbuzardyń erkine berip, ómirlerin qaterge tigip qoia almaityn edi. Sondyqtan, Prezi­dent shuǵyl Qaýipsizdik keńesiniń otyrysyn ótkizip, Jańaózen qalasyna tótenshe jaǵdai engizdi. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaiynyń tómendeýine jol bergen, osyǵan qatysy bar birqatar memlekettik organdar men ulttyq kompaniialar basshylaryn qyzmetterinen bosatty. Tártipsizdik kezinde zardap shekken eldi mekenderdi qalpyna keltirý máseleleri jóninde úkimettik komissiia qurylyp, jumys istedi.

Elbasymyz, sondai-aq Úkimet pen Parlament Senatynyń, Prezident Ákimshiliginiń sol kezdegi basshylarynyń jáne basqa da memlekettik organdar jetekshileriniń qatysýymen tez arada arnaiy májilis ótkizip, tártipsizdik boi kórsetken óńirde áleýmettik-ekonomikalyq, gýmanitarlyq jáne basqa da problemalardy jedel sheshý jónindegi jumystardy qolǵa alýdy tapsyrdy. Tártipsizdikterdi uiymdastyrýǵa kinálilerdi anyqtaý jónindegi tekseristiń barysy týraly komissiianyń esebin tyńdady. Ózi de Mańǵystaý oblysyna baryp, turǵyndarmen kezdesip, jergilikti jaǵdaimen tikelei tanysyp qaitty.

Jańaózen oqiǵalary Qazaqstan halqynyń tatýlyǵy men birligine de syn boldy. Otandas­tarymyz ol synnan súrinbei ótti dep aita alamyz. Sebebi, qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi atalǵan oblysta oryn alǵan búldirgish kúshterdiń is-áreketterin aiyptap, Prezident qabyldaǵan sheshimderdi qýattap, júrgizip otyrǵan syndarly saiasatyna riza ekendikterin bildirdi. Tártipsizdikti uiymdastyrýshylar zań jolymen jaýapqa tartyldy. Sóz oraiynda, atalǵan oqiǵadan keiin Jańaózen halqynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdailaryn jaqsartý jóninde sol kezdegi ekonomikalyq múmkindiktiń aiasynda birshama jumys atqarylǵanyn da aita ketken jón.

2011 jyly elimizde halyqaralyq aýqymdaǵy is-sharalar da aldyn ala belgilengen josparlarǵa sáikes jáne joǵary uiymdastyrýshylyq jaǵdaiynda ótip jatty. Máselen, 25 mamyrda Astanada ótken Dúniejúzi qazaqtarynyń IV quryltaiy shaqyryldy. Onda alys jáne jaqyn 35 shet memleketten kelgen 700-den astam ókil bas qosty.

Quryltaida sóz sóilegen Prezident qonaqtarǵa elimizde táýelsizdiktiń 20 jylynda qol jetkizgen tabystarymyz týraly baiandap berdi. Jumysy qaýyrt óris alǵan «Batys Qytai – Batys Eýropa» avtojolynyń qazaq kásipkerlerine mol múmkindik ashatyny da nazardan tys qalmady.  Prezident, sondai-aq jinalǵandardy «Nurly kósh» baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńi qolǵa alynatyndyǵynan habardar etti. Shet elderde kishi quryltailardy turaqty ótkizip turý uiǵarylyp, oǵan «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory qoldaý kórsetetin bolyp belgilendi.

Mamyr aiynda elordamyzda IV Astana ekonomikalyq forýmy bolyp ótti. Oǵan BUU Bas hatshysynyń orynbasarynan bastap, birqatar Nobel syilyǵynyń laýreattary men esimderi álemge tanymal ekonomist ǵalymdar qatysty. Forýmda sóz sóilegen Qazaqstan basshysy álemdegi sońǵy 70 jyldaǵy eń iri ekonomikalyq daǵdarystyń tereń problemalaryn sheshý máselesi áli aiqyndalmaǵanyn aitty. Qazirgi daǵdarystyń álemge bergen sabaqtaryn obektivti ári jan-jaqty taldaý qajettigine toqtalyp, osyǵan qatysty óz oilaryn ortaǵa saldy. Forýmnyń halyqaralyq valiýta-qarjy júiesin turaqtandyrýǵa oń yqpal etetindigine senim bildirdi. Búginde Astana ekonomikalyq forýmy qiyn túiinderdi sheshý maqsatynda paidaly pikir almasý alańyna ainalyp úlgerdi deýge bolady.

Arada bir aidan sál astam ýaqyt ótkennen keiin, iaǵni 8 maýsymda Astanada ótken VII Dúnie­júzilik islam ekonomikalyq forýmy da elor­da­myzdyń álemdik qoǵamdastyqtyń irgeli orta­lyǵyna ainalyp úlgergenin kórsetti. «Ǵalamdyq eko­nomikalyq damý: qarym-qatynas, básekelestik, ynty­maqtastyq» taqyrybyna arnalǵan forýmdy ashýda sóz sóilegen Prezident qaty­sý­shylar­dyń nazaryn qazirgi kezde islam álemi­niń óz damýynyń kúrdeli kezeńin bas­tan ótkizip otyr­ǵanyna aýdardy. Islamnyń saiasi shielenis­termen, áleýmettik-ekonomikalyq jáne demokra­tiialyq qiyndyqtarmen betpe-bet kelip otyrǵa­nyn atap ótti. Onyń sebepteri men saldarlaryna toqtaldy. Birqatar mańyzdy bastamalaryn ortaǵa saldy.

Sondai-aq, maýsym aiynyń orta tusynda Astanada Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń 10 jyldyǵyna bailanysty osy qurylymǵa múshe memleketter basshylarynyń mereitoilyq májilisi bolyp ótti. Onyń jumysyna Qazaqstan basshysymen birge Qytai, Resei, Ózbekstan, Tájikstan, Aýǵanstan, Iran, Pákistan memleketteriniń jetekshileri de qatysty.

Qazaqstan Prezidenti óz sózinde atalǵan uiymnyń osy on jyldyń kóleminde bedeldi óńirlik qurylymǵa ainalǵanyna toqtalyp, aldaǵy onjyldyq merzimde iske asyrylýǵa tiisti dep sanaityn bes negizgi mindetti atady. Olar: óńirlik qaýipsizdik máselesin, terrorizmge, ekstremizm men esirtki qaýpine qarsy kúresti qamtamasyz etý úshin atalǵan uiymnyń Aýmaqtyq jáne óńirlik janjaldardy retteý jónindegi keńesin qurý; birtutas eýraziialyq qubyr tartý júiesi men qýat tasymaldaý jelisin qalyptastyrý negizinde birtutas transenergetikalyq keńistik qurý; tyǵyz yntymaqtastyqtyń jańa tetikterin izdeý; Tótenshe jaǵdailar jónindegi keńes qurý; Birtutas boljamdar jasaý ortalyǵyn qurý siiaqty qazirgi zaman úshin kókeikesti mindetter men usynystar edi.

Osy jyldyń 20-21 qazanynda Almatyda Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń I otyrysy ótti. Onda Qazaqstan tarapynyń usynysy boiynsha bizdiń elimizdiń, Túrkiia, Ázerbaijan jáne Qyrǵyzstannyń qatysýymen qurylǵan keńeske tolyq mándi halyqaralyq qurylym mártebesin bekitý týraly qujattarǵa qol qoiyldy.

Prezidentimizdiń 21-23 qyrkúiekte Niý-Iorkke jasaǵan saparyn da osy jyldyń el ómirine qatysty asa mańyzdy sharalarynyń biri retinde ataǵan jón. Nursultan Ábishuly sapar barysynda BUU Bas Assambleiasynyń 66-sessiiasynyń jalpy debattaryna jáne Iadrolyq qaýipsizdik jónindegi joǵary deńgeidegi kezdesýge qatysty. Iadrosyz álemniń jalpyǵa ortaq deklaratsiiasyn ázirleý ideiasyn usyndy. Elbasynyń osy sapary kezinde elimizdiń osy uiymdaǵy ókildik deńgeii úlkeietin bolyp sheshildi. Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Q.Toqaev BUU Bas hatshysynyń orynbasary – BUU-nyń Jeneva qalasyndaǵy bólimshesiniń Bas direktory, Qarýsyzdaný jónindegi konferentsiianyń bas hatshysy bolyp taǵaiyndaldy. Qazaqstan basshysynyń usynysymen júzege asqan bul taǵaiyndaý el mereiin asyrǵan, elimizdiń halyqaralyq deńgeide keńirek tanyla túsýine oń yqpal etken sheshim bolǵany sózsiz.

12 qazanda Astana taǵy bir mańyzdy is-sharany – «Iadrosyz álem úshin» halyqaralyq forýmyn joǵary deńgeide ótkizdi. Oǵan BUU, MAGATE, EQYU, ShYU, UQShU, EýrAzEQ, AÓSShK, IýNESKO, IaSJTKU sekildi bedeldi de tanymal halyqaralyq uiymdardyń basshylary men ókilderi, sarapshylar men ǵalymdar – barlyǵy 400-den astam adam qatysty. Forýmda sóz sóilegen Qazaqstan basshysy «Qozǵalystyń basty maqsaty iadrolyq qaterlermen kúresý ǵana emes, adam balasynyń sanasynda iadronyń qandai túrine bolsa da jiirkenish sezimin qalyptastyrý asa mańyzdy. Jáne men bizdiń elordamyzda ótip otyrǵan osy forýmǵa úlken úmit artamyn», dep atap kórsetti.

Mereili 2011 jyldyń aýqymynda uiymdas­tyrylǵan mańyzdy is-sharalardyń qatarynda, sondai-aq 11 qarashada ótken Agroónerkásip kesheni qyzmetkerleriniń forýmyn, 25 qarashada ótken «Nur Otan» partiiasynyń HIV sezin, 1 jeltoqsandaǵy Qazaqstan ǵalymdarynyń basqosýyn da ataýǵa bolady. Árine, bul jiyndarda atalǵan salalardyń artta qalyp bara jatqan 20 jylda atqarylǵan isteri tarazyǵa salynyp, aldaǵy mejeler belgilengeni túsinikti.

Degenmen, Elbasymyz aldyn ala eskertkenindei jáne sodan beridegi bes jylǵa jýyq ýaqyttyń ózi kórsetkenindei, elimizdi alda dúniejúzilik ekonomikalyq daǵdarystyń jańa synaqtary kútip turǵany bolyp shyqty. Alaida, óziniń Tuńǵysh Prezidentiniń bilikti basshylyǵymen buǵan deiin de talai qiyndyqtardan abyroimen óte bilgen Qazaqstan ol synaqtarǵa da tótep berýde. Birligi jarasqan, uiymshyl, eńbekker halqymyz qiyndyqtardyń qai-qaisysyn da tabysty eńserip, Máńgilik El murattarynyń irgetasyn berik qalai beredi dep oi túiýge tolyq negiz bar.

Mahmut QASYMBEKOV,

Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti Keńsesiniń bastyǵy

"Egemen Qazaqstan" gazeti