Mahmut Qasymbek. Jasampazdyq dáýiri

Ulttyń shynaiy ulylyǵy árdaiym táýel­siz ári qýatty memleket qurý úderisinde kó­rinis taýyp keldi. Tarihi qaýip-qaterlerge toly qily kezeńderde jetistikke jetý baqyty jer betindegi myńdaǵan etnostardyń azdaǵan bóligine ǵana buiyrdy. Búginde álem boiynsha eki júzdei egemendi el bar. So­lardyń ishinde ondaǵan memleket qana geo­saiasi kúshke ie bolyp, ekonomikasyn órkendete aldy.

Qiyn-qystaý kezeńnen ótken bul tań­daý­ly halyqtar ózderiniń bolattai berik bolmysyn qalyptastyryp, kúsh-qýatyna degen nyq senimge ie boldy. Al árbir azamattyń tarihi mańyzy zor memleket qurý isine atsalysýy olardyń boiynda ulttyq maqtanysh sezimin uialatyp, bereke men birlikke bastady.

Sonymen qatar álem tarihy kez kel­gen eldiń qarqyndy ári tabysty damýy ult kósemderiniń óz dáýirindegi joǵary stra­tegiialyq mindetterge jáne múmkindikter men qaýip-qaterlerdiń aýqymdy deńgeiine barabar eren eńbeginsiz eshqashan júzege aspaitynyn naqty dáleldep berdi. Tipti olar árdaiym jahandyq damý kóshbasshylary bolyp sanalatyn halyqtardyń barlyq ma­ńyzdy jetistikteri men jeńisterindegi sheshýshi faktorlardyń biri retinde tanyldy.

Sondyqtan tarihtyń betburys sát­terinde biik belesterdi baǵyndyrý úshin halqyn rýhtandyryp, bolashaqqa jol kór­sete alatyn ult kemeńgerin dúniege ákelgen elder ǵana baqytty ómir keshedi.

Ulttyq rýhty oiatyp, memlekettiligimizdi jańǵyrtý missiiasy qazirgi jahandyq saiasat sardarlarynyń biri – Nursultan Nazarbaevtyń enshisine tidi. Onyń tuǵyrly tulǵasy ǵasyrlar boiy baqytty urpaǵymyz úshin temirqazyqtai jol siltep turady.

Táýelsizdik tańy atqan kezde halqymyz jańa Qazaqstannyń negizin qalap, qalyp­tas­tyrýdy dál osy azamatqa senip tapsyrdy. Ýaqyt osynaý mańyzdy tańdaýdyń durys­tyǵyn dáleldedi.

Onyń shynaiy egemendiktiń negi­zin qalaýǵa, tiimdi ekonomikany qalyptas­tyrýǵa, úilesimdi qoǵam qurýǵa jáne ult tarihy­nyń jańa kezeńindegi el damýynyń ba­sym­dyqtaryn anyqtaýǵa baǵyttalǵan kópqyrly qyzmetiniń mazmuny men máni Qa­zaq­stannyń Tuńǵysh Prezidentin qazirgi mem­lekettigimizdiń negizin qalaýshy ári ulttyń naǵyz kóshbasshysy retinde moiyndaý úshin salmaqty dálel bolady.

Nursultan Nazarbaevtyń tarihi feno­meni ulttyń jasampaz áleýetin úilestirip, álemde «Qazaqstan barysynyń sekirisi» degen ataýǵa ie bolǵan jarqyn bolashaqqa umtylý úshin búkil qoǵamdy jumyldyra alýymen erekshelenedi.

Naqty isterdi atqarýdy, barlyq júiede ornyqtylyqty saqtaýdy, strategiialyq jos­parlaý men kezeń-kezeńmen damýdy kózdegen Elbasynyń mundai pragmatikalyq ustanymy otyz jylǵa jýyq ýaqyt ishinde eli­mizdiń memleket quryp, tańǵalarlyq ná­tijege qol jetkizýine múmkindik berdi. Qoǵam­nyń barlyq salasyndaǵy úzdiksiz transformatsiia úderisi men mańyzdy ári júieli reformalardyń arqasynda dúnie júzi «Qazaqstannyń keremeti» jóninde aita bastady. Árine muny jasaǵan da, avtory da – Nursultan Nazarbaev.

Búginde memlekettik basqarý men kósh­bas­shylyqtyń halyqaralyq teoriiasynda ult­tyq jańǵyrý men evoliýtsiialyq ózge­ris­ter­diń jańa ári tabysty úlgisi jasaldy dep nyq senimmen aita alamyz. Bular­dy aýqymdylyǵy jaǵynan Japoniiada Mei­dzi­diń, Túrkiiada Atatúriktiń, AQSh-ta Franklin Rýzvelttiń, Germaniiada Liýdvig Erhard­tyń, Singapýrda Li Kýan Iýdiń, Qytaida Den Siaopinniń reformalarymen salystyrýǵa bolady.

Kóptegen bedeldi sarapshylardyń pikiri boiynsha Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti óz halqynyń ósip-órkendeýi jáne igiligi úshin qaltqysyz qyzmetimen, saiasi kóregendigimen jáne biregei strategiialyq oilaý júiesindegi aiqyn talantymen erekshelengen álemniń asa kórnekti memleket qairatkerleriniń qataryna kiredi.

Uly dala san ǵasyrlyq uiqydan oianyp, qaitadan júzdegen jyl burynǵydai álemdik damýdyń aldyńǵy sapyna shyǵýǵa umtylǵan kezde saiasi kóshbasshylyqtyń osyndai sapasy men tiimdi stili ǵasyrlar toǵysynda asa qajet edi.

Shynaiy kóshbasshylar búgingi kúnmen ómir súrmeidi jáne koniýnktýralyq kategoriialar turǵysynan oilamaidy. Ýinston Cherchilldiń saiasatkerler kelesi sailaý týraly, al memleket qairatkerleri keleshek urpaq jóninde tolǵanady degen ulaǵatty sózi bar. Nursultan Nazarbaev kúrdeli de qiyn jaǵdailarda únemi batyl qimyldap, naqty sheshim qabyldady. Jaýapkershilikti ózine alyp, ulttyq strategiialyq josparlaý isiniń kókjiegin úzdiksiz keńeitti. 

Osy jyldary ol memleket qurylysynyń kúrdeli mindetterin sheshýdiń ońtaily joldaryn tabý úshin qarqyndy ári ziiatkerlik turǵydan úzdiksiz izdeniste boldy. Sonyń nátijesinde ózekti oilar men mazmundy mátinder, perspektivti jobalar men ideialar, ómirge qajetti bastamalar men baǵdarlamalar dúniege keldi. Olar táýelsiz Qazaqstannyń dáiekti damýy jáne ornyqty ilgerileýi úshin senimdi negiz qalady. 

N.Nazarbaevtyń innovatsiialyq for­mýlalary men biregei jańǵyrý logikasy­nyń doktrinasy alty negizgi baǵytpen – onyń saiasatynyń júie quraýshy dińgekterimen sáikes keledi. Bular egemendi memlekettiń jáne ulttyń jyldam qalyptasý úderisinde ishki tepe-teńdik pen belgili bir qarqyndy qam­tamasyz etedi.

Elbasynyń kontseptýaldy modeliniń osy «alty altyn erejesi» aiasynda onyń búkil mańyzdy jetistikteri, asa aýqym­dy jumys­tary jáne jańa jahandyq álem­degi qýatty ári básekege qabiletti Qazaq­stan­dy qurý jónin­degi zor kúsh-jigeri aiqyn kórinedi.

I. Qaita jańǵyrǵan memlekettilik

Búginde, HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyl­dy­­ǵynyń sońynda, Qazaqstan búkil álemge qalyp­tasqan ári jarqyn bolashaqqa umtylǵan mem­leket retinde tanyldy. Elimizdiń óskeleń ur­paǵy osy jaǵdaidy tarihi oqiǵa jáne berik bolmys retinde qabyldaidy. Bul – negi­zinen ádiletti. Biraq biz táýelsizdigimizdiń bas­taýynda kim turǵanyn jáne qalyptasýdyń asa mańyzdy jyldary onyń temirqazyǵy kim bolǵanyn árdaiym este saqtaýymyz qajet. Kezinde alyp «qyzyl imperiianyń» «jaryq­shaqtarynyń» biri bolǵan Qazaqstan birte-birte myqty óńirlik derjavaǵa ainaldy.

Elimiz Nursultan Nazarbaevtyń asa kóregen basshylyǵynyń arqasynda óziniń damý jolyn aiqyndap, qaitalanbas ulttyq biregeilikke qol jetkizý úshin kúrdeli kezeńdi bastan keshirgenin umytpaýymyz kerek. Ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda jańa egemendi elimizdiń negizin qalaý jáne eko­nomikanyń tiimdi naryqtyq úlgisin qalyp­tastyrý barysynda kúrdeli ári jappai etek alǵan kóptegen problemalarǵa tap boldyq. Halqymyzdyń kópshiligi ne isterin bilmedi. Áleýmettik sala toqyrap qaldy. Al halyqaralyq deńgeide bizdi terra inkognito dep qabyldady.

Elimizdegi aýyr áleýmettik-ekonomika­lyq daǵdarys jáne qoǵamdyq sanany sa­py­rylystyrǵan ózgerister jas mem­le­ke­ti­mizdiń bolashaǵyna qatysty kóptegen pes­simistik pikirlerdiń taralýyna ákep soqtyrdy.

Bárimiz úshin syndarly bolǵan osy kezeń­de táýelsiz Qazaqstannyń bas arhitek­toryna ári ideialyq turǵydan dem berýshisine ainal­ǵan Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń zor saiasi talanty men tulǵalyq qasieti tarih sahnasynda aiqyn kórindi. 

Az ǵana ýaqyttyń ishinde ol ejelgi Uly dalanyń qýatty derjavalarynyń tari­hi-mádeni murageri sanalatyn jańa mem­lekettiń bazalyq negizderiniń bárin ai­qyn­dap, birtindep naqty iske asyrdy. Eń aldymen, Tuńǵysh Prezidentimizdiń kúsh-jigeri elimizdiń uiymdastyrýshylyq-quqyq­tyq negizderin, institýtsionaldyq qury­lysty, qaýipsizdik pen halyqaralyq qatynas­tar­dy nyǵaitýǵa, qarjylyq-eko­no­mikalyq ege­mendigimizdi qamtamasyz etý­ge jáne ult­tyq birlik pen kelisimge ne­giz­delgen ideologiiany qalyptastyrýǵa jumyldyryldy. 

1990 jylǵy 25 qazanda Memlekettik ege­mendik týraly deklaratsiianyń qabyldanýy bul baǵyttaǵy alǵashqy qadam boldy. Biraq osy qujattyń zor tarihi mańyzdylyǵyna qaramastan, táýelsiz Qazaqstannyń naqty tarihy 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» zań qabyldaǵan sátten bastalady. Atalǵan zań memleket damýynyń alǵashqy kezeńin Konstitýtsiia deńgeiinde resimdep, elimizdiń halyqaralyq quqyqtyq normalardy qurmetteitinin kórsetip, syrtqy saiasattaǵy derbestigin bekitti. Osy negiz qalaýshy zańnamalyq aktiniń arqasynda ulttyq qaýipsizdik júiesin quryp, ózindik qarjy, salyq jáne kedendik saiasatymyzdy qalyptastyrdyq. Sonymen qatar bul elimizdi qoǵamdyq-saiasi jáne áleýmettik-ekonomikalyq turǵydan keshendi jańǵyrtý úshin senimdi baza ári úilesimdi quqyqtyq memleket qurý úshin myqty negiz boldy.

Jas respýblikamyzdyń egemendigin zańdy túrde resimdep, institýtsionaldyq turǵydan nyǵaitý úderisiniń máni zor edi. Ásirese ózimizdiń ulttyq rámizderimizdi anyq­tap, ony azamattarymyzǵa jáne búkil álemge tanystyrý asa qajet boldy. 

Bul qadamnyń búkil ideologiialyq mańyzyn túsingen Tuńǵysh Prezident Qazaqstannyń resmi Týyn, Eltańbasyn, Án­uranyn ázirleýge tikelei ózi atsalys­ty. Kúrdeli shyǵarmashylyq úderis 1992 jyl­ǵy 4 maýsymda aiaqtaldy. Osy kún jańa Mem­lekettik rámizder kúni retinde belgilendi. 

Shamamen 15 jyldan keiin elimizdiń Ánuranynyń jańa nusqasy maquldan­dy. Ánuran mátini avtorlarynyń biri – Nursultan Nazarbaev.

Egemendiktiń mańyzdy vizýaldy-rámizdik atribýtynyń biri sanalatyn ulttyq valiýta 1993 jyly qarashada engizildi. Qazaqstan teń­gesi elimizdiń ekonomikalyq derbestigin aitar­lyqtai kúsheitti jáne qarjy júiesiniń uzaq merzimdi turaqtylyǵyn qamtamasyz etti. 

Sondai-aq táýelsiz memlekettiń ne­gizgi atribýty – halyqaralyq deńgeide moiyn­dalǵan aýmaǵymyz. Kóptegen dala impe­riia­larynyń tarihynda shekara túsinigi kóbi­nese shartty uǵym bolatyn jáne resmi qujat­tarda sirek belgilenetin. Al damyǵan jahan­dyq institýttar men qazirgi zamanǵy halyq­aralyq quqyq jaǵdaiynda «álemdegi toǵy­zynshy aýmaqtyń» memlekettik sheka­rasy­nyń zańdy túrde resimdelýi jas respýblika úshin strategiialyq turǵydan mańyzdy boldy, sondai-aq Qazaqstannyń syrtqy saiasi qyzmetiniń máni zor basymdyǵyna ainaldy.

Elimizdiń qurlyqtaǵy memlekettik shekara­synyń uzyndyǵy – 13 400 shaqyrym. Qur­lyq­taǵy shekarany delimitatsiialaý úderisi qysqa merzim ishinde, 1992-2005 jyl­dar aralyǵynda júzege asyryldy. Kaspii teńizi arqyly ótetin shekaramyz 2018 jyly Aqtaý qalasynda shekara mańy el­deri­niń tiisti quqyqtyq Konventsiiaǵa qol qoiýymen túbegeili ornatylyp, bekitildi. Endi memlekettik shekaramyzdyń búkil peri­metri boiynsha kórshiles eldermen aramyzda daýly jáne sheshilmegen másele joq. Shekaranyń tutastyǵy kópjaqty jáne eki­jaqty kelisimder júiesi arqyly qamtamasyz etilip, kepildik beriledi. 

Qazaqstan óz tarihynda alǵash ret zań­dy túrde resimdelgen jáne halyqaralyq deń­geide moiyndalǵan memlekettik shekaraǵa ie boldy. Jahandyq geostrategiialyq bel­gisizdik jáne túrli elder arasyndaǵy shekara máselesine qatysty qaqtyǵystardyń órshýi jaǵdaiyn eskersek, bul – Elbasynyń negizgi jetistikteriniń biri.

Elbasy dáiekti syrtqy saiasi qyzmetpen qatar, memlekettik shekarany qorǵaý isin kúsheitip, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý máselesine árdaiym airyqsha kóńil bóldi. Osy strategiialyq mindetti qamtamasyz etý úshin 1992 jyly 7 mamyrda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidentiniń Jarlyǵymen respýb­likamyzdyń egemendiginiń senimdi kepili sanalatyn óz Qarýly Kúshterimiz quryldy.

Jas memlekettiń irgetasy endi qala­nyp jatqan alǵashqy jyldary Nursultan Nazar­baev qysqa merzimde óte mańyzdy júz­degen zań jobalaryn ázirlep, bekitti. Bul qoǵamnyń barlyq salasynda aýqymdy refor­malardy ýaqtyly júzege asyrýǵa múm­kin­dik berdi. Jalpy, táýelsizdik jyldary Tuńǵysh Prezidentimiz úsh myńǵa jýyq zańǵa jáne jeti myńdai jarlyqqa qol qoidy.

1995 jylǵy 30 tamyzda ótken respýbli­ka­lyq referendýmda Ata Zańnyń jańa nus­qasynyń qabyldanýy memleketti qurý­­dyń bastapqy kezeńindegi erekshe ma­ńyz­­dy oqiǵa boldy. Bul qujat elimizdi jan-jaqty jańǵyrtý úshin berik negiz qalady. Jańa Konstitýtsiiada «Qazaqstan Res­pýb­likasy ózin demokratiialyq, zaiyrly, quqyq­tyq jáne áleýmettik memleket retin­de or­nyqtyrady, onyń eń qymbat qun­dy­lyqtary – adam jáne adamnyń ómi­ri, quqyq­tary men bostandyqtary» dep ja­zyl­ǵan. Sondai-aq «Qoǵamdyq tatýlyq pen saia­si turaqtylyq, búkil halyqtyń igiligin kózdeitin ekonomikalyq damý, qazaqstandyq patriotizm» Konstitýtsiiada bekitilgen Qazaq­stan Respýblikasy qyzmetiniń túbe­geili printsipteri retinde tanyldy.

Turmys saltynyń túbegeili ózgerýiniń kez kelgen kórinisteri jurtshylyqtyń zańdy qarsylyǵyn týǵyzary anyq. Bul kóbinese narazylyqtyń eń radikaldy túrine ainalýy múmkin. Saiasi opponentterdiń bitispes qaqtyǵystaryn, radikaldardyń qyrǵi-qabaq tartysyn, tipti kei jerlerde bir-birin óltirýge deiin baratyn maǵynasyz ári nátijesiz azamat soǵysyn bastan ótkergen postkeńestik elderdiń kóbinde osylai boldy.

Baqytymyzǵa qarai, eski keńestik tota­litarlyq júieniń qaldyǵy jáne pliýralistik qoǵam men naryqtyq ekonomikaǵa kóshý isi tragediialyq kataklizmge uryndyrǵan joq. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidentiniń saiasi kemeldigi men memleket isindegi danalyǵy keibir kórshiles elderdegidei keleńsiz jaǵ­dailardy boldyrmai, úilesimdi ári jalpy­ulttyq kelisim men birliktiń naqty úlgisin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. 

Sonymen qatar kez kelgen qoǵam jaqsy motivatsiia men pármendi jumyldyrýshy bas­tamaǵa zárý. Osyǵan orai Elbasy  mádeniet pen dástúrdi jańǵyrtý jáne qazaq tilin jan-jaqty damytý máse­lesin memlekettik saiasattyń negizgi ba­symdyqtarynyń birine ainaldyrdy. Osy jyldary umytylǵan kóptegen tarihi tul­ǵalar aqtalyp, qasiretti oqiǵalardyń ádil baǵasy berildi. Elimizdiń barlyq óńirinde júzdegen eske alý sharalary men saltanatty mereitoilar ótkizildi. Munyń bári halyqtyń patriottyq rýhyn birtindep kúsheitti jáne qoǵamdaǵy ulttyq dúnietanymnyń ny­ǵaiýyna septigin tigizdi.

Degenmen, rýhty kóteretin bastama­lar­­dyń ishindegi airyqsha joba – Astana qalasy. 1990-jyldardyń ortasynda aýyr áleýmet­tik-ekonomikalyq daǵdarys pen úlken saiasi ózgeris kezeńinde Nursultan Nazarbaev elordany Almatydan Aqmolaǵa – memlekettiń geografiialyq ortalyǵyna kóshirý ideiasyn usyndy. Onyń aqylǵa qonymdylyǵy men simvoldyq mánin, ásirese elimizdiń damýyna jol ashatyn perspektivasyn sol kezde sanaýly-aq adam paiymdai bildi.

Elbasynyń saiasi erik-jigeri men kóregendiginiń arqasynda Qazaqstan kez kelgen memlekettiń shamasy jete bermeitin osynaý zor jobany tabysty júzege asyrdy. Az ǵana ýaqyttyń ishinde Astana elimizdiń ǵana emes, sondai-aq búkil óńirdiń shyn mánindegi saiasi, ekonomikalyq, mádeniet jáne bilim ortalyǵyna ainaldy. Jańa elorda Eýropa men Aziianyń toǵysqan jerinde ornalasqan qolaily geografiialyq artyqshylyqty tiim­di paidalanýǵa múmkindik berdi. Ulttyq eko­nomikanyń negizgi qozǵaýshy kúshi boldy. Sondai-aq jurtshylyqty jumyldyratyn qýatty ortalyqqa ainalyp, kóptegen aýqym­­­dy baǵdarlamalar men mańyzdy bas­ta­ma­lar­dy bailanystyratyn dáneker qyzmetin atqarýda.

Bul maqalanyń formaty táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy tarihi oqiǵalardyń bárin tolyq qamtýǵa múmkindik bermeidi. Degen­men, eń bastysy: Nursultan Nazarbaev bas­­taǵan Qazaqstan halqy qysqa merzimde jań­­­­ǵyr­ǵan memlekettiń berik irgetasyn qalady.

Álem kartasynda jańa táýelsiz el – Qazaq­­stan Respýblikasy paida boldy! Qol jet­kizgen jetistikterimizdiń bári qýatty mem­­lekettiliktiń, judyryqtai jumylǵan jur­ty­myzdyń jáne myqty kóshbasshynyń arqasynda júzege asty.

II. Zamanaýi úlgidegi básekege qabiletti naryqtyq ekonomika

Táýelsiz Qazaqstan úshin áýel bastan eko­nomikany damytýdyń basymdyǵy jańa eldegi barlyq qaita qurý úderisiniń logikasyn aiqyndady. Tuńǵysh Prezidenttiń mundai pragmatikalyq ádisi burynǵy shekten tys ortalyqtandyrylǵan ákimshilik-komandalyq ekonomikadan zamanaýi naryq­tyq júiege kóshý jónindegi tarihi máni zor máseleni tiimdi ári qysqa merzim ishinde júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan postkeńestik keńistikte tabysty ári aýqymdy naryqtyq reformalardy iske asyrý jaǵynan kóshbasshyǵa ainaldy.

Bul sharalar keńestik sharýashylyqtyń ydyraýynan keiingi aýyr ekonomikalyq daǵdarys, óndiristiń quldyraýy jáne giperinfliatsiia jaǵdaiynda júzege asyryldy. Biraq Memleket basshysynyń dáiekti saiasatynyń arqasynda qiyndyqtardy eń­se­rip qana qoimai, sondai-aq eń bastysy – kásipkerlik pen biznesti erkin damytý úshin qajetti jaǵdai jasai bildik. Jappai jeke­shelendirýdiń júrgizilýi, jekemenshik institýtynyń engizilýi kásiporyndardy tiimdi basqarýdy qamtamasyz etip, Qazaq­­standa naryqtyq ekonomikanyń tolyq­qan­dy tetikterin qurýǵa múmkindik berdi.

1993 jyly ulttyq valiýtamyz – teńgeniń ainalymǵa engizilýi elimizdiń qarjylyq egemendigin nyǵaitý jolyndaǵy mańyzdy qadam boldy. Sol arqyly qarjy júiesin turaqtandyrýǵa jáne táýelsiz aqsha-ne­sie saia­satyn júrgizýge múmkindik aldyq. Nátijesinde Qazaqstan tikelei shetel investitsiiasyn tartý jóninen TMD elderi arasynda alǵa shyqty. Búginde onyń kólemi 320 milliard dollardan asty. Bul – qolaily investitsiialyq ahýaldyń ári sheteldik seriktesterdiń elimizge jáne kóshbasshymyzǵa degen seniminiń aiqyn dáleli.

Qomaqty investitsiianyń kelýi otyn-energetika kesheniniń jáne taý-ken metal­lýr­giia salasynyń qarqyndy damýyn qam­tamasyz etti. Bul salalar úshinshi myń­jyl­dyq qarsańynda el ekonomikasyn turaqtan­dy­ryp, onyń ári qarai órkendeýine jol ashty. Osyǵan orai 2001 jyly Ulttyq qor­dyń qurylýy mańyzdy qadam sanaldy. Qor ulttyq ekonomikany syrtqy qaterlerden qorǵaýdyń jáne bolashaq urpaq úshin qarjy jinaqtaýdyń tiimdi institýty bola bildi.

Daǵdarysqa qarsy batyl saiasattyń jáne tereń naryqtyq transformatsiianyń arqa­synda Qazaqstan 1997-1998 jyldardaǵy Aziia qarjy daǵdarysynyń jáne 2008-2009 jyl­dardaǵy álemdik qarjylyq-ekono­mika­lyq daǵdarystyń qiyndyqtaryn jeńdi.

Jahandyq naryqtardaǵy jaǵdaidyń ózgerýi, ozyq elderdiń tómen kómirsýtekti ekonomikaǵa ótýi, tsifrly dáýirdiń bastalýy Qazaqstan úshin HHI ǵasyrdaǵy jańa synaq kezeńderi boldy. 

Osy jańa tehnologiialyq jaǵdaidy es­kerip, Elbasy Qazaqstan óner­kási­bin aýqymdy túrde jańǵyrtýdyń jolyn belgi­lep berdi. Basty maqsat – shi­ki­zat emes taýarlar óndirýge baǵyttalǵan bá­se­­­kege qa­bi­letti ári ártaraptandyrylǵan eko­no­­mi­ka qurý. Osy jolda údemeli indýs­triia­­lyq-in­no­vatsiialyq damýdyń memle­ket­­tik baǵdarla­malaryn júzege asyrý jáne «Nurly jol» baǵdarlamasy aiasynda in­fra­qury­lymdyq áleýetimizdi nyǵaitý mańyzdy beles boldy. 

Nursultan Nazarbaevtyń zamanaýi in­dýst­riialyq saiasatty iske asyrýdaǵy bas­ty talap­tarynyń biri – qosymsha quny joǵa­ry ónim óndirý. Búginde bul baǵytta eleý­li náti­jelerge qol jetkizildi. Sońǵy jyl­dary 1250 jańa óndiris orny iske qosy­lyp, ónim­niń jańa 500 túrin shyǵara basta­dyq. Qazaq­stannyń ónimi álemniń 110 eli­niń na­ry­ǵy­na eks­porttalady. 2009 jyldan be­ri qaita óń­deý sektoryndaǵy óndiris kólemi 3 ese­den asty. 

Qaita óńdeý sektorynyń ónerkásiptegi úlesi 36-dan 42 paiyzǵa ósti, al eksporttyń jal­py kóleminde qaita óńdeý ónerkásibiniń eks­porty 28-den 32 paiyzǵa artty. Mashina ja­saý, sonyń ishinde avtomobil qurastyrý qar­qyndy damyp kele jatqan salalardyń biri­ne ainaldy. El aýmaǵynda satylǵan árbir jańa avtokóliktiń ekinshisi Qazaqstanda jasalǵan.

Tuńǵysh Prezident, sondai-aq agroóner­kásip kesheniniń básekege qabilettiligin damytý jáne ony álemdik deńgeige kóterý másele­lerine erekshe mán berdi. Eńbek ónimdi­ligin art­tyrýǵa jáne óńdelgen aýyl sharýa­shy­lyǵy óniminiń eksportyn ulǵaitýǵa ba­ǵyt­talǵan reformalar agrarlyq sektordyń ór­ken­deýine septigin tigizdi. Elimiz bidai men undy naryqqa shyǵaratyn álemdik eks­port­taýshylardyń birine ainaldy. Mal sha­rýa­shy­lyǵymyz da birtindep damyp keledi.

Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap elimizdiń kólik áleýetin damytýǵa basa mán berdi.

Tuńǵysh Prezidentimizdiń strategiialyq kóregendigi men erik-jigeriniń arqasynda Qazaqstan qurlyqishilik tuiyqtalýdy eńserip, eýraziialyq mańyzy bar tranzittik habqa ainaldy. Uzyndyǵy 2 787 shaqyrym bolatyn «Batys Eýropa – Batys Qytai» halyqaralyq kólik dálizi salyndy. Trans­kaspii dálizi qalyptasty. Oǵan Qytaidaǵy Lianiýngan shyǵys porty, «Qorǵas – Shy­ǵys qaqpasy» qurǵaq porty, Kaspii teńi­zindegi Qazaqstan porttary – Quryq pen Aq­taýǵa deiingi temir jol jáne avtomobil joldarynyń jelisi kiredi. Zamanaýi logis­tikalyq infraqurylym salynyp, turaqty konteinerlik qatynas ornady. Osylaisha Qazaqstan júk tasymaldaýdyń álemdik júiesiniń mańyzdy bóligine ainaldy. 

Jalpy, elimizde osy jyldar ishinde 12,5 myń shaqyrymnan astam avtokólik jol­dary jáne 2,5 myń shaqyrymnan astam temir jol salynyp, qaita jóndeýden ótti. Solardyń ishinde «Ortalyq – Ońtústik» (Astana – Qaraǵandy – Almaty), «Ortalyq – Shyǵys» (Astana – Pavlodar – Óskemen) jáne «Ortalyq – Batys» (Astana – Aqtaý) ma­gistraldarynyń qurylysy júrgizilýde. Elimizdiń 16 áýejaiyndaǵy 12 jolaýshylar terminaly jáne ushyp-qoný jolaqtary qaita jóndeýden ótti. 

El ekonomikasynyń negizi ári kóptegen qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń qainar kózi – shaǵyn jáne orta biznes damyp keledi. Shaǵyn jáne orta biznespen ainalysyp júrgenderdiń sany búginde 1,2 millionnan asty. Bul salada 3,2 million azamat jumyspen qamtylǵan. 2018 jyly shaǵyn jáne orta biznestiń úlesi 27 paiyzǵa jetti. Bul kórsetkish 2005 jyly 10 paiyzdan sál ǵana asqan edi. 

Qazaqstan jahandyq saýda jáne óndiris júiesine tabysty kirige bildi. Syrtqy saýda ainalymy 1995 jyldan beri toǵyz eseden asyp, 9 milliard dollardan 85 milliard dollarǵa deiin ósti. 

2015 jyly uzaqqa sozylǵan kelissózder­diń nátijesinde Qazaqstan Dúniejúzilik saý­da uiymyna múshe boldy. Sonyń arqasynda elimiz syrtqy naryqtarda teń quqyqtarǵa ie bolyp, Dúniejúzilik saýda uiymynyń saýda daýlaryn retteý jáne shekteý sharalarynyń aldyn alý jónindegi múmkindikterin pai­dalanýǵa qol jetkizdi. 

Elimizde ornyqty orta tap qalyptasty. Jan basyna shaqqandaǵy jinaq 1997 jyldan beri 240 eseden asyp, 1900 teńgeden 2018 jyly 460 000 teńgege deiin artty. 

Sońǵy shirek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde tabysy kúnkóris sheginen tómen turǵyndar sany 15 ese qysqardy, al naqty eńbekaqy kólemi 4 ese ósti. 

2018 jyly «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qurylýy ekonomikany ártaraptandyrý jáne qarjy qyzmetteriniń innovatsiialyq klasterin qalyptastyrý isindegi jańa qadam boldy. Bul institýttyń qyzmeti baǵaly qaǵazdardyń ulttyq naryǵyn qalyptastyrýǵa, onyń halyqaralyq qarjy naryqtarymen integratsiialanýyna, shetelden jáne el ishinen investitsiia tartýdyń birjalyq tetigin damytýǵa baǵyttalǵan. 

Elimizde biznes ortasyn jaqsartý jáne iskerlik belsendilikti damytý úshin júieli jumystar atqarylýda. Dúniejúzilik banktiń «Dýing biznes» reitinginde Qazaqstan tarihta birinshi ret 28-orynǵa turaqtap, biznes júrgizý úshin eń qolaily otyz eldiń qataryna qosyldy. 

2012 jyly «Qazaqstan-2030» jalpy­ult­tyq strategiiasynyń barlyq mindetteri merz­iminen buryn oryndaldy. Elimiz álem­degi básekege qabiletti elý eldiń qatary­na jáne ortasha damý deńgeiindegi mem­leket­ter tobyna qosyldy. Qazirgi baǵ­dary­­myz – «Qazaqstan-2050» strategiiasy. So­nyń ná­ti­jesinde bizdiń respýblika Eko­nomi­ka­­lyq ynt­y­maqtastyq jáne damý uiy­my­nyń joǵary standarttaryna sai bolyp, álem­­niń ozyq damyǵan otyz eliniń qataryna qosylady. 

III. Evoliýtsiialyq saiasi damý jáne qoǵamdyq turaqtylyq

Nursultan Nazarbaev memleket qurý isinde áýel bastan «aldymen – ekonomi­ka, sodan keiin – saiasat» qaǵidatyn ustandy. Ol sol jyldardaǵy saiasi ahýaldyń bar­lyq qiyndyqtaryn óz basynan ótkerip, jurt­shylyqtyń kúdigi men úmitin tereń sezi­ne bildi. Jaýapkershilik deńgeii joǵary bolǵan­dyq­tan jáne ár nársege pragmatikalyq tur­­ǵy­dan qaraǵandyqtan Elbasy túrli eksperimentter men jónsiz qadamdarǵa múl­de barǵan joq. Sol sebepti, Qazaqstanda evoliýtsiialyq jáne kezeń-kezeńmen damý qa­ǵidaty basshylyqqa alyndy. 

Ýaqyt osyndai ustanymnyń tiimdiligin dá­leldedi. Biz myqty ekonomika quryp, bir­te-birte kúshti azamattyq qoǵamy bar ornyq­ty­ ári teńgerimdi saiasi júiege qadam basyp kelemiz. 

Osy jyldar ishinde memlekettik-saiasi qurylymnyń jáne qoǵamdyq qatynastar júiesiniń jalpy damý logikasy, eń aldymen, memlekettik basqarýdyń tiimdi jumys isteitin demokratiialyq institýttaryn qurýǵa baǵyttaldy.

Atap aitqanda, 1995 jylǵy Kons­titýtsiiaǵa sáikes birtutas memlekettik bi­likti júzege asyrýdyń ornyqty tetigi jasaldy. Onyń negizin biliktiń úsh tarmaǵy – atqarýshy, zań shyǵarýshy jáne sot biligi quraidy. Tepe-teńdik jáne tejemelik júiesi (senimsizdik bildirý votýmy, impichment, veto quqyǵy jáne t.b.) arqyly bi­liktiń tarmaqtarǵa bóliný qaǵidatyna ke­pildik berildi. Konstitýtsiia prezidenttik basqarý formasyn jariia etti. Prezidenttiń erekshe mártebege ie bolýy, biliktiń bar­­lyq tarmaqtarynyń úilesimdi qyzmet etýin qamtamasyz etýi jáne memlekettik or­gan­dardyń jumysy úshin halyq aldynda ja­ýapty bolýy osy basqarý nysanynyń ózine tán ereksheligi sanalady.

Jalpy, 1990 jyldyń 24 sáýirinde quryl­ǵan prezidenttik institýt egemen eli­miz­diń búkil memlekettik basqarý júiesiniń basty elementine ainaldy. Mundai jaǵdai 1995 jylǵy 25 sáýirde Prezidenttiń óki­lettigin uzartý jónindegi respýblikalyq re­ferendým barysynda túpkilikti túrde re­simdeldi. Onyń qorytyndylary Nursultan Nazarbaevtyń bastamalary men saiasatyna qoǵamdyq qoldaý kórsetýdiń deńgeii joǵary ekenin aiqyn kórsetti. Keiingi jyldary mundai qoldaý arta tústi. Elimizde ótken barlyq prezidenttik sailaýdyń nátijeleri soǵan dálel. 

Naǵyz kóshbasshynyń ulylyǵy men bolmysy uzaq merzimdi basymdyqtardy belgilep, memlekettiń damý baǵytyn der kezinde úilestire bilýimen aiqyndalady. 

Saiasi jáne ekonomikalyq salada táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda júrgizilgen túbegeili qurylymdyq reformalar myqty prezidenttik bilikti qajet etti. Biraq jańa tarihi kezeńde Nursultan Nazarbaev Parlament pen Úkimettiń rólin kúsheitip, bilik ókilettikterin qaita bólgen durys dep sheshti. Sol sebepti Tuńǵysh Prezident elimizdiń saiasi júiesiniń jańa qurylymy men tepe-teńdigin belgilep, 2017 jyly konstitýtsiialyq reforma júrgizýdi usyndy. 

Bul qadam jańa demokratiialyq stan­dart­tarǵa jáne azamattyq qoǵam ins­ti­týt­taryn dáiekti túrde damytýǵa baǵyt­talǵan elimizdiń saiasi júiesiniń evoliý­tsiia­syndaǵy jańa kezeńge jol ashty. Osy reforma arqyly Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zidenti azamattardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn qorǵaý, egemendigimizdi ny­ǵaitý, demokratiialyq qaǵidattardy damytý jáne memlekettiń tiimdiligin arttyrý isindegi Parlament depýtattarynyń rólin kúsheitýdiń strategiialyq perspektivalaryn aiqyndady.

Osylaisha Qazaqstan parlamentariizmi Qazaq KSR-niń eskirgen Joǵarǵy Keńesinen zamanaýi qos palataly kásibi Parlamentke deiingi kúrdeli evoliýtsiialyq joldan ótti. Qoǵamdyq-saiasi kúshter keńinen ókilettik alyp, el ómirine eleýli yqpal ete bastady. 

Búgingi tańda respýblikamyzda ornyq­ty kóppartiialy júie qalyptasty. Qazirgi ýaqytta 6 saiasi partiia resmi túrde jumys istep keledi. Solardyń úsheýi Parlament Májilisine sailandy. Salystyrmaly túrde aitar bolsaq, 1993 jyldyń sońynda elimizde eki-aq saiasi partiia (Sotsialistik jáne Qazaq­stannyń Ulttyq Kongresi) resmi túrde tirkelgen bolatyn. 

Prezident basqarǵan «Nur Otan» partiia­sy áleýmettik mańyzy bar bastamalardy jáne jurtshylyq úshin ózekti jobalardy dáiekti túrde iske asyryp, Qazaqstannyń qo­ǵamdyq-saiasi keńistiginiń myqty toptas­tyrýshy býynyna jáne halyqtyń túrli ókil­deriniń múddesin qorǵaityn kúshke ainaldy. 

Qoǵamdyq-saiasi qurylymdardyń qyz­metin retteitin «Saiasi partiialar týraly», «Qoǵamdyq birlestikter týraly» zań­dar pikir alýandyǵyn qamtamasyz etip, aza­mattardyń respýblikalyq, óńirlik jáne jergilikti deńgeide sheshim qabyldaý isine atsalysýy úshin barlyq múmkindikterdi berdi. Bul jaǵdai elimizdiń qarqyndy qoǵamdyq-saiasi ómirinde aiqyn kórinis tapty. Máselen, Ádilet ministrliginiń málimetterine sáikes, qazir elimizde respýb­lika­lyq jáne óńirlik deńgeide 23 myńǵa jýyq qoǵamdyq birlestik tirkelgen.

Táýelsizdik alǵan soń tórtinshi bilik qarqyndy dami tústi. Elimizde túrli mem­lekettik emes kommertsiialyq, qoǵamdyq radiostansalar, telearnalar men merzimdi basylymdar ashylyp, tabysty jumys istep keledi. Buqaralyq aqparat quraldarynyń erkindigi qamtamasyz etildi. BAQ erkindigine zań júzinde kepildik berildi.

Nátijesinde otandyq jýrnalistika halyqty el ishindegi jáne álemdegi jaǵdai týraly aqparatpen qamtamasyz etetin tiimdi qoǵamdyq baqylaý institýtyna ainaldy. Qazirgi tańda Qazaqstanda túrli menshik nysanyn­daǵy 3 393 buqaralyq aqparat quraldary tirkel­gen. Solardyń ishinde 2 829 merzimdi basylym, 133 telearna, 70 radio jáne 361 aqparat agenttigi men jelilik aqparat kózderi bar. 

Sonymen qatar Elbasy mem­leket­­tik qyz­mettiń jańa meritokratiia­lyq jú­ie­s­iniń qalyptasýyna zor mán berdi. Onyń basty qaǵidattary – demokra­tiia­ly­lyq, jal­pyǵa qoljetimdilik, qyzmettiń ashyq­­tyǵy, qoǵam­dyq pikirdiń eskerilýi jáne jurt­­shy­lyq­pen udaiy dialog júrgizý, mem­­leke­ttik qyz­met­shilerdiń kásibiligi men quzyrettiligi. 

Ótken ǵasyrdyń 90-jyldary Keńes Odaǵy ydyraǵan sátte ǵalymdar men saiasat­kerlerdiń kópshiligi etnostyq jáne konfes­siiaaralyq qarama-qaishylyqtardyń saldarynan Qazaqstan qurdymǵa ketedi dep boljady. Amerikanyń ataqty saiasattanýshysy Zbignev Bjezinskii Iýgoslaviianyń kópke belgili baiansyz tájiribesine súiene otyryp, bizdiń óńirdi, tipti «Eýraziialyq Balqan» dep atady. Oqiǵanyń osylai órbý qaýpiniń joǵary bolǵanyn atap ótken jón. Degenmen Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti beibit ómirdiń, etnosaralyq jáne konfessiiaara­lyq qatynastardyń náziktigi joǵary ekenin túsinip, strategiialyq mańyzy zor osy sa­ladaǵy barlyq jaǵymsyz úrdisterdiń aldyn alyp, olardy tiimdi túrde beitaraptandyrý úshin birqatar júieli sharalar usyndy.   

Atap aitqanda, memleket dini nanym-senim bostandyǵyna kepildik berip, eli­mizdegi dástúrli dini birlestikterdiń erkin jumys isteýin qamtamasyz etti.

Zaiyrly memlekettiń konstitýtsiialyq qaǵidatyn júzege asyrý úshin jaǵdai jasaldy. Soǵan sáikes eshbir din memlekettik jáne jalpyǵa mindetti din retinde belgilenbeidi. Mundai qadam islam, hristian, iýdaizm jáne basqa da konfessiia ókilderiniń úilesimdi qatar ómir súrýin qamtamasyz etti.  Nursultan Nazarbaevtyń beibit bastamalary Astanada turaqty túrde ótkizilip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi aiasynda institýtsiialanyp, belsendi ilgerilep keledi. 

Etnosaralyq kelisim men qoǵamdaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin 1995 jyly elimizdegi 130-ǵa jýyq etnostyń basyn qosqan biregei qoǵamdyq institýt – Qazaqstan halqy Assambleiasy quryldy. 

Jalpy, búginde Tuńǵysh Prezidenttiń úshtuǵyrly til jáne barlyq etnostar men konfessiia ókilderiniń teńdigi saiasatynyń negizinde qoǵamdy demokratiialandyrý, Qa­zaqstan parlamentariizmi men azamattyq qoǵam institýttaryn damytý, sondai-aq elimizde jalpyulttyq birlik pen kelisimdi qamtamasyz etý isinde basty ról atqarǵanyn nyq senimmen aitýǵa bolady. 

IV. Áleýmettik baǵyttaǵy memleket qurý

Áleýmettik baǵyttaǵy memleket – táýel­siz Qazaqstannyń Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen qol jetkizgen basty jetistikteriniń biri. Biliktiń bolmysyn zamanaýi turǵyda túsinýdiń ózi onyń qoǵam men adamdarǵa baǵyttalǵanyn bildiredi. Tuńǵysh Prezidentimiz adamnyń, onyń bilimi men qabileti elimizdiń basty kapitaly ári qundylyǵy ekenin únemi aityp keledi. Qabyldanǵan barlyq baǵdarlamalar men qujattar, shyn máninde, úilesimdi túrde damyǵan tulǵany qalyptastyrýdy kózdeidi. Tek áleýmettik baǵyttaǵy memleket joǵary turmys sapasyn jáne adami kapitaldyń tolyqtai júzege asýyn qamtamasyz ete alady. Sonymen birge naryq jaǵdaiynda qoǵamdaǵy masyldyq pen paternalizm belgilerinen arylyp, áleýmettik basymdyqtardy belgileý isinde aqylǵa qonymdy tepe-teńdikti tabý qajet.

Elimizdiń áleýmettik saiasaty osy qaǵi­dattardy basshylyqqa alý arqyly qalyp­tasty. Onyń negizgi basymdyqtary – sapaly meditsina jáne bilim berý salasy, ónimdi jumyspen qamtý jáne ataýly áleýmettik kómek kórsetý. Densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne áleýmettik qamtamasyz etý salalaryn­da júrgizilgen reformalar osyǵan qol jet­kizýge múmkindik berdi.

2000-jyldardyń basynda densaýlyq saqtaý salasy reformalandy. Bul medi­tsina­daǵy basqarýdyń jańa úlgisin qalyp­tas­tyrýǵa jol ashyp, memlekettik emes sek­tor­dyń damýyn qamtamasyz etti, sondai-aq ozyq emdeý ortalyqtaryn salýǵa múmkindik berdi.

Osy salany odan ári jetildirý maqsaty­men birqatar baǵdarlamalyq qujattar men zańdar qabyldandy, sondai-aq Áleýmettik meditsinalyq saqtandyrý qory quryldy.

Densaýlyq saqtaý salasy tutastai jań­ǵyryp, infraqurylymy jańartyldy, me­di­tsinalyq qyzmet kórsetý men basqarý­­dyń álemdik standarttary engizildi, zamanaýi medi­tsina mamandary daiarlandy.

Densaýlyq saqtaý isine bólingen qarajat mólsheri 1991 jyly 6 million teńgeni qura­sa, 2017 jyly 1,2 trillion teńgege jetti. Bul jyldary Qazaqstanda 219 aýrýhana, 1200-ge jýyq emhana, ambýlatoriialar men meditsina ortalyqtary salyndy.

Jańa meditsinalyq servistik qyzmetter, sonyń ishinde skrining baǵdarlamasy, kar­diologiialyq qyzmet kórsetý júiesi paida boldy. Elimizdiń búkil óńirinde óz mamandarymyz zertteýler júrgizip, joǵary tehnologiialy otanyń barlyq túrin jasap keledi. Qazaqstan ozyq meditsinalyq klaster qalyptastyryp, halyqaralyq meditsinalyq týrizmniń ortalyǵyna ainaldy.

Eń bastysy, turǵyndar densaýlyǵynyń kórsetkishi aitarlyqtai jaqsardy. Máselen, elimizde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 1991 jyly 67,6 jas bolsa, 2018 jyly 72,5 jasqa jetti. Memleketimizdiń áleýmettik saiasaty­nyń jetistigi demografiialyq kórsetkishtiń artýynan baiqalady. Jyl saiyn elimizde shamamen 400 myń bala ómirge keledi. Ana óliminiń deńgeii 5 ese, sábilerdiń shetineýi 3 ese azaidy.

Tuńǵysh Prezidentimiz bul salany únemi nazarda ustaǵandyqtan búginde elimizde den­saýlyq saqtaýdyń tiimdi ári sapaly júiesi qalyptasty.

Meditsinamen qatar bilim berý salasy mem­lekettiń áleýmettik saiasatynyń mańyz­dy quramdas bóligi sanalady. Shyǵysta «Bilim – eń qymbat qazyna. Óitkeni ony ur­lap ketý, joǵaltyp alý, joiyp jiberý múm­kin emes» degen qanatty sóz bar. Qa­zir­­gi tańda onyń qundylyǵy eselenip artyp otyr. Bilim deńgeii barsha elder men kon­ti­nent­terdiń naqty damý indikatory sanalyp, olar­dyń ilgerileýi men jahandyq básekege qabi­let­ti­liginiń perspektivasyn aiqyndaidy.

Qazaqstanda bilim berý salasyndaǵy refor­­malar oqytýdyń álemdik standart­taryn engizýge, memlekettik emes bilim berý sek­toryn qalyptastyrýǵa, qajetti ma­man­dardy maqsatty túrde daiarlaýǵa, aq­­pa­rat­tyq tehnologiialar men elektrondy oqytý úde­risiniń elementterin engizýge baǵyt­tal­ǵan. Biryńǵai ulttyq testileýdiń engizilýi bar­lyq mektep túlekteri úshin joǵary oqý oryn­daryna túsý kezinde teń múmkindikke ie bolýyna jáne onyń ashyq bolýyna jaǵdai týǵyzdy. Qazaqstan 2010 jyly bilim salasynda Bolonia deklaratsiia­syna qosyldy. Nátijesinde, joǵary oqý oryndarynda halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan moiyndalǵan úsh satyly «bakalavriat – magistratýra – doktorantýra» modeli engizildi. 

Bilim salasynyń infraqurylymdyq bazasy túbegeili jaqsardy. Táýelsizdik jyldary bilim salasynda 2837 nysan boi kóterdi, sonyń ishinde 888 balabaqsha jáne 1949 mektep salyndy.

Elbasy egemendiktiń alǵashqy jyl­darynda-aq elimizdiń mamandaryn bilim berýdiń halyqaralyq standarttary boiynsha daiarlaýdyń mańyzdylyǵyna basa mán berdi. «Bolashaq» baǵdarlamasy mańyzdy jetistikterdiń birine ainaldy. Sonyń aiasynda 1993 jyldan beri 13 myńnan astam qazaqstandyq álemniń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim aldy.

Nazarbaev Ýniversitetti jáne Ziiatker­lik mektepterdiń jelisin qurý básekege qabi­letti zamanaýi bilim berý júiesin qalyptas­ty­ryp, «bilim ekonomikasy» úshin mamandar daiar­laý isindegi taǵy bir qadam boldy. Sony­men birge tehnika salasy boiynsha kadr­lar daiarlaý júiesin jetildirý sharalary qabyldandy.

Bul jumystardyń bári elimizdi damytý­dyń strategiialyq mindetterin sheshýge ar­nal­ǵan mańyzdy ziiatkerlik resýrsty qalyp­tas­tyrdy. Táýelsizdik jyldary jo­ǵary bilim­di 2,8 million maman ázirlendi. 1991 jyly jalpy 40 myńnan astam adam joǵa­ry bilim alsa, 2018 jyly olardyń sany 150 myńnan asty.

1997 jylǵy zeinetaqy reformasy áleýmettik qamsyzdandyrý salasynyń zamanaýi júiesin qurý isindegi mańyzdy sheshim boldy. Qazaqstan TMD-da alǵashqylardyń biri bolyp zeinetaqynyń bólip-taratý júiesinen jinaqtaýshy júiesine kóshti.

Áleýmettik qamsyzdandyrýdyń úsh deń­geili júiesin engizý ataýly áleýmet­tik saiasatty kúsheitýge septigin tigizdi. Eko­nomi­kanyń odan ári damýy biýdjet sala­syndaǵy ju­mysshylardyń jalaqysyn kóbeitýge, áleýmettik járdemaqylar men tólemder kólemin arttyrýǵa múmkindik berdi. Máselen, on jyl ishinde, iaǵni 2005 jyldan 2015 jylǵa deiin, áleýmettik salaǵa jumsalǵan qarjy úsh ese ósti. 1,5 millionnan astam azamatymyz turaqty túrde járdemaqy men tólemder aldy. Qazaqstandyqtarǵa áleýmettik qoldaý kórsetip, tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalardyń jańa keshenin júzege asyrý úshin qosymsha 2 trillion teńgeden astam qarajat bólinetin bolady.

Demek Qazaqstan osy jyldar ishinde áleýmettik saiasatyn birte-birte kúsheitip, bul salaǵa tartylǵan investitsiia kólemin arttyra tústi. 2006 – 2016 jyldar araly­ǵynda júrgizilgen aýqymdy baspana salý jumystarynyń nátijesinde elimizdiń tur­ǵyn úi qory 86,5 million sharshy metrge artty. 628 myńnan astam otbasy nemese shamamen 1,8 million adam jańa páterge qonystandy. Bir adamǵa shaqqandaǵy turǵyn jaimen qamtý kólemi 1,5 ese kóbeiip, 14,4 sharshy metrden 21,8 sharshy metrge jetti.

Eger 1991 jyly elimizdegi árbir altynshy otbasynyń ǵana avtokólik alýǵa jaǵdaiy bolsa, 2017 jyly árbir ekinshi shańyraq jeke kólik alýǵa qol jetkizdi.

BUU-nyń baǵalaýy boiynsha, búginde Qazaqstan adami áleýeti joǵary elder tobyna kiredi. Bul Tuńǵysh Prezidentimiz júrgizgen áleýmettik saiasattyń tabysty bolǵanyn aiǵaqtaidy.

V. Belsendi jáne beibit syrtqy saiasat

Egemendikke qol jetkizgen Qazaqstan halyqaralyq qatynastardyń derbes sýbek­tisine ainaldy. Nursultan Nazarbaev ulttyq múddemizdi eskere otyryp, kópvektorly jáne beibit syrtqy saiasat júrgizý jónindegi baǵytymyzdy naqty belgilep berdi. Onyń negizi elimizdegi alǵashqy qujattardyń biri – 1992 jyly qabyldanǵan «Qazaqstannyń egemen memleket retindegi qalyptasý jáne damý strategiiasynda» qalandy.

Halyqaralyq qatynastarymyzdy ja­ńadan bastadyq. Kóp nárse Nursultan Nazar­baevtyń ózge memleketterdiń, shetel­dik iri kompaniialar men uiymdardyń bas­shy­­larymen tikelei kezdesýlerine jáne olar­men ótkizgen kelissózderine bailanys­ty boldy. Tek 1992 jyldyń ózinde Tuńǵysh Prezident jumys saparymen Shveitsariiaǵa, Úndistanǵa, Aýstriiaǵa, Pákistanǵa, AQSh-qa, Finliandiiaǵa, Túrkiiaǵa, Germaniiaǵa, Frantsiiaǵa bardy. Mundai jumys qarqyny keiingi jyldarda da jalǵasyn tapty.

Semei iadrolyq poligonyn jabý týraly sheshim Elbasynyń batyl qadamdarynyń biri boldy. 1991 jyly 29 tamyzda Qazaq KSR Prezidenti Nursultan Nazarbaev tarihi qujatqa – «Semei iadrolyq synaq poligonyn jabý týraly» Jarlyqqa qol qoidy.

Osy mańyzdy sheshim arqyly Tuńǵysh Prezidentimiz jas memlekettiń usta­ny­my beibitshilik ekenin búkil halyqaralyq qoǵam­dastyqqa jariia etti. Bul qadam Qazaq­stan Respýblikasynyń belsendi jahan­dyq antiiadrolyq qyzmetiniń bastaýy boldy. Keiinnen BUU-nyń Bas Assambleiasy 29 tamyzdy Halyqaralyq iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qimyl kúni dep jariialady.

KSRO-nyń kóptegen iadrolyq arsenalynan bas tartýy taǵy bir mańyzy zor she­shimderdiń biri boldy. Nursultan Nazarbaev jappai qyryp-joiatyn qarýdyń aitarlyqtai mol qoryna úmit artpai, ashyqtyqqa, bei­bit­súigishtikke, aqylǵa júginip, moraldyq bedelge senim artty. Ýaqyt bul ustanymnyń tarihi turǵydan oryndy bolǵanyn dáleldedi. Qazaqstan jahandyq antiiadrolyq qozǵalys kóshbasshylarynyń birine ainaldy.

2016 jylǵy 31 naýryzda Vashingtonda ót­ken Iadrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sam­­­­mitte Qazaqstan Respýblikasy Prezi­denti­­­niń «Álem. HHI ǵasyr» manifesi ja­riia­­­lan­dy. Onda ulttardyń soǵystar men qaq­­­ty­ǵy­s­tar­dy boldyrmaý jónindegi keli­silgen is-qi­myl­dary aiqyndaldy. Manifest BUU-nyń Bas Assambleiasy men Qaýipsizdik Ke­ńe­si­niń res­mi qujaty mártebesine ie boldy.

Tuńǵysh Prezidentimiz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Aziiadaǵy qaýipsizdik júiesin qurý úshin birinshi bolyp qadam jasady. 1992 jylǵy 5 qazanda BUU-nyń Bas Assambleiasynyń 47-shi sessiiasynda, iaǵni BUU minberinen alǵash ret sóz sóilegen Nursultan Nazarbaev Aziianyń aýqymdy keńis­tigindegi qaýipsizdikti qamtamasyz etetin uiym qurýdy usyndy. Prezidenttiń osy ideia­­sy halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan keń qoldaý taýyp, keiinnen Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq pen senim sharalary keńesi quryldy.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti kóp­tegen halyqaralyq integratsiialyq bas­tamalardyń avtory sanalady. Nursultan Nazarbaevtyń belsendi atsalysýynyń arqa­synda jappai dúrbeleńniń jáne Keńes Oda­ǵy­nyń basqarýsyz ydyraýynyń aldyn alǵan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy qu­ryld­y. Ol sodan keiingi jyldary birneshe ret TMD-ny Eýropa Odaǵynyń úlgisimen tiimdi qurylymǵa ainaldyrýǵa baǵyttalǵan bastamalar kóterdi. Sondai-aq Elbasy usynǵan Eýraziialyq ekonomikalyq odaq qurý jobasyn airyqsha atap ótken jón. Óńirlik yqpaldastyqty nyǵaitý úshin 2018 jylǵy naýryzda Astanada Ortalyq Aziia memleketteri basshylarynyń alǵashqy kon­sýltativtik jumys kezdesýi ótti.

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uiymy sammitiniń 2010 jyly Astanada ótýi halyqaralyq deńgeidegi mańyzd­y oqiǵa ári Qazaqstannyń syrtqy saia­satyndaǵy aitýly jetistik boldy. EQYU-ǵa tóraǵalyq etý – Qazaqstan úshin tarihi oqiǵa. Bul elimizdiń iri halyqaralyq tabysy sanaldy.

2016 jylǵy 28 maýsymda BUU-nyń Niý-Iorktegi shtab-páterinde ótken daýys berý rásimi kezinde Qazaqstan alǵash ret BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes múshesi bolyp sailandy.

Elimizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesine sailanýy jahandyq beibitshilik pen qaýip­sizdiktiń mańyzdy problemalaryn sheshý isindegi Qazaqstan men Elbasynyń belsendi róli halyq­aralyq qoǵam­das­tyq tarapynan keńinen moiyn­dalǵanyn kór­setti. 2018 jylǵy qańtarda Qazaqstan dele­gats­iiasy óz tarihynda alǵash ret basty organ – BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jumy­syna jetekshilik etti. 2018 jylǵy 18 qań­tarda Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵa­ly­ǵymen BUU Qaýipsizdik Keńesiniń «Jappai qyryp-joiatyn qarýdy taratpaý: senim sharalary» atty joǵary deńgeide ótken taqyryptyq bri­fing Qazaqstannyń negizgi is-sharasy boldy.

Sondai-aq mańyzy zor sharalardyń qatarynda elimizdiń Siriiadaǵy daǵdarysty jáne basqa da jahandyq deńgeidegi qaqty­ǵystardy, sonyń ishinde jýyrda bolǵan Túrkiia men Resei arasyndaǵy shielenisti retteýge atsalysqanyn aitqan jón. 

1991-2018 jyldar aralyǵynda Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ekijaqty qarym-qatynastar aiasynda shetelge barǵan 283 saparyn qosa alǵanda halyqaralyq deńgeide 611 is-shara, 233 memleketaralyq sammit jáne 95 halyqaralyq forým ótti.

Jalpy, Elbasy ekijaqty qatynastar aiasynda shetelderge 283 ret sapar jasady, onyń 32-si – memlekettik, 164-i – resmi, 87-si – jumys saparlary. 

Tuńǵysh Prezidentimiz ekijaqty qarym-qatynastar aiasynda álemniń 70 eline saparmen bardy.

Nursultan Nazarbaev qatysqan 233 mem­leketaralyq sammittiń 26-sy Qazaq­­stan­da, 207-si ózge elderde ótti. 95 halyq­­ara­­lyq forým­nyń 22-si elimizde, 73-i ózge mem­leket­terdiń aýmaǵynda uiymdastyryldy.

Qazaqstan BUU-ǵa múshe bolǵan sátten bastap Nursultan Nazarbaev Niý-Iorkte BUU Bas Assambleiasynyń negizgi minberinen 8 ret sóz sóiledi. 

Sonymen qatar Tuńǵysh Prezidentimiz eli­mizde 255 memlekettiń basshylarymen kez­desip, shetelderdiń 127 úkimet basshylaryn qabyldady.

Jalpy, Qazaqstan tarapynan osy jyl­dar ishinde Nursultan Nazarbaevtyń bas­shylyǵymen elimizdiń halyqaralyq arenada laiyqty oryn alýyna múmkindik bergen belsendi syrtqy saiasi jáne bitimgershilik qyzmet atqaryldy. 

VI. Bolashaqtyń jańa beinesi

Eldi damytý isindegi strategiialyq jos­parlaý – memlekettik basqarý men tiimdi saiasi kóshbasshylyqtyń mańyzdy fýnktsiia­sy. Maqsattardy aiqyndaý, mindetterdi belgileý, olarǵa qol jetkizýdiń tetikteri men algoritmin ázirleý árdaiym memleket pen onyń kóshbasshysynyń airyqsha quzy­reti sanalady. Elbasy munyń ózara tyǵyz bailanysty dúnie ekenin jaqsy biledi. 

«Bolashaq búginnen bastalady» degen ulaǵat – Nursultan Nazarbaevtyń saia­si filosofiiasynyń negizin quraityn tujyrymdarynyń biri. Tuńǵysh Prezi­dent jaýapty saiasi qairatker jáne Elbasy retin­de árdaiym ýaqyttan ozyq júretin jáne keleshektiń kókjiegin keńei­tetin sheshim­der qabyldap, ideialar usy­nyp otyrdy. Elbasy kótergen bastamalar elimizdiń XXI ǵasyrdaǵy damýy men jasampazdyǵyna baǵyttalǵan órkendeýdiń strategiialyq baǵytyn aiqyndady.

Nursultan Nazarbaevtyń tynymsyz ziiatkerlik qyzmetiniń nátijesinde onda­ǵan kitaptar men doktrinalar, tujyrym­damalyq jáne baǵdarlamalyq maqalalar jaryq­qa shyqty. Ol elimiz ben jalpy adam­zattyń keleshektegi kelbetin qalyp­tastyratyn serpindi jobalar men baǵdar­lamalarǵa bastamashy boldy.

Bul rette, Elbasy dáiekti túrde usyn­ǵan strategiialyq qujattardyń bári basqarý­shy­lardyń jańa býyny úshin baǵyt-baǵdar beredi.

Bul qujattar memleketimizdiń uzaq mer­zimdi maqsattarynyń berik negizin aiqyndap, elimizdiń XXI ǵasyrdaǵy damýynyń barlyq basty baǵyttaryna qatysty Tuńǵysh Prezi­denttiń jahandyq kózqarasyn tanytady. 

Zamanaýi tsifrly órkeniet jaǵ­daiyn­da halyqaralyq EKSPO-2017 maman­­dan­dyrylǵan kórmesiniń ótkizilýi álem­­degi jańa tehnologiialyq trendterdi úilesim­di igerýge jáne oǵan qatysýǵa múmkindik ber­gen Qazaqstannyń bastamasy edi. Oǵan 4 mil­lionǵa jýyq adam, sonyń ishinde álem­niń 187 elinen 600 myńnan astam týrist keldi. EKSPO-2017 elimizdi jáne Qazaq­stan ulttyq brendin jahandyq keńis­tikte innovatsiialyq turǵydan ilgeri­letýdiń jańa belesi boldy.

Jahandaný úderisiniń qarqyndy júrýi jáne memlekettik shekaralardyń joiylýy ulttyq birtektiliktiń kúsheie túsýin talap etedi. Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵ­­dar­lamasy men «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda qamtylǵan ideia­lar­dyń negizinde ulttyń rýhani-mádeni ko­dyn dáie­kti túrde zertteý jáne damytý hal­qy­myz­dyń jasampazdyq áleýetin ai­tarlyqtai art­tyrýǵa jol ashady. Qazaq álipbiin latyn qarpine kóshirý ulttyń jahan­dyq básekege qabilettiligin kúsheitý isine zor úles qosady. Sondai-aq bul shara Qazaqstannyń álemdik aqparattyq-má­deni jáne ǵylymi keńistikke enýine jańa múmkindikter týǵyzady.

Jastar – keleshektiń basty aktivi. Nursultan Nazarbaev árdaiym kópqyrly ári júieli túrde josparlanǵan jastar saia­satyn júrgizdi. Bul strategiialyq tá­sil eli­mizdi álemniń ozyq damyǵan 30 mem­lek­etiniń qataryna qosa alatyn, bilimi tereń jas patriottardyń myqty shoǵyryn qalyp­tas­tyrýǵa múmkindik berdi.

*   *   *

Kez kelgen isti bastaý ońai emes. Sebebi kósh bastaýshylar negizinen táýekelge baryp, tumannan jol tabady. Adamzat tarihynda azattyq pen táýelsizdiktiń shynaiy dámin tatpaǵan, daǵdarystar men dúr­be­leń­derdiń shyrmaýynan shyǵa almaǵan elder kóptep kezdesedi.

Tuńǵysh Prezidenttiń saiasi danalyǵy­nyń, sarqylmas kúsh-qýatynyń, qaitpas erik-jigeri men kóregendilik qabiletiniń ar­qasynda baǵyt-baǵdarymyzdy aiqyndap, ege­mendiktiń damý jolymen nyq júrip kelemiz.

Ǵalamdyq aýqymda oilaityn, naqty is­termen ainalysatyn, pragmatik, jańashyl­dyqqa árqashan ashyq, naǵyz patriot, yn­ty­maqtastyqqa umtylatyn basshy kez kelgen halyqtyń peshenesine jazyla bermeidi. 

Nursultan Nazarbaev – óz zamanynan oza týǵan, oilary árdaiym batyldyǵymen jáne jańashyldyǵymen erekshelenip, tańǵaldyratyn jahandyq deńgeidegi asa kórnekti memleket qairatkeri.

Ol – memlekettik institýttary berik, eko­nomikalyq irgetasy myqty jáne bel­sendi ári ómirsheń qoǵamy bar zamanaýi Qa­zaqstannyń negizin qalaýshy ári jasampaz tulǵasy. Elimizdiń tórtkúl dúniege tanylýy Nur­sultan Nazarbaevtyń esimimen tikelei bai­lanysty. Bul – Tuńǵysh Prezidenttiń sińir­gen zor eńbeginiń jemisi. Onyń alyp tulǵa­syna ýaqyt pen ómirdiń ózi joǵary baǵa berdi.

Biz Nazarbaevtyń dáýirimen maqtana alamyz. Bul kezeńde eń bastysy – mem­leket­tilik­ti, tilimiz ben tól mádenietimizdi qaita jań­­ǵyr­týǵa múmkindik aldyq. Sondai-aq er­kin oi­laýǵa jáne jańarýǵa, únemi damý men jetilý úshin shabyt alýǵa, jańa ári odan da biik shyńdardy baǵyndyrýǵa jol ashyldy.

Mahmut QASYMBEKOV, 

Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Keńsesiniń Basshysy

"Egemen Qazaqstan" gazeti